Selia e Republikës rrëzohet, çfarë humbjeje
Edhe pse jam në moshë kaq të madhe, do të shkoj në atë pirg gurësh të asaj ngrehine, do të marr një prej atyre gurëve e ta ruaj në shtëpi. Sepse për mua, çdo gur i asaj selisë së qeverisë së Korçës, është i shenjtë.
Niko Kotherja*
Në qendër të Korçës, në një nga bulevardet kryesore të qytetit, i cili mban emrin e ish-kishës së madhe të Shën Gjergjit, përballë bibliotekës Thimi Mitko, gjendet një godinë rishtas e rrënuar. Përkujdesja i ka munguar prej dekadash derisa është katandisur në gjendjen që shihet sot. Kjo godinë mbartte vlera të shumëfishta në vetvete. 95 vjet më parë, grupimi i patriotëve të Korçës, me Themistokli Gërmenjin, shpallën aty Krahinën Autonome të Korçës, e quajtur si një nga arritjet më të mëdha të luftës dhe përpjekjeve patriotike të shqiptarëve gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore. Muret ishin po ato, shkallët e gurta që kanë mbetur ende pa u vjedhur, janë po ato, ku ecën me krenari të ligjshme patriotët korçarë drejt vendimit historik. Edhe ballkoni ishte po ai, i njëjti, me zgjatimin e vogël prej hekuri, ku u vendos flamuri dykrerësh nga dora e Themistokliut atë mëngjes dhjetori të vitit të largët 1916. Gjithçka që ka mbetur sot të ngjan me një katrahurë mjerane: plehra të çfarëdollojshme, erë e pakëndshme jashtëqitjesh njerëzore, dërrasa, pirgje gurësh. Këtë pamje dhuron sot kjo godinë, shoqja e vetme e së cilës për nga vlerat historike është selia e qeverisë së Vlorës që ndodhet në skelë. Kjo, sepse qeveria e Vlorës dhe Shpallja e Pavarësisë dha të kuptonte botërisht se ekzistonte një shtet shqiptar, ndërsa selia e rrënuar e Republikës Shqiptare të Korçës, në vitet e vështira të Luftës së Parë Botërore, mbajti gjallë juridikisht emrin e Shqipërisë, në një kohë kur në të gjitha trojet shqiptare kishin vërshuar ushtritë austro-hungareze, serbe, franceze, italiane, greke.
Godina
Ndërtesa është ngritur rreth viteve 1880-1885 në bulevardin kryesor të Korçës së asaj kohe. Si fillim, ishte pronë e familjes Sugari, prej së cilës ka dalë i shquari profesor i fizkulturës në Liceun francez Sotir Sugari. Ai ishte njëkohësisht nga të parët që organizoi në qytet aktivitetet e ndryshme artistike e fizkulturore, duke dhënë një kontribut tepër të madh në ngritjen kulturale të qytetit. Me nisjen e Luftës së Parë Botërore dhe me hyrjen e trupave e ushtrive të huaja në Korçë, kjo godinë u okupua nga ushtria franceze për tu bërë qendra e veprimtarisë së tyre politiko-ushtarake. U zgjodh kjo shtëpi, ngaqë në të gjithë atë bulevard ishte e vetmja me ballkonin që shihte nga rruga. Dhe kjo përzgjedhje u bë me qëllim: që në atë ballkon të dukej mirë flamuri francez kur të valëvitej.
Duke shfrytëzuar mosmarrëveshjet e ushtrisë greke me atë franceze, patriotët korçarë fillimisht me anë të një kërkese iu drejtuan kolonelit francez De Burnazel, të cilit i kërkuan që Korça dhe rrethinat e saj të administroheshin nga shqiptarët nën juridiksionin ushtarak francez. Kërkesa e patriotëve shqiptarë u prit menjëherë prej francezit, i cili pasi kontaktoi me komandën ushtarake, me bashkëpunimin e kolonel Dekoenit, vendosën që këtë kërkesë të patriotëve korçarë ta pranojnë. Nga ana tjetër, vetë Themistokli Gërmenji, i kthyer nga Bullgaria, u ndal në zonën e Pogradecit, ku kërkoi kontakte dhe bisedime me autoritetet franceze, me të cilët ra dakord për pikat e programit. Fillimi i muajit dhjetor në vitin 1916 e gjeti Gërmenjin në Korçë. Në shtëpinë e tij u mbajtën mbledhjet për përcaktimin e këshillit dhe administratës shqiptare e u vendos që Korça, për arsye të ruajtjes së tolerancës fetare, të përfaqësohej me 14 delegatë, 7 myslimanë e 7 të krishterë. Në mëngjesin e datës 10 dhjetor, një turmë njerëzish pritën para shtëpisë së tij Themistokliun, i cili doli në bulevard aty nga ora nëntë e ca e mëngjesit dhe i vënë në krye të turmës, me lumturinë e shpirtit të tij, që i pasqyrohej në sytë, zbriti dhe hyri në godinën e prefekturës franceze, shkruan dr. Haki Mborja, si dëshmitar i ditës së 10 dhjetorit 1916. Kjo datë është e veçantë në historinë e Korçës dhe po kaq e veçantë ishte edhe ajo ngrehinë dykatëshe, tek e cila u mbrujt me djersë dhe gjak emri i Shqipërisë. Tek ajo godinë, aspiratat e luftëtarëve patriotë u konkretizuan. Por, në shkurtin e vitit 1918, francezët pasi pushkatuan pabesisht prefektin e Policisë së Korçës, Themistokli Gërmenjin, abroguan edhe protokollin e nënshkruar prej të dyja palëve më 10 dhjetor. Godina iu rikthye përsëri forcave franceze, si selia e ushtrisë së tyre. Valoi përsëri në qytet flamuri francez. Kjo vazhdoi deri më 1920-n, kur forcat franceze dhe greke u larguan nga Korça dhe qyteti u bashkua me qeverinë e Tiranës, duke i mbetur përjetë Shqipërisë, brenda kufirit të saj. Në këtë godinë, në maj të vitit 1920 u ngrit flamuri shqiptar për të dytën herë nga dora e patriotit të madh Vasil Tromara, veprim ky që zyrtarizoi Korçën si shqiptare dhe u dha fund provokimeve territoriale të fqinjëve. Shtëpia e Sugarëve vazhdoi të ishte akoma në shërbim të administratës shqiptare. Aty u vendosën zyrat e gjendjes civile të Korçës dhe aktet e tjera deri në akomodimin e ndërtesës së Bashkisë së qytetit, e cila ndodhej disa metra më poshtë.
Vitet që do të pasonin, do të ishin për këtë simbol të patriotizmit korçar njëherë të gëzuara e më pas gjithnjë të dhimbshme. Duke njohur rëndësinë e saj, autoritetet e pasvitit 1944, vendosën që ta shpallin këtë godinë si Monument Kulture dhe në ambientet e saj të vendosej Muzeu Historik i Korçës. Kjo ndodhi në fund të viteve 70 të shekullit të kaluar. Shumë pak kohë lulëzimi pati ky institucion, pasi me ndryshimin e sistemit, muzeu ra pre e duarve barbare, të cilat shkatërruan gjithçka gjendej, stenda, materiale që datonin q