Sensi i humbur

Violeta Murati

Pyetjet rreth drejtesise historike jane gjithmone te ndjeshme. Disidenti historiani publicisti dhe gazetari polak Adam Michnik i referohet ne kete fjali nje raporti mes te kaluares komuniste se si viktimat u degraduan nga diktatura pse ata kane te drejte sot te jene te zemeruar vecanerisht kur njerezit te cilet ishin pjese e diktatures ia hodhen duke rregulluar jeten e tyre ne realitetin e ri. Nese Michnik kete raport e sheh si destin te revolucioneve qe fituesi mbetet gjithmone ne nje krah ky raport ne Shqiperi merr ngjyrime te tjera. Kjo per shkak se askush si ky publicist ne vendin tone nuk u vu perballe diktatures e aq me pak te kete ndikuar ne renien e tij sa Michnik.

Por tani pjeses intelektuale perballe ketij arkitekti te mendimit i mbetet te lexojne ne drite te se vertetes nje pjese te ngjarjes polake te nje demokracie tashme jo te re te te parit botim ne shqip nga ky autor Ne kerkim te sensit te humbur pergatitur per botim nga Instituti Shqiptar i Medias perkthyer nga Astrit Beqiraj.

Esete e ketij libri u perzgjodhen nga vete autori per lexuesin shqiptar - thuhet nga botuesit referuar nje natyre te ngjashme te problematikes me te gjitha vendet ish-komuniste te Evropes Kendore e Lindore.

Ne koleksionin e ri te eseve Adam Michnik nje nga disidentet kryesore te Evropes jane gjurmet e transformimit te pas-Luftes se Ftohte te Evropes Lindore. Ai shkruan perseri ne opozite kete here per elitat post-komuniste dhe burokratet e Bashkimit Evropian. Libri i perbere nga histori autobiografi dhe kritike politike ve ne qender te vemendjes ndryshimet ne Poloni dhe Bllokun Lindor ne vitet e pas 89-s. Michnik pyet se cfare gabimesh jane bere dhe cfare mund te mesojme nga ngjarjet kulmore ne te kaluaren e Polonise ne letersine e saj dhe historite e Evropes Qendrore dhe te asaj Lindore.

Ai terheq vemendjen per momente kyce ne te cilat figura qendrore si Les Valesa dhe levizjet politike si Solidariteti erdhen ne ekzistence se si keto levizje u perpoqen per te crrenjosur te kaluaren dhe se si ngjarjet e mevonshme kane sfiduar trashegimine etike te Polonise dhe moralin e liberalizimit duke reflektuar ne perpjekjet me te fundit per tu ballafaquar me historine hebreje te Polonise dhe fajin qe i ka mbetur. Ky liber konsideruar thellesisht i rendesishem hedh drite jo vetem ne ngjarjet e fundit por edhe ne te menduarit e nje prej protagonisteve me te rendesishem.

Michnik ka shkruar se per te kujtuar ato dite ka mbajtur shenime duke mos pasur besim ne kujtesen e tij.

Shume hidherim dhe trishtim kam akumuluar ne kujtesen time ne keto vite te fundit - shkruan publicisti. Ashtu si problemi shqiptar prej 20 vitesh qe lidhet me te kaluaren e pazbardhur Michnik reflekton ndjeshmeri duke i dhene nje pozicion te destinuar nga fati historise kur thote Ata te viktimizuar dhe te degraduar nga diktatura kane te drejte te jene te zemeruar vecanerisht kur njerezit te cilet ishin pjese e diktatures ia hodhen duke rregulluar jeten e tyre ne realitetin e ri. I tille eshte ligji natyror te cdo revolucion...

Michnik sic e pohon ishte nder ata qe besonin se ish-diktatoret duhet te ndeshkoheshin ndersa viktimat qe jane degraduar duhej te shperbleheshin disi. Nga kjo arsye e brendshme publicisti polak tregon ne librin e tij pse mori nje qendrim kunder ligjit te lustrimit dhe dekomunistizimit duke u shpjeguar Kam qene i bindur plotesisht se nje revolucion qe kerkon drejtesi historike vazhdimisht deshiron qe te ekzekutoje e megjithate duhej te perfundonte me ekzekutimin e nje monarku si ne Britani ne gijotine ose ne terror te thjeshte... me pak fjale lirine e lindur ajo e perfundon ne diktature.

Ka nje histori transformimi ne jeten e Adam Michnik njeriut qe luajti nje nga rolet me te fuqishme ne fund te Luftes se Ftohte. Fantastike Fantastike Polonia nuk ka pasur 20 vjet te tilla ne 400 vitet e fundit te saj. Ne jemi ne anen e Perendimit. Ne jemi sovrane. Ne kemi te gjitha te drejtat e mundshme civile. Zgjedhje demokratike. Kufinjte e hapur. Nuk ka censure. Kjo eshte thjesht nje ndryshim fantastik - keshtu edhe eshte historia e transformimit te tij kane marre ne analize mediat e huaja kur Michnik artikuloi fjalet e mesiperme.

Michnik i takoi lindja me vendosjen e komunizmit. Babai i tij nje cifut polak ishte nje udheheqes i luftes ilegale para Partise Komuniste. Si i ri Michnik mori pjese ne grupet e diskutimeve te majta me emra si Rrethi shtrember ose Kerkuesit e kundershtimit.. Ne kete faze te jetes Michnik besonte ne reformen komuniste. Por shpejt ne moshen 18-vjecare ai u arrestua per here te pare duke i shkruar nje leter proteste qeverise. Dhe ne 1968 ai u burgos per nje vit pas protestave te studenteve ne Varshave. Pervoja e futi ate ne menyre te vendosur ne opozite.

Si arkitekt i mendimit intelektual ne Poloni qe coi ne renien e komunizmit Michnik u arrestua disa here. Ne biografine e Adam Michnik ka vite te stuhishme dhe perplasjesh politike qe e kthejne historine polake ne qender te kataklizmes komuniste qe ndodhi ne Evropen Lindore. Nje model politik qe ka brenda shenja te egra te historise komuniste si arsye pse ky botim gjen terren me shume ne hapesiren shqiptare te publicistikes. Vitet 67-77 e gjejne ne Paris Michnikun por kthehet shpejt ne Poloni duke u perfshire ne veprimtarine e Komitetit te Mbrojtjes se Punetoreve KOR i cila ekzistoi per disa muaj. Ajo ishte organizata me opozitare e njohur ne vitet 7 nderkohe qe Michnik u be nje nga aktivistet e opozites me aktive dhe gjithashtu perkrahes i Shoqerise per Kurse Edukimi. Ndermjet viteve 77 dhe 89 Michnik ishte redaktor ose bashkeredaktor i gazetave underground te quajtura botime te paligjshme dhe gjithashtu nje anetar i menaxhimit te nje prej botimeve me te medha underground NOW.

Ne 81 ai kerkon largimin nga vendi ishte i burgosur dhe i akuzuar per nje perpjekje per te permbysur socializmin. Ai u burgos pa asnje vendim deri ne 1984 per shkak se zyra e prokurorit e zgjati ceshtjen per gjykim me qellim.

Ai kerkoi statusin e te burgosurit politik duke bere greve urie. Ne vitin 1984 ai u lirua nga burgu ne baze te nje amnistie. Ne vitin 1985 riarrestohet duke u denuar kete here me tre vjet burg per shkak te organizmit te nje greve por nje vit me vone u lirua perseri. Megjithate ka pasur nje kohe te mire per te kur ndertoi shtepine botuese dhe gazeten me te madhe te pavarur ne Evropen Qendrore. shte fjala per gazeten Wyborcza. Me ane te eseve te tij dhe paraqitjeve publike ka mbetur nje ze me me ndikim ne Poloni dhe me gjere.

Modeli i clirimit te Berlinit nga komunizmi pati ndikim te madh te Michnik duke e pare si nje menyre fantastike por idete e transformimit qe perhapi Michnik paten edhe kundershti per shkak se mentaliteti komunist ne kete kapercim dominoi politiken dhe ekonomine ne epoken e re duke perjetuar me hidherim se si shteti korruptohet sidomos zenia ne ryshfet. Ne jemi nje vend normal me korrupsionin normal problemet normale skandalet normale - thote ai ne mbrojtje.

Perballja globale ne tregun e lire ka implikuar demokracite per te cilat gjendet ngushte ne pergjigje Michnik.

I pergatitur edhe si nje historian Michnik ka treguar nje vizion te sotem cfare po ndodh sidomos ne Evropen Qendrore kur ngrihet pyetja se tani liberalizmi perendimor do te mbizoteroje ne te ardhmen. Michnik miraton politiken polake vend anetar i Bashkimit Evropian dhe i NATO-s duke thene Ne jemi drejtuar ne drejtimin e duhur por ne nje rruge te ngushte. Nje hap i gabuar dhe jemi ne Rusi...

Klisheja kthimi i historise sic duket nga Michnik nuk parashikohet si rrezik qe vjen nga komunizmi por autoritarizmi. Rusia shpjegon historiani eshte nxenesi me shqetesues e me i keq i rajonit duke kujtuar politiken e saj kaotike ne 90 udheheqjen ne 2000 te Putinit ku lirite politike ishin asgjesuar dhe sundimi i ligjit ishte shkelur.

Shqetesimi eshte ekonomia e rrembyer nga nje shtet i etur dhe oligarki e privilegjuar.

Kryeministri italian Silvio Berlusconi si njeriu me i pasur i vendit eshte nje ndryshim ne kete teme. Sipas Michnik recetat e Berlusconit sjellin rrezikun e nihilizmit ligjor. Referuar dhunes terroriste Michnik thote Nacionalizmi eshte gjithmone e gjithmone nje rrezik per demokracine. Kerkohet vigjilence per demokracine pasi per Michnik eshte nje plebishit i perditshem dhe se cdo dite ne e vendosim nese duam te jetojme ne demokraci apo ne nuk duam ate. Nese ne do ta mbrojme ate ose ne nuk do ta mbrojme ate.

Nga komunizmi ne fillim ne tranzicion drejt demokracise Michnik pohon se po militohet ne emer te asaj qe ai e quan demokraci gri. Rremuja eshte e preferueshme per persosmeri liri e crregullim ne nje shtet qe kufizohet me ligj nga nje dore e forte e nje udheheqesi populist i cili injoron ligjin.

Michnik vetequhet si euroentuziast kur te tjeret e shohin BE-ne si nje burokraci jodemokratike duke iu referuar vendeve ish-komuniste qe jane perfshire ne kete harte. E dija se BE ishte nje spirance e demokracise - thote Michnik duke shpjeguar pse ishte euroentuziast. Nderkohe pyetjes se cili prej vendeve eshte kunder BE-se Michnik e thote prere Armiqte e demokracise dhe qeverite autoritare. Pse Historiani polak kujton idene themelore te putinizmit demokraci sovrane.

Por kete panorame historise politike qe shpjegon transformimin e Michnik analistet nuk e shkepusin nga fakti se ai eshte ne fund te fundit nje njeri i majte te cilit i ka mbetur si patologji politike Rusofobia si joperendimore. Rusia nuk mund te pajtohet per vete faktin se per 50 vitet e ardhshme ajo duhet te kujdeset per veten modernizimin te demokratizohet - thote ai. - Rusia gjithmone mendonte se duhet te luaje rolin e perandorise globale. Duke vene perballe edhe determinizmin amerikan Michnik thote se ata jane si Sherlock Holmes gjithmone ne kerkim.

Por duke iu kthyer Polonise vete Michnik eshte shprehur se e ka te veshtire sot te shpjegoje skandalet qe ndodhin duke u shprehur se urren etjen per hakmarrje kunder krereve te rrezuar. Politika eshte arti i kuptuar se cfare ka per te realizuar. Artistet opinionistet studentet ata mund te mos merren me hesapet nga e kaluara. Por jo politikanet argumenton Michnik.

Adam Michnik lindur me 17 tetor 1946 ne Varshave eshte kryeredaktori i gazetes me te madhe ne Poloni gazeta Wyborcza dhe nje nder intelektualet publike me te shquar ne kohen tone. Michnik eshte historian eseist dhe publicist politik me fame jo vetem ne vendin e tij por ne mbare boten. Ne vitet 1968-1989 ai ka qene nder organizatoret dhe drejtuesit kryesore te levizjes opozitare demokratike ilegale ne Poloni. I burgosur disa here nga regjimi komunist ai u be nje nder simbolet e rezistences antikomuniste ne Evropen Lindore. Michnik ishte pjesemarres ne Round Table Talks ne vitin 1989 ne te cilat u negociua marreveshja per zgjedhjet e reja ne Poloni dhe bashke me te tranzicioni postkomunist ne Poloni. Michnik eshte nje nder personalitetet me te spikatura te kohes sone nje nga ata njerez qe pa frike mund te konsiderohen si ndergjegjja kritike e tranzicionit postkomunist. Adam Michnik eshte vene ne listen e 50 individeve qe konsiderohen 50 Heronjte e Shtypit te Lire 50 Press Freedom Heroes nga International Press Institute 2000 si edhe eshte zgjedhur nga gazeta Finacial Times si nje nder 20 gazetaret me me influence ne bote.