Shenjat e kujtimeve n rikthim
Romani i Milazim Krasniqit Fotografit e kujtimeve botuar nga shtpia botuese, Logos-a, Shkup 2003, si ide dhe si struktur rrfimi, shnjon katarzn shpirtrore n vijn e filozofis njohse. Kur themi filozofi njohse, nnkupton njhersh se autori shtjellon tema n kuptimin e njohjes e t rinjohjes, t cilat njohje rrfimin e tekstit e drgojn drejt nj katarze shpirtror. Mirpo, temat e shtjelluara nuk mbesin pa nj ndrlidhje, ku secila tem e shtjelluar shnjon dhe prek ide t mdha. N kt kuptim autori pr t argumentuar se si vije ky spastrim, dhe si shtjellohen kto tema n kuptimin ideor subjektiv dshmon ngjarje. Ngjarjet e dshmuara n rrfimin e romanit kan nj pik mbshtetse, luftn e fundit t Kosovs, dhe nga kjo pik mbshtetse krijohet rrfimi, i cili rrfim nuk ec n nj linj, por n esenc krijon nj besueshmri para lexuesit, t cilat hyn dhe shtjellohen, duke u argumentuar dhe komentuar nga pozicioni rrfimtarit. Kto ngjarje tani t shnjuara dhe t argumentuara, e t prshkruara nga nj narrator i gjithdijshm, padyshim, si ide n kuptimin e krkimit, dhe n ndrthurjen e vetdijes njohse, lexuesin e bjn pr vete, m t cilat ngjarje lexuesi mishrohet, madje e bn edhe t identifikohet m to. Kshtu, gnoseologjia dhe estetika e prshkrimit t ngjarjeve, nprmjet situatave, narrative, t cilat karakterizohen n pikat themelore, t strukturs tekstore, padyshim shoqrohen me nj emocionalitet n kuptimin e prjetimit gjat rrfimit. Prjetimi po edhe malli i rikthimit, autorin e shtyn t mbledh copat e kujtimeve, t cilat n iden e tekstit sintetizohen, po edhe shtjellohen n kuptimin e universalizimit, t cilat tani para se gjithash krijon shumsi idesh, ide kto, doher duke u shtresuar nprmjet shenjave autobiografike. Shenjat autobiografike strukturohen n kuptimin e plotsimit, dhe n kuptimin e ides autoriale. Kjo ndodh, sepse autori pretendon t ndrton nj sistem idesh mbi fotografit e kujtimeve, si i quan vet autori. Mirpo, kto fotografi tani ndrtohen nprmjet situats gjakuese, gjat rikthimit n to, edhe pse kto kujtime nuk jan t qarta edhe pr vet autorin. Andaj, rend i strukturimit t kujtimeve, m shum krkohet n shtrimin e ideve e n rikthimin, q tani mbindrtohen si komentim, se sa n prshkrim i ktyre, sepse kujtimet i shlyen koha. Por, varsisht nga kjo, esenciale mbetet kujtimi i brendsis, edhe pse ato jan copza t zbehura si thot edhe vet autori:
Si ruhen kto fotografi kujtimesh, kur ngjarjet m nuk ekzistojn. Nuk ekziston as kujtimi i plot, po vetm nj fragment i tij, si cop e nj qeramik t thyer.Kot prpiqem ti gjej copat e tjera, ato i ka mbuluar dheu i
harress.
Komentimi dhe arsyetimi n thurjen dhe n shtresn narrative, doher nprmjet kujtimeve, shnjohen n perceptimin ideor, ka sht edhe synimi kryesor i autorit, njhersh duke e pasqyruar edhe vet jetn e subjektit, t cilat tani ato shtjellohen prmes monologut n rrfimin e tekstit. Kjo njhersh t krijon iden, se tipet e tekstit tani n struktur t rrfimit, prpos rrfimit dhe prshkrimit n kuptimin e ligjrimit, ka edhe monolog. Monologu shtresohet ather kur autori shtjellon ide, pra prek situata, situata kto qofshin jashtsore apo mbrendore. Pra, monologu mbi shenjat e kujtimeve tani t rikthyera n prjetim, doher krijon edhe simbolet dhe figurat n rikthimin e ktyre fakteve, gjat shtress s argunmentimt t tekstit. Rrfimi i argumentuar nuk i ln vend shum fiksionit. Autori kt e bn m qllim n kuptimin e vrtetsis edhe pse kujtimet shpallen nga vet autori si t zbehura n koh. Mirpo, pr t krijuar nj vrtetsi, dhe pr mos tiu shmangur ktyre kujtimeve autori fillon t rrfen, mbi ato copa kujtime, si sht rasti kur autori tregon q kur ishte n shkolln e mesme.
Duke, vazhduar me ngjarje dhe situata, t cilat dalin si tituj, po edhe si tregime n strukturn e romanit. Por q i bashkon kararza e krkuar dhe e aplikuar shpirtrore n vete; Tastatura, Baba, Nna, Dardhana, Darvini, Marksi, Tito, Beria, Enveri, e shum tituj tjer, q tani dalin nprmjet prkufizimit s ides dhe shkrimit n rrfim, mbi thurjen e ides s tekstit. Mirpo, krejt kto rrfehen, duke pasur spari nj vend, si fillim, si sht bodrumi, i cili vend bhet simbolik e tekstit gjat krkim, po edhe ndryshimit n rikthimin e nj katarze shpirtrore, q autori fillon t trgon situata. sht rasti ky, ku bhet sintetizimi i ideve n perceptimin e jets, dhe n kuptimsin e vet jets, e cila njhersh pr autorin ka vetm nj kuptimsi, kuptimsi kjo q shnjohet vetm nj vij vertikale, n kuptimin e besimit dhe n lutjen drejtuar Zotit. Kjo ndodh edhe ather kur autori flet mbi diktatort, mbi censurat e kohs, q jan t pa shlyeshme n mendjen e tij. Lutja shpirtrore, sidomos kur ajo ka nj vij vertikale, krijon siguri t individi duke formuar para s gjithash, nj kod t vetbesimit n vetvete, kjo siguri gjat aplikimit t saj sht edhe t personazhi protagonist Muhameti, varsisht sprovimit npr situata, si sht rasti kur personazhit i przihen fjalt gjat kngs s Titos n klas, sepse lutja bhet ide e metaide e tij, gjat shkrimit simbolik, edhe pse personazhi sprovohet:
Arsimtari i historis shpurdhte si zorra n prush, m krcnonte e prpiqej t m kapte pr fyti.Vetm kur pshpritja lutjen q ma kishte msuar nna La ilahe ilallah m hiqej frika dhe ndieja trupin t m lehtsohej.
M dukej se masa e friks dilte nga trupi im dhe ikte e dilte npr oxhak e shporrej diku larg.
Ky sht pretendimi n rrafshin e aftsis dhe vetdijesimit shpirtror, q n strukturn narrative shtjellohet n karakterizimin dhe n qndrimin e personazhit, e cila tani n vijn e rrfimit, bhet element strukturs mbi besimin e ngritur subjektiv. Kshtu, forma e jets se provuar, tani si akt i rikthimit, prball zbrthimit t ides, nxjerr natyrn e shum ngjarjeve, ideologjike t kohs, dhe t personazheve t vet kohs, q tani rrfimi nxjerr n pah kta. Andaj hapja totale para situatave dhe ngjarjeve, doher n planin kundrvns, bhen shenja t ides, mbi zhgnjimin nj realiteti q dikur identifikoheshin m t, s bashku m njerzit e saj. sht rasti kur personazhi tregon nj histori t zhgnjimit mbi diktatorin Enver Hoxha. Tani fotografia e tij q mbahej fshehur nn kres nga vllai i personazhit- Muhametit, zgjon ide, pr nj besueshmri t kot tek Enveri n kuptimin e ides nacionale, pr nj mbrojtje. Dialogimit m t vllaun mbi kt ikon t pavler, zbrthen iden e zhgnjimit, po edhe t shqetsimit n shpresn e kot:
- A e sheh? i them vllait.
- Po. Por, ashtu ishte ajo koh. Ne e kishim nj
shpres tek ai.
- Shpres e kot kishte qen. Sa pr t, Mirko e po-
lict do t na piqnin n hell.
- Megjithat, ne e kemi forcuar veten, duke e krijuar
iluzionin se e kemi dik q na mbron, q sht i yni.
Kshtu duhet t shikohet ajo pun.
Shihet s struktura e njohjeve dhe e rinjohjeve, nga pozicioni i meditimit, situohon nj ide dhe nj form t t menduarit subjektiv, prbrenda kuptimit dhe leximit tematik. Pra, struktura e fiksionit n konkretizimin e thurjes s tekstit, shnjohen iluzionet mbi shum gjra, kur analizohen dhe vlersohen. Ky vlersim dhe ky analizim, doher prmes nj komentimi dhe argumentimi, hap lexime dhe rilexime, para shum lexueseve n krkimin dhe n gjetjen e ideve. Sepse idet e shtresuar n roman, dhe n mikrostrukturn e tregimeve, vijn si rezultat i nj zgjedhje mbi temat, tema kto; etike, sociale, politike, por q shtjellohen n filozofin e prvojs empirike. Kshtu, shenjat e rivlersimit prqendrohen n pjesn drmues t romanit, n kuptimin e vetdijesimit, q tani bhen me shtresim dhe argumentim t nj katarze shpirtrore. Prkufizimi i katarzs i drejtohet mendjes, shpirtit t njeriut, varsisht kohs dhe kujtimeve t vet kohs s shkuar. Si i till, shterimi dh konceptimi i ideve sht shum universal i ngritur n figurn personal dhe autoreferenciale, doher i rrfyer n dhnien e nj mesazhi mbi nj shkuare dhe nj t tashme kohore.
Si ruhen kto fotografi kujtimesh, kur ngjarjet m nuk ekzistojn. Nuk ekziston as kujtimi i plot, po vetm nj fragment i tij, si cop e nj qeramik t thyer.Kot prpiqem ti gjej copat e tjera, ato i ka mbuluar dheu i
harress.
Komentimi dhe arsyetimi n thurjen dhe n shtresn narrative, doher nprmjet kujtimeve, shnjohen n perceptimin ideor, ka sht edhe synimi kryesor i autorit, njhersh duke e pasqyruar edhe vet jetn e subjektit, t cilat tani ato shtjellohen prmes monologut n rrfimin e tekstit. Kjo njhersh t krijon iden, se tipet e tekstit tani n struktur t rrfimit, prpos rrfimit dhe prshkrimit n kuptimin e ligjrimit, ka edhe monolog. Monologu shtresohet ather kur autori shtjellon ide, pra prek situata, situata kto qofshin jashtsore apo mbrendore. Pra, monologu mbi shenjat e kujtimeve tani t rikthyera n prjetim, doher krijon edhe simbolet dhe figurat n rikthimin e ktyre fakteve, gjat shtress s argunmentimt t tekstit. Rrfimi i argumentuar nuk i ln vend shum fiksionit. Autori kt e bn m qllim n kuptimin e vrtetsis edhe pse kujtimet shpallen nga vet autori si t zbehura n koh. Mirpo, pr t krijuar nj vrtetsi, dhe pr mos tiu shmangur ktyre kujtimeve autori fillon t rrfen, mbi ato copa kujtime, si sht rasti kur autori tregon q kur ishte n shkolln e mesme.
Duke, vazhduar me ngjarje dhe situata, t cilat dalin si tituj, po edhe si tregime n strukturn e romanit. Por q i bashkon kararza e krkuar dhe e aplikuar shpirtrore n vete; Tastatura, Baba, Nna, Dardhana, Darvini, Marksi, Tito, Beria, Enveri, e shum tituj tjer, q tani dalin nprmjet prkufizimit s ides dhe shkrimit n rrfim, mbi thurjen e ides s tekstit. Mirpo, krejt kto rrfehen, duke pasur spari nj vend, si fillim, si sht bodrumi, i cili vend bhet simbolik e tekstit gjat krkim, po edhe ndryshimit n rikthimin e nj katarze shpirtrore, q autori fillon t trgon situata. sht rasti ky, ku bhet sintetizimi i ideve n perceptimin e jets, dhe n kuptimsin e vet jets, e cila njhersh pr autorin ka vetm nj kuptimsi, kuptimsi kjo q shnjohet vetm nj vij vertikale, n kuptimin e besimit dhe n lutjen drejtuar Zotit. Kjo ndodh edhe ather kur autori flet mbi diktatort, mbi censurat e kohs, q jan t pa shlyeshme n mendjen e tij. Lutja shpirtrore, sidomos kur ajo ka nj vij vertikale, krijon siguri t individi duke formuar para s gjithash, nj kod t vetbesimit n vetvete, kjo siguri gjat aplikimit t saj sht edhe t personazhi protagonist Muhameti, varsisht sprovimit npr situata, si sht rasti kur personazhit i przihen fjalt gjat kngs s Titos n klas, sepse lutja bhet ide e metaide e tij, gjat shkrimit simbolik, edhe pse personazhi sprovohet:
Arsimtari i historis shpurdhte si zorra n prush, m krcnonte e prpiqej t m kapte pr fyti.Vetm kur pshpritja lutjen q ma kishte msuar nna La ilahe ilallah m hiqej frika dhe ndieja trupin t m lehtsohej.
M dukej se masa e friks dilte nga trupi im dhe ikte e dilte npr oxhak e shporrej diku larg.
Ky sht pretendimi n rrafshin e aftsis dhe vetdijesimit shpirtror, q n strukturn narrative shtjellohet n karakterizimin dhe n qndrimin e personazhit, e cila tani n vijn e rrfimit, bhet element strukturs mbi besimin e ngritur subjektiv. Kshtu, forma e jets se provuar, tani si akt i rikthimit, prball zbrthimit t ides, nxjerr natyrn e shum ngjarjeve, ideologjike t kohs, dhe t personazheve t vet kohs, q tani rrfimi nxjerr n pah kta. Andaj hapja totale para situatave dhe ngjarjeve, doher n planin kundrvns, bhen shenja t ides, mbi zhgnjimin nj realiteti q dikur identifikoheshin m t, s bashku m njerzit e saj. sht rasti kur personazhi tregon nj histori t zhgnjimit mbi diktatorin Enver Hoxha. Tani fotografia e tij q mbahej fshehur nn kres nga vllai i personazhit- Muhametit, zgjon ide, pr nj besueshmri t kot tek Enveri n kuptimin e ides nacionale, pr nj mbrojtje. Dialogimit m t vllaun mbi kt ikon t pavler, zbrthen iden e zhgnjimit, po edhe t shqetsimit n shpresn e kot:
- A e sheh? i them vllait.
- Po. Por, ashtu ishte ajo koh. Ne e kishim nj
shpres tek ai.
- Shpres e kot kishte qen. Sa pr t, Mirko e po-
lict do t na piqnin n hell.
- Megjithat, ne e kemi forcuar veten, duke e krijuar
iluzionin se e kemi dik q na mbron, q sht i yni.
Kshtu duhet t shikohet ajo pun.
Shihet s struktura e njohjeve dhe e rinjohjeve, nga pozicioni i meditimit, situohon nj ide dhe nj form t t menduarit subjektiv, prbrenda kuptimit dhe leximit tematik. Pra, struktura e fiksionit n konkretizimin e thurjes s tekstit, shnjohen iluzionet mbi shum gjra, kur analizohen dhe vlersohen. Ky vlersim dhe ky analizim, doher prmes nj komentimi dhe argumentimi, hap lexime dhe rilexime, para shum lexueseve n krkimin dhe n gjetjen e ideve. Sepse idet e shtresuar n roman, dhe n mikrostrukturn e tregimeve, vijn si rezultat i nj zgjedhje mbi temat, tema kto; etike, sociale, politike, por q shtjellohen n filozofin e prvojs empirike. Kshtu, shenjat e rivlersimit prqendrohen n pjesn drmues t romanit, n kuptimin e vetdijesimit, q tani bhen me shtresim dhe argumentim t nj katarze shpirtrore. Prkufizimi i katarzs i drejtohet mendjes, shpirtit t njeriut, varsisht kohs dhe kujtimeve t vet kohs s shkuar. Si i till, shterimi dh konceptimi i ideve sht shum universal i ngritur n figurn personal dhe autoreferenciale, doher i rrfyer n dhnien e nj mesazhi mbi nj shkuare dhe nj t tashme kohore.