Shqipëria, në bienalen ndërkombëtare të arkitekturës

TIRANË, 7 maj/ATSH/ Shqipëria do të ketë pavijonin e saj në Bienalen e 19-të Ndërkombëtare të Arkitekturës në Venecia.

Pavijoni ynë, me titull “Building Architecture Culture”, eksploron marrëdhënien midis arkitekturës dhe shoqërisë, duke shtrirë ndikimin e saj përtej praktikës, në akademi dhe sferën publike. Kjo është një hapësirë dialogu ku idetë ndahen, pikëpamjet shkëmbehen dhe riformësohen.

Kuratorja e pavijonit shqiptar Anneke Abhelakh, një studiuese e angazhuar në projekte në fushën e artit bashkëkohor, arkitekturës dhe hapësirave publike, në një deklaratë të publikuar pak para hapjes së Bieneales bën një prezantim të Shqipërisë, ku dhe evidenton se roli i arkitektit në Shqipëri është zhvilluar ndryshe nga normat botërore.

“Të çliruar nga kufizimet e imponuara si nga e kaluara totalitare ashtu edhe nga rregulloret e ngurta, arkitektëve që punojnë këtu, tani u jepet një liri e rrallë artistike për të eksperimentuar dhe udhëhequr një evolucion kulturor. Kjo liri mbart me vete një përgjegjësi të madhe ndaj territorit”, u shpreh ajo.

Më poshtë shkrimi i plotë i Akbelah:

Shqipëria është një shtet me një demokraci të brishtë dhe si një adoleshente, ajo po rritet me vrull, në kërkim të identitetit të saj.

Vendi ka një popullsi prej tre milionë banorësh dhe ndodhet në zemër të rajonit të Mesdheut, laget nga detet Adriatik dhe Jon që lidhin Evropën Jugore dhe Ballkanin. Përtej Italisë, dhe me Alpet Shqiptare në veri, gjeografia e saj ka ndikuar prej kohësh në shkëmbimet e saj kulturore dhe mjedisin e ndërtuar.

Pas rënies së regjimit diktatorial në vitin 1992, u vu re një shkëputje nga e kaluara pasi individët u rebeluan kundër hapësirave publike dhe ndërtesave të kohës së regjimit.

Edi Rama, kryebashkiaku i Tiranës (2000–2011) dhe tani kryeministër, ia atribuoi këtë ripërvetësim rimarrjes së individualizmit: “Ishte një hapësirë për t’u rifituar nga njerëz të privuar nga prona private dhe liria e shprehjes. Dhjetë vitet e para kishin të bënin me rimarrjen e hapësirës private dhe braktisjen e hapësirës publike. Kthimi te individualizmi ishte shumë traumatik”.

Tre dekada më vonë, Shqipëria është ende në tranzicion
– nga ana kulturore, shoqërore dhe arkitekturore. Kjo periudhë rinovimi e vendos arkitekturën në qendër të diskursit kombëtar.

Roli i arkitektit në Shqipëri është zhvilluar ndryshe nga normat botërore. Të çliruar nga kufizimet e imponuara si nga e kaluara totalitare ashtu edhe nga rregulloret e ngurta, arkitektëve që punojnë këtu, tani u jepet një liri e rrallë artistike për të eksperimentuar dhe udhëhequr një evolucion kulturor. Kjo liri mbart me vete një përgjegjësi të madhe ndaj territorit. Malet dhe lumenjtë nuk janë thjesht burime, por sisteme të gjalla që kërkojnë integrim dhe jo shfrytëzim.

Brigjet e virgjëra, që tani tërheqin vëmendje ndërkombëtare, ftojnë për një rishqyrtim të turizmit dhe zhvillimit që i jep përparësi qëndrueshmërisë ndaj shfrytëzimit. Në ndryshim nga tendencat botërore, ku arkitektët shpesh punojnë brenda kornizave të ngurta, ata në Shqipëri janë thirrur të balancojnë lirinë e tyre për të mirën kolektive.

Megjithatë, kjo liri i vendos edhe arkitektët në mes. Tabloja e zhvillimit shqiptar drejtohet kryesisht nga interesat ekonomike, ku sipërmarrësit, shpeshherë të panjohur me ndikimet më të gjera kulturore dhe sociale të arkitekturës, i japin përparësi zgjerimit të shpejtë urban dhe fitimit. Shumë sipërmarrës nuk e konsiderojnë ende arkitekturën si një mjet për të mirën kolektive por e shohin si një mjet për shfrytëzimin maksimal të vlerës së tokës. Kjo paraqet një sfidë për arkitektët, të cilët duhet të marrin përsipër një rol mbrojtje—edukimi, duke negociuar dhe duke u siguruar që mjedisi i ndërtuar të shërbejë më shumë sesa thjesht për përfitime ekonomike. Këtu arkitektët përballen me sfidën e balancimit të autonomisë së tyre krijuese me interesat e sipërmarrësve, të cilët shpesh i japin përparësi përfitimit ekonomik mbi ruajtjen kulturore ose mjedisore. Roli i arkitektit është zgjeruar dhe vjen me përgjegjësinë për të ruajtur integritetin – bazuar në vlera të tilla si etika, komuniteti dhe mbrojtja.

Përvoja e 51N4E në Shqipëri ilustron se si arkitektët mund t’i manovrojnë këto tensione. Puna e tyre në sheshin “Skënderbej” ripërcaktoi hapësirën publike, duke e zhvendosur atë nga një infrastrukturë e përdorur nga makinat në një mjedis qytetar dhe miqësor për këmbësorët. Ky ndryshim nuk kishte të bënte vetëm me estetikën, por edhe me rikthimin e hapësirës publike si një pasuri e përbashkët kulturore. Duke marrë materiale nga e gjithë Shqipëria, ata ngulitën një përkatësi më të thellë kombëtare brenda dizajnit, duke përforcuar ndjenjën e identitetit kolektiv. Qasja e firmës, siç theksohet në librin “Si takohen gjërat” (How Things Meet), nënvizon se si arkitektët mund të formësojnë jo vetëm hapësirat fizike, por edhe marrëdhëniet midis palëve të ndryshme të interesuara – qeverisë, sipërmarrësve dhe publikut – përmes një procesi projektimi të përshtatshëm dhe gjithëpërfshirës.

Puna e tyre tregon se arkitektura nuk është një akt neutral, por një angazhim aktiv me forcat ekonomike, politike dhe kulturore.
Mësimet nga praktika e 51N4E në Shqipëri tregojnë se arkitektët duhet të mbrojnë vizionin e tyre ndërsa manovrojnë kufizimet lokale, duke përdorur materialitetin, strategjitë hapësinore dhe angazhimin publik për të ndryshuar perceptimet se çfarë mund të arrijë arkitektura. Qasja e tyre tregon se hapësira publike nuk është vetëm një rezultat i mbetur nga zhvillimi, por një e drejtë dhe domosdoshmëri thelbësore për strukturën sociale të një qyteti.

Ky rol mbrojtës është vendimtar në Shqipëri, ku modele të reja zhvillimi janë ende duke u formësuar. Pa norma globale që duhen respektuar, arkitektët kanë një mundësi të rrallë për të përcaktuar se si arkitektura ndërvepron me zhvillimin e identitetit të vendit. Roli i tyre shtrihet përtej projektimit, duke u kërkuar që të ndërmjetësojnë midis interesave konkurruese dhe të prezantojnë të menduarin afatgjatë në një sektor zhvillimi që shpesh nxitet nga përfitimet afatshkurtra.

Pavijoni shqiptar në Bienalen e Venecias, i titulluar “Ndërtimi i Kulturës së Arkitekturës”, shënjon me ekspozitën dhe programin marrëdhënien reciproke midis arkitekturës dhe shoqërisë.

Disiplina nuk ka të bëjë vetëm me praktikën, por edhe me akademinë dhe shoqërinë në të cilën ajo reflektohet – aty ku idetë përhapen, diskutohen dhe reflektohen dhe në mënyrë ideale vepron si ndërgjegjja e praktikës.

Pavijoni shqiptar me programin e tij publik shërben si kjo sferë e tretë e përkohshme, ku këto transformime mund të debatohen me një audiencë më të gjerë dhe ku diskutimet mbi identitetin arkitekturor në zhvillim të Shqipërisë do të vazhdojnë dhe do të regjistrohen, për të ardhmen.

Bienalja e Arkitekturës që do të jetë e hapur për publikun në periudhën 10 maj – 23 nëntor 2025, ka temë qendrore: “Intelligens. Natyrale.Artificiale. Kolektive”.

Në datën 8 maj në orën 14:30 do të jetë inaugurimi i pavijonit shqiptar në Bienalen e Venecias me titull “Building Architecture Culture” paraqitur nga Anneke Akbelah, kuratore.

Në ceremoninë e inaugurimit do të marrë pjesë ministri i Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit, Blendi Gonxhja. /j.p/