Shqipria 1997 prmbysje, pu apo revolucion?
Prtej s Mirs dhe s Keqes
Nse do t jemi ndonjher n gjendje t shtrojm nj diskurs pr t qen, me rregullat, rendin, logjikn dhe shqetsimin e sinqert pr episodet tragjike t 97-s jo pr t gjetur fajtort, q ti ndshkojm pastaj - (pasi n vendin ton fajtort, n masn e krimeve q bjn, vetmse harbojn e harlisen mu si bimt e helmt n humus mkatar) pra, nse ndonjher do t kemi n dor studime gjakftohta, t pastruara nga mllefet regjionare, religjioze dhe majtas-djathtas ather, po, - rikuptimsimi i prvojs mund ti nnshtrohet idioms s njohur kuptimore msim i historis.
Por kjo, e di, sht shum, dhe jam i pasigurt, pr faktin e thjesht se psime t tilla n historin ton politike, shoqrore, etnike dhe kulturore nuk jan shndrruar n msime, qoft edhe pr nj periudh t vetme. Nga kjo pikpamje ne jemi ndshkuar gjithnj e m egr. Dhe paftsia apo mosdashja pr t nxn dhe rikuptimsuar prvojat e hidhura, mund t na ndshkoj akoma m egrsisht. Kjo ligjsi fatale sht ngulitur kaq keq n mendsin shqiptare, sa q ka prcaktuar edhe karakterin e paprgjegjshm t sjelljes ton n histori, paradokset e thella, nonsensin dhe sidomos inkoherencn midis periudhave, kontradiksionin e kohrave, mungesn e lidhjeve midis brezave, ndrprerjen dhe thuajsimin midis traditave dhe refuzimin e marrveshjes kolektive n pranimin e prbashkt t nocionit t s Mirs dhe s Keqes.
Nisur nga disa shkrime diskursive q kam patur n shtyp ose ekran, kam ndeshur me nj reagim tipik bashkkohor t inteligjencies shqiptare, kryesisht ndaj gjykimeve t mia t natyrs shoqrore, religjioze, historike apo shoqrore. As m ka shkuar ndrmend ta perceptoj veten si engjll perndie dhe Zoti na ndjeft pr gabimet e panumrta q bjm padashje nprmjet shkrimit dhe gjykimeve tona! Por po flas pr nj kahje t prcaktuar q orienton kompromisin shqiptar kompromisin me t keqen. Ju edhe mund t keni t drejt n shtrimin e shtjes, por jeni shum i ashpr, i hidhur, radikal dhe ekstremist ky pak a shum sht vlersimi i nj pjese opinionformuesish. Jam prpjekur seriozisht ti kuptoj drejt kta kritizer t prkdhelur t shtypit, pa i paragjykuar nga rrogat e majme dhe dhjami i kompromisit n fytyr. Dhe kam kuptuar m n fund se vesht e tyre jan t ndjeshm ndaj tingujve thers, ngritjes s regjistrit stilistik dhe, sidomos, kundr prvijimit t qart t mendimit dhe qndrimeve. N thelb, predikimi i tyre sht kompromisi, m sakt, kompromisi i s Mirs me t Keqen.
Produkte t ktij kompromisi i kemi n parlament, pushtet qeveriss, aministrat publike dhe OJQ/QJF - n prgjithsi, n mbar shtypin ton me mditje. Nuk sht nevoja tia nnshtrosh kkimin procedurave verifikuese, pr t kuptuar, mandej, se me far mimi e kan arritur kompromisin elitat tona: pabesit, aktet e thella gjynahqare, pazarllqet dhe hipokrizit jan t vetmet kategori morale q e prligjin filozofin e bashkjetess s t Mirs me t Keqen. Por pr nj shoqri t inkriminuar historikisht, si e jona dhe t hermetizuar nga sekte interesash, mendoj se ndarja e qart midis s Mirs dhe s Keqes duhet artikuluar fort, prndryshe, herdokur, do t kemi mbrritur n at pik ku nuk do t dim m t dallojm se far sht e vrtet dhe far e gnjeshtrt. Por nocionet kuptimore radikal dhe ekstremist gjysmintelektualt shqiptar i veshin me t tjera rroba, ngase n ligjrimin e tyre monoton, t gjinis asnjanse, t matur, kumbojn prllogaritje meskine personale, jo ritmi i ankthit ton kolektiv.
Sipas kritizerve t shtypit, pr nj moment, e llogarita veten ekstremist; n akord me kt logjik, mngjesin m t par kam dal nga shtpia me nj revolver n xhep dhe krkoj, fjala vjen, Ramiz Alin, Aranit eln, Nevzat Haznedarin, Sknder Gjinushin, apo fytyra t tjera kriminale ish-komunistsh q videot mi nxjerrin n krye t turrmave q djegin dhe shkatrrojn Vlorn. Pasi ta kem shkrehur revolverin, i bie t ndjehem n harmoni t plot me ekstremizmin tim. Ather, menjmend do t isha ekstremist!
Megjithat ekstremizmi apo radikalizmi im prqndrohet i reduktuar n predikimin, i cili thot: Mos e przieni t Mirn me t Keqen se ato bashkpunojn. Bashkpunimi i tyre sjell kt situat qorrsokaku ku jemi. Sepse edhe n mes t knets, duhen ruajtur ca rrjedha uji t pastr, pr t patur nj model mbi ujin. N ndryshim nga ekstremizmi i sekteve t shtypit, i ashtuquajturi ekstremizmi im (dhe i kujtdo bashkmendimtari tjetr), nuk ka shkelur npr kufoma, nuk ka shkelur mbi lot, fatkeqsi, hidhrime dhe, m s mbrami, kopromisi i tyre ska pse t merret njsi matse as pr moralin individual, as pr at shoqror. Madje ata hiqen ta shesin kompromisin e tyre si moral q shtrihet, si ka thn filozofi, prtej nocioneve t s Mirs dhe s Keqes. Po pse ta ndrlikojm kaq shum moralin e tyre? Themi thjesht: prtej s Mirs.
Ja disa kategori t ktij morali q strukturuan prbrjen e Revolucionit terroristo-bolshevik t vitit 1997.
Turma
N t gjitha revoltat e 97 (nse marrim shembull epiqendrn e tyre n jug, qytetin e Vlors), protestuesit ishin, si t thuash, sicili lider dhe t gjith i bashkonte parrulla Duam parat tona!. Megjithat, pas 5-6 ditsh gradualisht, kta protestues u bn m agresiv; ata nuk i qetsonin m as takimet, prgjithsisht t ngathta e shterpe me ministrat e qeveris Berisha, as deklaratat e kryeministrit dhe Presidentit, as formulat e premtuara e t strvonuara pr zgjidhjen e krizs.
Prkundrazi, agresiviteti i protestuesve filloi t rritej dhe, n mitingjet paqsore po shfaqeshin tendencat e grupimeve t caktuara pr ndryshimin e drejtimit nga protesta n revolt. Kjo dukej qart sepse protestuesit paqsor, dalngadal po kalonin n rresht t pest e t gjasht, ndrsa zyrtart dhe militantt e PD-s shaheshin e goditeshin nga element t dhunshm. Nj dor e padukshme kujdesej q gjithmon n krye t turrmave t ishin fmijt, grat, adoleshentt. N rresht t dyt e t tret hajdutt, ish-oficert ekstremist, ithtar t enver Hoxhs, t liruar nga reforma n ushtrin e deideologjizuar. N rresht t katrt vinin militantt e porositur t opozits socialiste dhe n fund fare, njerzit q protestonin qetsisht e q realisht kishin humbur parat .
Me daljen e liderit, numri i tyre prej disa mijra n dhjetra mijra, ndryshon drejtimi i parrullave dhe lvizjet do t jen t programuara. Parrulla Duam parat tona!, u zvendsua me Qeveri hajdute!, Posht qeveria!, Posht Presidenti!, Deputett e Vlors n litar!, Deputett e Vlors t japin dorheqjen!, Duam zgjedhje t reja! etj, - krkesa kto me karakter t qart politik. Koka e turms do t bhej do dit e m agresive. Ajo e drejtonte turrmn n akte vandale kryesisht kundr institucioneve, n djegjen e Bashkis, Prefekturs, Komisariatit, Biblioteks, Gjykats, Portit detar dhe, sapo shpalli komitetin e saj, urdhroi pezullimin dhe mbylljen e t gjitha institucioneve.
Thirrjes: Kush kalon n trotuar, sht spiun, sht tradhtar! bnin q njerzit detyrimisht t futeshin e t fshiheshin n turrm. Prndryshe, nse dikush lviz ndaraz nga turrma, gishti i saj drejtohej me thirrjen: SHIK-u, SHIK-u!, derisa turrma derdhej mbi ta dhe i masakronte. Grupime t zgjedhura me nga 10-20 vet, naziskin t vrtet, q digjnin e shkatrronin dyqanet, restorantet dhe bizneset e demokratve apo vinin eksploziv n shtpit e aktivistve t PD-s. Skena t tilla terrori i kan dhn shpesh stacionet e huaja televizive. Forumi pr Demokraci q udhhiqte turmn e rebeluar, shpallte do mbrmje me z t lart n Sheshin e Flamurit ku mblidheshin demonstruesit, lista t gjata emrash demokrat t dnuar me vdekje n emr t popullit. Prfaqsuesve t qeveris u ndalohej t hynin n qytet, ndryshe masakroheshin. E njjta situat u prhap n t gjitha qytetet e Jugut. N kt pik, turma e kishte mundur dhe likuiduar popullin.
Prtej parrullave
Zvendsimi i parrulls Duam parat tona me parrulla politike, krcnuese e raciste pr dorzimin e pushtetit, aktet vandale, krimet - e bn t padobishme kundrvnien e makins policore t shtetit. Ajo dshtoi plotsisht, edhe pse e armatosur me avion, helikopter, autoblinda, polic e kontigjent ushtrie. Rrugt nacionale n gjith jugun qen n dor t kryengritsve. Vrtetohet n kt rast shqiptar m s miri ligjsia e vrejtur nga Curzio Malaparte, se q nga Prbetimi i Katlins e deri tek 18 Brymeri i Napoleonit, grusht shteti i Cap-it n Gjermani, grusht shteti i Musolinit n Itali, apo grusht shteti i Lev Trockit n Tetor 1917.
Sipas C. Malapartes problemi i marrjes apo i mbrojtjes s shtetit nuk sht problem politik, por sht problem teknik . Edhe burokracia e Berishs n 1997 bri gabimin tradicional q e reduktoi mbrojtjen e shtetit n marrjen e masave vetm policore. Ato ishin, si rezultoi, t pamjaftueshme, sikundr do t ishin po kaq t gabuara masat diktatoriale. Ishte e qart q rebelimi i 97-s ishte futur dhe shfrytzuar brenda nj skeme t marrjes s pushtetit me forma t alternuara: falimentimi i piramidave financiare ishte rasti m ideal pr t vn n jet inxhinjerin e nj pui me element t kryengritjes s prgjithshme kauzipopullore, ndonse situata nuk ishte as e natyrs politike, as e natyrs sociale. Si dshmuan pas viti 1997 ekspertt ekonik, t huaj dhe shqiptar, zhbllokimi i situats mund t arrihej me disa masa t thjeshta q krkonin nj koh 4 mujore, si pr shembull, bllokimi i gjith kapitalit t firmave t falimentuara (t cilat qeveria tetvjeare socialiste i prvetsoi plotsisht, d.m.th., nuk la as dhe kockn. Teknika revolucionare e prdorur nga Trocki n Petrograd, n Tetorin e vitit 1917, pr t hedhur n dor pushtetin, kishte pr t dhn t njjtat prfundime po t qe zbatuar n Zvicr apo Holand. Ose n Angli, shtonte Trocki. S kndejmi kto pohime mund tu ngjajn arbitrare ose absurde vetm atyre q problemin e revolucioneve e gjykojn vetm si problem politik ose social. Edhe shembujt e traditave t kaprcyera revolucionare aty t ojn: Cromvelli, 18 Brymeri ose Komuna e Parisit.
Sidoqoft, situata e shoqrive bashkkohore, veanrisht e shoqrive post-totalitare, paraqet nj tejkalim t modelit klasik t grusht-shtetit n prbrsit teknik t shtjes, si e trakton Malaparte. Natyra e grushtshtetit shqiptar 1997, kishte nj konfigurim elementsh heterogjen, t cilt, nj pjes thjesht mercenar e trafikant, nj pjes tjetr - nostalgjik t komunizmit t Enver Hoxhs, e gjejn veten m mir n modelin e grusht-shtetit sipas modelit t S. Hatingtonit.
Pushteti i djatht i Presidentit Berisha, nuk arriti t krijonte nj propagand efikase dhe teknike duke iu kundrvn skenarit t ndrlikuar t forcave kundrshtare underground, t cilat kishin nj prbrje komuniste, ish-komuniste me nj aleanc t elementit trafikant dhe t interesit destabilizues antishqiptar t fqinjve.
Kush ishte turma dhe kush e udhhiqte at?
Degradimi i protestave nga popull n turm, shfaqet me marrjen e drejtimit t protests nga Formumi pr Demokraci, metamorfoza e parrullave, akteve vandale t djegjes s institucioneve shtetrore, mbylljes s shkollave, vrasjeve s policve, ndrprejes s komunikacionit rrugor dhe pllakosjes s uris n qytet. Sipas prkufizimit t Hanah Arend, Turma sht, kryesisht, nj grup n t cilin prfaqsohen t gjitha mbeturinat e shoqris. Kjo e bn m t leht q turma t ngatrrohet me popullin, i cili, gjithashtu, prfshin t gjitha shtresat e shoqris . Ndrsa populli n gjith revolucionet lufton pr nj prfaqsim t vrtet, - turma gjithmon do t brtas pr njeriun e fort, liderin e madh .
Thirrjet: Posht qeveria!, Posht parlamenti!, mllefi ndaj Shrbimit Informativ Kombtar vrasja, djegia (coptimi me spat dhe akti vampirik i pirjes s gjakut, sipas nj transmetimi t Euro News q shokoi njerzimin) e oficerve t tij, kryesisht - bij t ish-t pushkatuarve nga regjimi komunist i Hoxhs t gjitha kto flasin pr krijimin e nj psikoze agresive t turms (pa hyr n interpretime teorike si ato q jep pr psikozn e turrmave Le Bon-i).
Sipas H. Arendt, E prjashtuar nga shoqria dhe prfaqsimi politik, turma drejtohet me domosdoshmri ndaj veprimit jashtparlamentar. Pr m tepr sht e prirur t krkoj forcat e vrteta t jets politike n ato lvizje dhe ndikime, t cilat jan t fshehura nga vshtrimi dhe punojn pas skenave .
Pas skenave turma manipulohej nga regjizort dhe duart e padukshme: qysh me aktet e para t shkatrrimeve, djegieve t institucioneve, vrasjeve dhe plakitjeve, protestuesit q kishin vetm qllimin e kthimit t parave u trhoqn. Mbetn vetm precipitatet e ish-komunizmit, fshatart q zbrisnin pr plakitje n qytet dhe krimenelt me bandat e trafikut. Pasi mnjanohen protestuesit me parrullat e tyre Duam parat tona, turma q krkon marrjen e pushtetit me dhun ka pakashum kt konfigurim:
Partit politike t opozits s majt: Partia Socialiste, Partia Socialdemokrate, Partia e Aleancs Demokratike q t gjitha drejtohen nga ish-komunist dhe ministra t kohs s E. Hoxhs.
N varsi t tyre kemi n terren Komitetin e Shptimit Publik q udhheq
a) Rebelimin. Komiteti i Shptimit Publik e shtrin ndikimin mbi kto grupe dhe kategori klasore q urdhrohen dhe i shrbejn. Kto grupe jan:
Bandat. Aktiviteti i tyre sht t kryejn: vjedhje/grabitje bankash dhe rrmbim personi, vrasje dhe terror mbi drejtuesit e PD-s, sigurim fondesh monetare pr KSHP-n, terror mbi PD-n n zgjedhjet e 29 qershorit 1997.
b) Militantt. Kta jan: grupi i grave ose Shamizezat, grupi i guerrilasve, grupi i parrullave ose dezinformimit dhe terror mbi PD-n n zgjedhjet e 29 qershorit 1997.
c) Asfali + UDB. Kontributi i tyre sht: USD + Dhrahmi, kriminel t liruar, informator, propagand intensive kundr PD-s.
d) Skafistt. Kontributi i tyre sht: para pr Komitetin e Shptimit Publik, aksione speciale, terror mbi PD-n n zgjedhjet e 29 qershorit
Kriminelt ordiner t burgjeve greke
Prej nj analize t thjesht, kta shkatrrues t shtetit shqiptar dhe pushtetit legjitim t PD-s Robin Hudet apo lirimtart - si i quanin gazetat e opozits (Koha Jon, Klan etj.), na dalin vegla qorre t ish-komunistve dhe shrbimeve t huaja fqinje. Ata prun n krye t shtetit nj qeveri, q edhe kur sht me grip nuk pi aj dhe aspirin, po nuk mori leje n Athin apo Beograd .
Ja disa protagonist q udhhoqn turmat: Albert Shyti, Arben Latifi, Myrteza aushi, Afrim Rami (Luiano). Tre nga kta vinin nga burgjet greke si kriminel e vrass profesionist. M i shkolluari i tyre ishte Albert Shyti, me shkoll t mesme. T tjerve do tu mjaftonte edhe shkolla tetvjeare pr tu
t famshm n t gjith Europn si politikan, lufttar, sulltan dhe kriminel.
Albert Shyti ishte dhe kreu i turms, udhheqsi i Formumit pr Demokraci, q do t ndrronte shpejt emr n Komiteti i Shptimit Publik. Shytin nuk e njihte as pallati i tij ku banonte, i larguar q adoleshent n Greqi. Pr her t par ai iu drejtua turms n fillim t shkurtit 97 nga studioja e t vetmit kanal televiziv t qytetit Teleblu. Intelektuali me shkoll t mesme, q fliste nj shqipe me theks t fort grek, sqaronte se kishte ardhur posarisht nga Greqia me plane pr Vlorn dhe hapte disa letra me projekte q i kuptonte vetm Shyti. Kto projekte q krkonin miliarda dollar, ai do ti vinte n zbatim n qytetin e Vlors. Pr zbatimin e tyre, ai shpalli se kishte
dy-tre kurse mujore n Greqi. Revista Klan, rrfen se, para se t binte n burg, Shyti kishte punuar n emigracion si bojaxhi, marangoz dhe murator .
Me 6.03.1997, Shyti do t shpallej me solemnitet Kryetar i Komitetit t Shptimit Publik t Vlors, e pas pak ditsh, Kryetar i Mbrojtjes s Interesave Popullore. N Kuvendin e Lushnjs q bn Komitetet e Jugut, Shyti pr t rritur vlerat e tij do t shpallej me tre gjuh t huaja dhe i diplomuar n dy universitete. Shum von ai u mor vesh q ishte i biri i Aristidh Shytit dhe kishte mbaruar me rezultate tepr t dobta gjimnazin Halim Xhelo. Shyti bashk me shokt e vet udhheqs qe betuar n Sheshin e Flamurit, para mijra protestuesve se do t luftonin deri n fund pr kthimin e parave dhe se asnj prej tyre, deri n realizimin e qllimit, nuk do t merrte poste dhe nuk do t kandidonte pr deputet. Sapo ra qeveria demokratike, t gjith kta djem, e harruan betimin, zun poste shum t larta administrative dhe vet Shyti kandidoi pr deputet.
Pse duhej sulmuar SHIK-u, pse duhej vn n qendr t propagands, si burimin e t gjitha t kqijave, kur vet SHIK ishte kishte informuar i pari pr katastrofn e firmave piramidale, gjasht muaj m par? Pse duhej t digjeshin rezidencat e tij, me gjith dokumentacionin e grumbulluar npr qytetet e jugut? N interperlancn e tij para Parlamentit shqiptar, Kryetari i i SHIK-ut, Bashkim Gazidede informon:
Po vihet n diskutim integriteti i Shqipris, duke u rrezikuar deri coptimi i saj pr llogari t vendeve fqinj. Synimet pr coptimin e Shqipris kan qen t hershme dhe n rrethana e koh t ndryshme, jan shfrytzuar momente t favorshme pr tu realizuar kto plane. Le tu referohemi disa prej ktyre planeve t hartuara vitet e fundit, q kan pasur pr synim tjetrsimin e territorit t Jugut t Shqipris, t ashtuquajturit Vorio-Epir... SHIK-u sht n dijeni t nj plani t detajuar, t hartuar n kt periudh, t quajtur Plani Lotos, pra, bhet fjal pr vitet 1990, i hartuar nga qarqe t caktuara vorioepirote dhe q kishin si strategji lirimin e Vorio-Epirit nga sundimi shqiptar, si dhe mnyrn pr realizimin e ktij plani. Plani prcaktonte me hollsi t gjitha etapat e nevojshme pr fillimin e nj kryengritjeje t armatosur pr lirimin e Vorio-Epirit.
Shrbimet e huaja
Segmente t caktuara t Asfalis dhe UDB-s, kan qen dhe jan t interesuar pr nj Shqipri t dobt, kaotike. N fillim t revoltave, dalja e mjaft kriminelve nga burgjet greke, do t luaj nj rol mjaft aktiv n radikalizimin e situats. Ekziston nj shumic e ktij kontigjenti, t kapur nga SHIK-u shqiptar duke shprndar flamuj grek dhe harta t Vorioepirit npr qytetet shqiptare t jugut. Kisha Ortodokse greke nn drejtimin e ekstremistit t ndjer nacionalist, mitropolitit Sebastianos t Drinopulosit, kishte filluar ta prdorte kishn pr rigjallrimin e propagands pr Vorio Epirin .
Me 3 mars 1997, disa media shqiptare dhe kosovare flasin pr nj interperlanc t krkuar n Parlamentin serb nga Vojesllav Sheshel, i cili krkon t dij se far u b me 18 milion dollart e hedhura pr trazirat n Shqipri. Nse kto informacione i marrim n thojza, ather raportimi i kreut t SHIK-ut, prbn vetm majn e ajsbergut: ...Sillogjet vorioepiriote gjat viteve 1991-1994 kan pasur edhe mbshtetjen e qeveris s athershme greke, t drejtuar nga Micotaqis dhe qeveritar t tjer. Kshtu, secilit nga ju mund ti kujtohet n at koh deklarata prej pes pikash e ish-Kryeministrit Micotaqis, ndr t cilat shtja e minoritetit grek n Shqipri krahasohej me problemin e Kosovs.
Pr t njohur gjendjen sa m mir n Shqipri u infiltruan ish-oficer t liruar t ushtris, t policis, t Sigurimit t Shtetit, duke prfshir ktu edhe ish-ministrin e Mbrojtjes t kohs s komunizmit, Kio Mustaqi, i cili ka informuar, sipas t dhnave t sakta q kemi, mbi gjendjen e tekniks luftarake n Shqipri, pr vendndodhjen e armatimit t rnd, t aviacionit, pr bazat ushtarake detare dhe pothuajse hollsisht pr do gj. Po kshtu, nga ish-oficer t Sigurimit t Shtetit sht dekonspiruar rrjeti i bashkpuntorve t tyre si dhe t dhna t tjera me karakter sekret. Nga ana jon disponohen t dhna q edhe Gramoz Rui, s bashku me Kio Mustaqin kan qen n dijeni dhe jan integruar n planet pr organizimin e ksaj kryengritjeje t armatosur. N vitet 1991-1993, platforma e ndjekur nga qarqet shoviniste greke, duke gjetur edhe mbshtetjen e qeveris s Micotaqisit, synonte tjetrsimin e territorit t Shqipris .
Shtypi i atyre ditve luan nj rol nxits e inkurajues pr rebelet. Gazeta kryesore opozitare Koha Jon i cilson rebelt si liruesit e Vlors ; ushtart flasin serbisht... ; Vlora si Beogradi . Ndrsa n Bibliotekn e djegur publike t qytetetit portreti i themeluesit t shtetit shqiptar, Ismail Qemali sht grisur n formn e nj kryqi t madh grek .
Tradita
N traditn e politiks shqiptare t marrjes s pushtetit me dhun, ekzistojn dy episode: i ashtuquajturi nga historiografia komuniste revolucioni demokratiko-borgjez i qershorit 1924, kur shkrimtari dhe prifti ortodoks Fan S. Noli erdhi n pushtet, si rezultat i nj pui t mirfillt ushtarak, duke dbuar mbretin Zogu I (aso kohe jo Kryeministr), dhe marrja e pushtetit me dhun nga komunistt, fill pas lufts s Dyt, t ashtuquajtur Nacional-lirimtare nj dukuri q u shoqrua krahas lufts kundr okupatorit edhe me aspekte t prndezura t nj lufte civile, sidomos n Veri t Shqipris.
N rebelimin postkomunist t vitit 1997, forma e dhunshme e rrzimit t qeveris legjitime demokratike (edh pse me abuzimet n zgjedhjet e 26 majit 1996) prfshiu, prve aspektit regjionar (rebelimi ndodhi vetm n Jug, posht lumit Shkumbin), edhe shum grupe e shtresa t frustruara t shoqris. N Jug, strukturat e vjetra t PPSH-s dhe ish-Sigurimit, vun n lvizje militantt, agjentt, puntort dhe fshatart e zakonshm nostalgjik, t cilt u vun n shrbim t Komiteteve t Shptimit.
Kto Komitete (t ngjashme me komitetet e dikurshme t PPSH-s) prgjithsisht mbshteteshin nga organizatat vendore t partis Socialiste n opozit. Kto Komitete prfshinin ish-spiunt e Sigurimit, ish-oficert e liruar nga ushtria, t cilt u vetquajtn Gjeneral dhe u vun n krye t rebelimit, duke u shndruar kshtu n nj rezik real pr rikthimin e sundimit komunist. Nj krcnim t qart prbn kto struktura pas 3 marsit, kur n gjith Jugun u sulmuan depot dhe repartet ushtarake duke u armatosur me arm t t gjitha kalibreve. Shum prej ish-oficerve dhe militantve t vjetr nostalgjik e kishin t freskt taktikn e lufts partizane. M von sht thn se policia sekrete greke dhe ekstremistt e djatht t organizats s Vorio-Epirit luajtn nj rol t konsiderueshm n kt rebelim, si dhe n shpalljen e Komitetit t Shptimit Publik ishin i vetmi autoritet qeveritar vendor i ligjshm.
Vetm n Vlor thuhej se kishte 150 mij rebel t armatosur. N qytetet kryesore t jugut ndrhyrja ushtarake e shtetit psoi disfat. N skena m shum t ngjashme me ato t Komuns s Parisit se sa t Europs s shekullit XX, rebelt e armatosur e sprapsn ushtrin dhe policin e shtetit. Jugu ish-komunist u mbush me gjithfar reliktesh retorike, modelet e njeriut t ri enverist, q nuk ishin vese ilustrim klasik i dogmave revolucionare marksiste gjithfar grupimesh q kishin krkuar zvendsimin e Berishs me nj regjim neokomunist, madje edhe nga gazetar e shoqata t huaja . Enverizmi kishte
q, n mnyrn e tij, t mishronte nj prmbajtje t pastr revolucionare dhe q kishte rrnj t thella n ndrgjegjen politike popullore, si rezultat i nj procesi t gjat t shplarjes s truve t popullit nprmjet sistemit arsimor dhe edukues q kishte zbatuar.
E uditshme sht se nga lumi Shkumbin e lart nuk pati Komitete Shptimi, nuk pati rebelim. Nuk sht e vrtet q shqiptart q banonin mbi lumin Shkumbin nuk kishin humbur shum para n firma. Po t shikosh t dhnat statistikore, humbja sht e njjt. N fazn e pjekur t rebelimit, rebelt e jugut ish-komunist hodhn parrullat T marrshojm n kryeqytet! dhe Ti shtypet koka Veriut!, t cilat gjenin pasqyrim gjersisht n shtypin opozitar, - shih, sidomos n gazetn Koha jon, gjashtmujori i par 1997.
Opozita
Krert e opozits vinin do dit sipas nj programi t llogaritur. Gjinushi, Milo, Ceka, Dokle dhe profesori (Rexhep Meidani), me pranin e tyre inkurajonin turmn. Porosit e tyre ishin: Mos e ulni tempin. Provokoni n do moment. Asnj kompromis ose bashkpunim me strukturat e shtetit t ngritura nga PD (Gjinushi); Hidhuni n grev t prgjithshme, mbyllni dyqanet, furrat e buks dhe spitalet (Milo); Hajduti sht Partia Demokratike, krimineli sht Sali Berisha. I vrisni ata, prmysini dhe ne do tjua japim parat (Dokle). Mos e ulni intensitetin, vazhdoni luftn! Marshoni drejt Tirans, apo Armt gati dhe drejt Presidentit! (Brokaj). Politizohen edhe vdekjet e rndomta duke thirrur E vrau qeveria!. Poett socrealist shkruajn poezi e kushtrime nxitse n faqet e gazetave. Inskenohen greva urie t studentve. N ditt e para t marsit Ministri i Mbrojtjes, S. Zhulali jep dorheqjen dhe arratiset nga Shqipria.
Shamizezat
Ishte nj grup prej 25-30 grash t moshave t ndryshme, por zhurma dhe zallahia q ato ngritn, i kaloi kufijt e Shqipris. Shamizez n traditn popullore t jugut, ishin ato vejusha q kishin humbur burrin apo djalin pr gjakmarrje apo pr atdhe. Ato pastaj me nj stoicizm t rrall, nuk jan martuar, kan rritur fmijt, kan lruar tokn me parmend, e i kan vn shpatullat shtpis q t mos ngelej pa zot. Jo rrall kan rrmbyer pushkt pr ti dal zot familjes e atdheut. Ato mbanin shami t zeza n kok prej nj gjalmi t zi q e punonin vet dhe nuk i hiqnin deri n vdekje.
Po far ishin ato shamizezat e vitit 1997?, q shpesh nuk i kalonin moshat 40 vje e q shkulnin faqet para kamerave televizive t stacioneve t huaja? Pjesa m e madhe e tyre prbhej nga ish-sekretare t administrats s PPSH-s, apo instruktore partie, drejtoresha ndrmarrjesh apo shkollash, gra oficersh apo titullarsh t kohs s Enver Hoxhs. Ne tragjedin e t mbyturve (emigrant klandestin) n gjirin e Otrantos, kto gra doln duke jerrur faqet, shkulur flokt dhe hedhur lule n det (enkas pr telekamerat e huaja), megjithse n at tragjedi nuk kishin humbur asnj t afrm. Veshja e ktyre grave me t zeza bhej me qllim q t krijohej prshtypja se, gjith kto shamizeza ishin nnat e atyre q kishte vrar qeveria .
Ktyre daulleve u binte dhe shtypi. Nj ndr gazetart m t njohur t regjimit t Hoxhs shkruan tek Koha Jon (12 prill 1997): Rregjimi m gjakatar sht ai i Berishs. Ky i vuri pushkn popullit shqiptar dhe vrau m tepr se sa tregon historia pr pushtimin nazi-fashist. Sipas ksaj logjike i takon q n prplasjen e policve t Ministrit t Brendshm t asaj kohe, poetit Halit Shamata, me demonstruesit, t jen vrar m shum se 28 mij njerz! Ndrkaq q shifra e sakt, e gjithpranuar tani, i vrar rezulton vetm 1 demonstrues, djaloshi Artur Rustemi, edhe ai, padashje. Por, ata q i ngritn lapidarin, as formalisht nuk bn hetime, as u prpoqn t gjejn vrassin e vrtet. Zhurma dhe mbresa q lan shamizezat ka qen kryesisht vulgare. Ata shanin n korr qeverin dhe ndonj prfaqsues duke prmendur organet gjenitale e kontaktet seksuale; kto gra godisnin makinat me gur, u binin me duar prapanicave etj. Pas 1997-s kto shamizeza u bn drejtoresha, shefe financash, u pajisn me viza greke e italiane etj.
Ekzistojn dy video, njra paraqet nj sken ku n ambientet e Universitetit t Vlors sht zn informatori i policis sekrete Lek Qoku. Ai do t coptohet me spat nn thirrjet yshtse t shamizezave: thereni qenin, thereni!. Videoja e dyt tregon pamjet e llahtarshme, t nj polici t rrethuar nga shamizezat dhe turrma, ndrsa njra prej shamizezave ka ngulur dhmbt dhe pi gjak n fytin e prer t policit. Kjo ka qen nj pamje klasike e transmetuar shpesh nga Euronjuz, n rubrikn No koment.
Shtypi
Meqense shtypi i djatht e neutral nuk mund t deprtonte n jug, prndryshe gazetart masakroheshin, gjith misionin e informimit publik e mbajti shtypi neokomunist, gazetart e t cilit u bn dhe ndrmjets me shtypin e huaj. Vetm gazetart e BBC, Zrit t Ameriks etj, mund t jepnin ndonj informacion m t besueshm, por ishin t rrezikuar vazhdimisht me jetn e tyre.
N televizionet e huaja, veanrisht ato greke, shikon skena ku linohen njerz, fmij me pushk, t vrar q hiqen zvarr, njerz q rrmbejn, vjedhin e plakisin n mes t dits.
Shtypi i majt krijon nj tablo qllimshm psikotropike, duke prhapur panik, sidomos me parrullat e kryengritsve Para drejt Tirans! dhe Ti shtypet koka Veriut. Faqet e gazetave bhen thjesht zdhnse t kryengritsve, botojn peticione e ultimatume do dit. Ja nj perl e informacionit q ofron gazeta Koha Jon me 28. 02. 1997: Jan hedhur 400 polic t SHIK-ut me parashut n Poro me n krye Sokol Mulosmanin. Kan kapur nj autobus me pasgjer dhe kan prdhunuar grat n syt e burrave t tyre. Po strviten dhe 500 t tjer n Shashic dhe do t sulmojn natn.
sht e habitshme, por shtypi i shkruar shpesh paraprinte ose parashikonte do lloj ngjarjeje ato koh n Vlor. Ajo q shkruhej e thuhej aty, do t realizohej patjetr nj ose dy dit m von. Ja disa shembuj konkret: Studentt e Vlors 100 or grev urie. SHIK krkon tu prish grevn e uris. Pshpritet pr nj plan ku njerz t policis sekrete, ndrkoh q qytetart vlonjate do t jen n gjum, do t nxjerrin nga sallat e ngujimit 52 studentt. Ky ka qen pohimi n ambientet e universitetit. Pas ksaj t gjith njzri, banort e qytetit demonstrues, kan vendosur prshkallzimin e protestave 24 or pa ndrprerje. T qndrojn me rradh, rrotull ambienteve t Universitetit me batanije duke ndezur zjarre dhe qirinj n mbrojtje t studentve. N rast se shihet ndonj lvizje e dyshimt, menjher t lajmrohet i gjith qyteti... .
Ky organizim filloi n dark, ditn q doli gazeta.
Mbrm e gjith Vlora n orn 22.00 sht ngritur dhe ka dal n sheshin Pavarsia, pasi ka marr njoftimin se 350 stampista nga Tirana po hyjn n Vlor pr t nxjerr studentt nga greva. Numri i qytetarve vlonjate n orn 22.00 ka arritur n 40 mij vet . Edhe kt rradh dezinformimi i parapriu ngjarjes: n dark, n t vrtet numri i njerzve u rrit afro 40 mij.
Nj dit m von, para sulmit t rezidencs s Shikut: Armt? Ku i gjetm armt? brtasin vlonjatet. Ia rrmbyem mercenarve t Berishs me 10 shkurt. Le t vijn po t duan. Ja ku jemi... t ngritur n kmb pr t ruajtur t paprekur Vlorn ton... . Pas dy alarmeve t rreme me 26 dhe 27, natn e 28 shkurtit do realizohej sulmi i armatosur dhe prej asaj dite prfundimisht, Vlora, si shkruan asokohe Frrok upi, do t ishte qytet i lir, nj oaz paqjeje, nj parajs e toks . Pyetja normale q lind sht kjo: si mund t sulmoheshin e t rrmbeheshin nga 30 shikas, 52 studentt e ngujuar, t cilt ruheshin nga 40 mij njerz dit e nat, ku shumica sosh ishin t armatosur?
N pikun e rebelimit, t vrasjeve, djegeve, shkatrrimeve dhe krimeve t tjera, udhheqsi i turmave, intelektuali me shkoll t mesme, Albert Shyti, vizatohet kshtu: Kreu i Komitetit t Shptimit Publik, nuk ka asgj t prbashkt me nj rebel. Ai duket sikur thot: M shikoni, a mundem un t mbaj nj kallashnikov...? Tani ai sheh m shum filma, dgjon m shum muzik e lexon m shum n greqisht (Andi Bushati, Revista Klan 18.05.1997).
Prfundime
Si mund ta quajm prvojn e hidhur shqiptare t marrjes s pushtetit me dhun?
Pu? N fakt organizimi i puit, apo grushtit t shtetit (coup dtat (edhe coup),sht prmbysja e menjhershme dhe e paligjshme e nj qeverie nga nj pjes e estabilishmentit shtetror, pr t zvendsuar pjesn e sulmuar t qeveris, qoft me nj qeveri tjetr civile, edhe me nj qeveri ushtarake. Pjes e ktij estabilishmenti shtetror ishte opozita me partit e majta, t cilat bashkpunuan, udhzuan dhe kontrolluan do faz t rebelimit dhe kryengritjes, deri n rnien e qeveris. Disa elementet t coup dtat, jan konsumuar n nj analogji me ato t q ka prdorur Lev Trocki dhe Lenini gjat tetorit 1917.
N Teknika e grushtit t shtetit, Curzio Malaparte thot se sht e padrejt ta akuzosh Kerenskin pr munges parashikimi dhe veprimi: jan metodat policore q nuk mjaftojn pr t mbrojtur shtetin nga teknika e kryengritjes moderne . Gabimi i Kerenskit sht po ai n t cilin bien t gjitha qeverit q e quajn problemin e mbrojtjes s shtetit problem policor. Kt bindje e kishte dhe presidenti Berisha me 1997. Mirpo a duhet quajtur vetm coup dtat prvoja shqiptare e 1997-s? Grushti i shtetit vetm sa shfrytzoi situatn e krijuar, pr ti hapur udh nj rebelimi (Insurgency) t organizuar q synon prmbysjen e qeverisjes kushtetuese, nprmjet nj faze tjetr zhvillimi - konfliktit t armatosur, pa i ln koh qeveris t mbushej me frym. Lnda shqiptare ishte nj eksplozion i fjetur, i gatshm t shprthej nga shkndija e par, pasi gjith strukturat undergraund t shtresave nostalgjike t komunizmit, t mbetura pr her t par pas 45 vjetsh pa pushtet, ishin t gatshme pr revansh. Prijsi shpirtror i komunistve, ish-Presidenti komunist, Ramiz Alia, u kishte ln testament komunistve q me 1989 tekstin e nj prbetimi (konspiracioni), n t cilin ishin prfshir t gjith komunistt, n frymn e Katovics. Ja pjes t ktij fjalimi t fsheht, me dyer t mbyllura, regjistrimin zanor t t cilit e ka autori i ktyre rradhve:
Kundrshtart tan do ti nxisim t krijojn parti sa t duan; t majta, t djathta dhe t qendrs, por gjithsesi kto parti duhet t kontrollohen e t drejtohen nga Ne. Programet e themelimit t ktyre partive do ti formulojm dhe do ti miratojm Ne. N krye t ktyre partive duhet t nxirren njerz q prkrahin Strategjin Ton. Partia q do t marr pushtetin, do ta shaj komunizmin me themel e me ati. N kt mnyr, do t fitojm simpatin e Perndimit dhe t Disidencs Antikomuniste... Neve kemi kuadro sa pr shtat komitete qendrore, ndaj nuk ka asnj arsye q t kemi frik. Ne i kemi studimet dhe platformat gati pr zbatim. do gj e kemi t programuar. Strategjin e keni q t gjith t qart. N prputhje me kt strategji, kemi prcaktuar edhe rrugt pr zbatimin e qllimit dhe t misionit ton. Nn nj propagand ekstreme kundr komunizmit dhe me disa ndshkime t vogla, sa pr sy e faqe, ndaj Nomeklaturs s Lart Komuniste, Ne, Komunistt Reformator, do t zbatojm Strategjin ton n Ekonomi, sipas s cils Kapitalistt dhe Pronart e Ardhshm n nj vend socialist, t jemi Ne dhe Njerzit Tan. Me kt strategji, brenda dy-tre legjislaturave, do t arrijm q nga Klasa Komuniste t krijojm Klasn Kapitaliste, e cila do t na prjetsoj n Pushtetin Politik t s Ardhmes, q e kemi planifikuar dhe po e prgatisim Vet.
T jeni t sigurt q e Ardhmja do t jet e Jona. Kurr nuk do t lejojm restaurimin e pushtetit politik t armiqve tan. E ardhmja e fmijve tan do t jet e mrekullueshme, pr kt kemi derdhur kaq gjak dhe do t derdhim prsri, po t jet nevoja.
Shqiprin do ta gzojm Ne dhe Fmijt tan. Nse do t ndodh q t na marrin pushtetin dhe t na rrezikojn, ather harram na qoft nse nuk do t dim ti mbrojm fitoret e arritura, qoft edhe me grykn e pushks, si dikur, n Rinin ton.
Prandaj, gjithmon t jemi t prgatitur pr t dyja rrugt e mbajtjes s pushtetit: rrugn paqsore dhe rrugn e lufts s armatosur. Ne jemi prgatitur pr t dyja rrugt dhe pr kt kemi organet tona t dhuns dhe njerz tepr t vendosur e t aft, q i kemi prgatitur pr gjith kto vite, me mund dhe sakrifica. Mjer Ata q do t guxojn t Na dalin prpara e t Na kundrvihen. Ndaj mbajeni moralin lart dhe mos u friksoni. Nse lind nevoja, do t kemi edhe mbshtetjen e aleatve t jashtm ideologjik n pushtet, t cilt nuk sht nevoja tjua prmend...
Teoria e konspiracionit komunist gjat rebelimit t armatosur t 1997-s n Shqipri, prmblodhi n vetvete nj shumllojshmri shtresash e kategorish sociale e politike. Me gjith situatn postkomuniste dhe vdekjen e ideologjis s tyre, ata e tradhtuan veten duke e zbuluar nprmjet gjesteve, akteve dhe veprimeve, deri n qllimin final rrzimin e qeveris demokratike, antikomuniste t Sali Berishs. Pathosi kuazihuman i Berishs n zgjedhjet elektorale t vitit 1992, nprmjet apelit moral, drejtuar shqiptarve - Bashkvuajts dhe bashkfajtor! - ishte nj formul krejt e suksesshme pr fitoren e thell ndaj komunistve, por n vijim, kjo deviz, me qndrimin e but ndaj stalinistve shqiptar dhe bashkqeverisjes s tij me bijt e kupols ish-komuniste pas vitit 2005, rezultoi jo vetm e padobishme, por edhe e pamoralshme.
Prfundimisht mbeturinat e komunizmit shqiptar patn mjat koh pr tu organizuar, madje pr t krijuar nj disiplin t konspiracionit, duke ardhur srish n skenn politike shqiptare, tashm jo vet, por nprmjet Partis Socialiste, e cila e kishte ndrruar emrin e vjetr PPSH me 10 qershor 1991. Viti 1997 sht nj nyje ku pleksen fazat e komplotit (konspiracionit), grushtit t shtetit, rebelimit, dhe revolucionit. Rikthimi i komunistve pas 1997 risolli n pushtet dhe rehabilitoi, tashm ekonomikisht, klasn protagoniste, t privilegjuar n diktatur. Ajo prgjat 8 vjetve n pushtet (1997 2005) shtiu n dor pjesn m t rndsishme t monopoleve ekonomike, duke u polarizuar ekonomikisht nprmjet korrupsionit shtetror dhe t trafiqeve t paligjshme.
Ndodh q n jetn e tij, njeriu kryen nj vrasje si rezultat i rrethanave t imponuara. Vret pr t shpetuar veten, t afrmin kur jeta rrezikohet prej kriminelve. N kto raste vrasja sht gjithmon e dhimbshme, por njeriu e ngushllon veten, sepse vrasjen e bri n emr t jets dhe ajo solli m shum dobi se fatkeqsi.
N mbyllje t ktij shkrimi e shoh me vend t sillen meditimet e trishtuara t autorit t ditarit Un e pash kush e dogji Vlorn, ish-kryetari i Bashkis s Vlors q e pa me sy dhe e prjetoi do dit shkatrrimin e dhimbshm t qytetit t tij t lindjes:
Revolucioni i armatosur, z n jetn e nj populli at vend q z n jetn e individit vrasja e detyruar. Pas 11 vjetsh shqiptart pyesin: a ishte Shqipria n fund t vitit 1996 dhe n fillim t 1997-s n at gjendje q revolucioni i armatosur t prbnte nj domosdoshmri urgjente? A iu kthyen shqiptarve parat e premtuara nga socialistt? A u armatos populli? A u uln mimet? A kemi siguri m t madhe se n 1996-n dhe a shnoi nj ngritje m t madhe vetdija morale e qytetarve. Sa her populli ti prkrah aventuriert e revolucionit, do t tregoj shkalln e tij t zhvillimit. Mjafton kaq q demokracia t mbetet nj ndrr tepr e largt.
Nse do t jemi ndonjher n gjendje t shtrojm nj diskurs pr t qen, me rregullat, rendin, logjikn dhe shqetsimin e sinqert pr episodet tragjike t 97-s jo pr t gjetur fajtort, q ti ndshkojm pastaj - (pasi n vendin ton fajtort, n masn e krimeve q bjn, vetmse harbojn e harlisen mu si bimt e helmt n humus mkatar) pra, nse ndonjher do t kemi n dor studime gjakftohta, t pastruara nga mllefet regjionare, religjioze dhe majtas-djathtas ather, po, - rikuptimsimi i prvojs mund ti nnshtrohet idioms s njohur kuptimore msim i historis.
Por kjo, e di, sht shum, dhe jam i pasigurt, pr faktin e thjesht se psime t tilla n historin ton politike, shoqrore, etnike dhe kulturore nuk jan shndrruar n msime, qoft edhe pr nj periudh t vetme. Nga kjo pikpamje ne jemi ndshkuar gjithnj e m egr. Dhe paftsia apo mosdashja pr t nxn dhe rikuptimsuar prvojat e hidhura, mund t na ndshkoj akoma m egrsisht. Kjo ligjsi fatale sht ngulitur kaq keq n mendsin shqiptare, sa q ka prcaktuar edhe karakterin e paprgjegjshm t sjelljes ton n histori, paradokset e thella, nonsensin dhe sidomos inkoherencn midis periudhave, kontradiksionin e kohrave, mungesn e lidhjeve midis brezave, ndrprerjen dhe thuajsimin midis traditave dhe refuzimin e marrveshjes kolektive n pranimin e prbashkt t nocionit t s Mirs dhe s Keqes.
Nisur nga disa shkrime diskursive q kam patur n shtyp ose ekran, kam ndeshur me nj reagim tipik bashkkohor t inteligjencies shqiptare, kryesisht ndaj gjykimeve t mia t natyrs shoqrore, religjioze, historike apo shoqrore. As m ka shkuar ndrmend ta perceptoj veten si engjll perndie dhe Zoti na ndjeft pr gabimet e panumrta q bjm padashje nprmjet shkrimit dhe gjykimeve tona! Por po flas pr nj kahje t prcaktuar q orienton kompromisin shqiptar kompromisin me t keqen. Ju edhe mund t keni t drejt n shtrimin e shtjes, por jeni shum i ashpr, i hidhur, radikal dhe ekstremist ky pak a shum sht vlersimi i nj pjese opinionformuesish. Jam prpjekur seriozisht ti kuptoj drejt kta kritizer t prkdhelur t shtypit, pa i paragjykuar nga rrogat e majme dhe dhjami i kompromisit n fytyr. Dhe kam kuptuar m n fund se vesht e tyre jan t ndjeshm ndaj tingujve thers, ngritjes s regjistrit stilistik dhe, sidomos, kundr prvijimit t qart t mendimit dhe qndrimeve. N thelb, predikimi i tyre sht kompromisi, m sakt, kompromisi i s Mirs me t Keqen.
Produkte t ktij kompromisi i kemi n parlament, pushtet qeveriss, aministrat publike dhe OJQ/QJF - n prgjithsi, n mbar shtypin ton me mditje. Nuk sht nevoja tia nnshtrosh kkimin procedurave verifikuese, pr t kuptuar, mandej, se me far mimi e kan arritur kompromisin elitat tona: pabesit, aktet e thella gjynahqare, pazarllqet dhe hipokrizit jan t vetmet kategori morale q e prligjin filozofin e bashkjetess s t Mirs me t Keqen. Por pr nj shoqri t inkriminuar historikisht, si e jona dhe t hermetizuar nga sekte interesash, mendoj se ndarja e qart midis s Mirs dhe s Keqes duhet artikuluar fort, prndryshe, herdokur, do t kemi mbrritur n at pik ku nuk do t dim m t dallojm se far sht e vrtet dhe far e gnjeshtrt. Por nocionet kuptimore radikal dhe ekstremist gjysmintelektualt shqiptar i veshin me t tjera rroba, ngase n ligjrimin e tyre monoton, t gjinis asnjanse, t matur, kumbojn prllogaritje meskine personale, jo ritmi i ankthit ton kolektiv.
Sipas kritizerve t shtypit, pr nj moment, e llogarita veten ekstremist; n akord me kt logjik, mngjesin m t par kam dal nga shtpia me nj revolver n xhep dhe krkoj, fjala vjen, Ramiz Alin, Aranit eln, Nevzat Haznedarin, Sknder Gjinushin, apo fytyra t tjera kriminale ish-komunistsh q videot mi nxjerrin n krye t turrmave q djegin dhe shkatrrojn Vlorn. Pasi ta kem shkrehur revolverin, i bie t ndjehem n harmoni t plot me ekstremizmin tim. Ather, menjmend do t isha ekstremist!
Megjithat ekstremizmi apo radikalizmi im prqndrohet i reduktuar n predikimin, i cili thot: Mos e przieni t Mirn me t Keqen se ato bashkpunojn. Bashkpunimi i tyre sjell kt situat qorrsokaku ku jemi. Sepse edhe n mes t knets, duhen ruajtur ca rrjedha uji t pastr, pr t patur nj model mbi ujin. N ndryshim nga ekstremizmi i sekteve t shtypit, i ashtuquajturi ekstremizmi im (dhe i kujtdo bashkmendimtari tjetr), nuk ka shkelur npr kufoma, nuk ka shkelur mbi lot, fatkeqsi, hidhrime dhe, m s mbrami, kopromisi i tyre ska pse t merret njsi matse as pr moralin individual, as pr at shoqror. Madje ata hiqen ta shesin kompromisin e tyre si moral q shtrihet, si ka thn filozofi, prtej nocioneve t s Mirs dhe s Keqes. Po pse ta ndrlikojm kaq shum moralin e tyre? Themi thjesht: prtej s Mirs.
Ja disa kategori t ktij morali q strukturuan prbrjen e Revolucionit terroristo-bolshevik t vitit 1997.
Turma
N t gjitha revoltat e 97 (nse marrim shembull epiqendrn e tyre n jug, qytetin e Vlors), protestuesit ishin, si t thuash, sicili lider dhe t gjith i bashkonte parrulla Duam parat tona!. Megjithat, pas 5-6 ditsh gradualisht, kta protestues u bn m agresiv; ata nuk i qetsonin m as takimet, prgjithsisht t ngathta e shterpe me ministrat e qeveris Berisha, as deklaratat e kryeministrit dhe Presidentit, as formulat e premtuara e t strvonuara pr zgjidhjen e krizs.
Prkundrazi, agresiviteti i protestuesve filloi t rritej dhe, n mitingjet paqsore po shfaqeshin tendencat e grupimeve t caktuara pr ndryshimin e drejtimit nga protesta n revolt. Kjo dukej qart sepse protestuesit paqsor, dalngadal po kalonin n rresht t pest e t gjasht, ndrsa zyrtart dhe militantt e PD-s shaheshin e goditeshin nga element t dhunshm. Nj dor e padukshme kujdesej q gjithmon n krye t turrmave t ishin fmijt, grat, adoleshentt. N rresht t dyt e t tret hajdutt, ish-oficert ekstremist, ithtar t enver Hoxhs, t liruar nga reforma n ushtrin e deideologjizuar. N rresht t katrt vinin militantt e porositur t opozits socialiste dhe n fund fare, njerzit q protestonin qetsisht e q realisht kishin humbur parat .
Me daljen e liderit, numri i tyre prej disa mijra n dhjetra mijra, ndryshon drejtimi i parrullave dhe lvizjet do t jen t programuara. Parrulla Duam parat tona!, u zvendsua me Qeveri hajdute!, Posht qeveria!, Posht Presidenti!, Deputett e Vlors n litar!, Deputett e Vlors t japin dorheqjen!, Duam zgjedhje t reja! etj, - krkesa kto me karakter t qart politik. Koka e turms do t bhej do dit e m agresive. Ajo e drejtonte turrmn n akte vandale kryesisht kundr institucioneve, n djegjen e Bashkis, Prefekturs, Komisariatit, Biblioteks, Gjykats, Portit detar dhe, sapo shpalli komitetin e saj, urdhroi pezullimin dhe mbylljen e t gjitha institucioneve.
Thirrjes: Kush kalon n trotuar, sht spiun, sht tradhtar! bnin q njerzit detyrimisht t futeshin e t fshiheshin n turrm. Prndryshe, nse dikush lviz ndaraz nga turrma, gishti i saj drejtohej me thirrjen: SHIK-u, SHIK-u!, derisa turrma derdhej mbi ta dhe i masakronte. Grupime t zgjedhura me nga 10-20 vet, naziskin t vrtet, q digjnin e shkatrronin dyqanet, restorantet dhe bizneset e demokratve apo vinin eksploziv n shtpit e aktivistve t PD-s. Skena t tilla terrori i kan dhn shpesh stacionet e huaja televizive. Forumi pr Demokraci q udhhiqte turmn e rebeluar, shpallte do mbrmje me z t lart n Sheshin e Flamurit ku mblidheshin demonstruesit, lista t gjata emrash demokrat t dnuar me vdekje n emr t popullit. Prfaqsuesve t qeveris u ndalohej t hynin n qytet, ndryshe masakroheshin. E njjta situat u prhap n t gjitha qytetet e Jugut. N kt pik, turma e kishte mundur dhe likuiduar popullin.
Prtej parrullave
Zvendsimi i parrulls Duam parat tona me parrulla politike, krcnuese e raciste pr dorzimin e pushtetit, aktet vandale, krimet - e bn t padobishme kundrvnien e makins policore t shtetit. Ajo dshtoi plotsisht, edhe pse e armatosur me avion, helikopter, autoblinda, polic e kontigjent ushtrie. Rrugt nacionale n gjith jugun qen n dor t kryengritsve. Vrtetohet n kt rast shqiptar m s miri ligjsia e vrejtur nga Curzio Malaparte, se q nga Prbetimi i Katlins e deri tek 18 Brymeri i Napoleonit, grusht shteti i Cap-it n Gjermani, grusht shteti i Musolinit n Itali, apo grusht shteti i Lev Trockit n Tetor 1917.
Sipas C. Malapartes problemi i marrjes apo i mbrojtjes s shtetit nuk sht problem politik, por sht problem teknik . Edhe burokracia e Berishs n 1997 bri gabimin tradicional q e reduktoi mbrojtjen e shtetit n marrjen e masave vetm policore. Ato ishin, si rezultoi, t pamjaftueshme, sikundr do t ishin po kaq t gabuara masat diktatoriale. Ishte e qart q rebelimi i 97-s ishte futur dhe shfrytzuar brenda nj skeme t marrjes s pushtetit me forma t alternuara: falimentimi i piramidave financiare ishte rasti m ideal pr t vn n jet inxhinjerin e nj pui me element t kryengritjes s prgjithshme kauzipopullore, ndonse situata nuk ishte as e natyrs politike, as e natyrs sociale. Si dshmuan pas viti 1997 ekspertt ekonik, t huaj dhe shqiptar, zhbllokimi i situats mund t arrihej me disa masa t thjeshta q krkonin nj koh 4 mujore, si pr shembull, bllokimi i gjith kapitalit t firmave t falimentuara (t cilat qeveria tetvjeare socialiste i prvetsoi plotsisht, d.m.th., nuk la as dhe kockn. Teknika revolucionare e prdorur nga Trocki n Petrograd, n Tetorin e vitit 1917, pr t hedhur n dor pushtetin, kishte pr t dhn t njjtat prfundime po t qe zbatuar n Zvicr apo Holand. Ose n Angli, shtonte Trocki. S kndejmi kto pohime mund tu ngjajn arbitrare ose absurde vetm atyre q problemin e revolucioneve e gjykojn vetm si problem politik ose social. Edhe shembujt e traditave t kaprcyera revolucionare aty t ojn: Cromvelli, 18 Brymeri ose Komuna e Parisit.
Sidoqoft, situata e shoqrive bashkkohore, veanrisht e shoqrive post-totalitare, paraqet nj tejkalim t modelit klasik t grusht-shtetit n prbrsit teknik t shtjes, si e trakton Malaparte. Natyra e grushtshtetit shqiptar 1997, kishte nj konfigurim elementsh heterogjen, t cilt, nj pjes thjesht mercenar e trafikant, nj pjes tjetr - nostalgjik t komunizmit t Enver Hoxhs, e gjejn veten m mir n modelin e grusht-shtetit sipas modelit t S. Hatingtonit.
Pushteti i djatht i Presidentit Berisha, nuk arriti t krijonte nj propagand efikase dhe teknike duke iu kundrvn skenarit t ndrlikuar t forcave kundrshtare underground, t cilat kishin nj prbrje komuniste, ish-komuniste me nj aleanc t elementit trafikant dhe t interesit destabilizues antishqiptar t fqinjve.
Kush ishte turma dhe kush e udhhiqte at?
Degradimi i protestave nga popull n turm, shfaqet me marrjen e drejtimit t protests nga Formumi pr Demokraci, metamorfoza e parrullave, akteve vandale t djegjes s institucioneve shtetrore, mbylljes s shkollave, vrasjeve s policve, ndrprejes s komunikacionit rrugor dhe pllakosjes s uris n qytet. Sipas prkufizimit t Hanah Arend, Turma sht, kryesisht, nj grup n t cilin prfaqsohen t gjitha mbeturinat e shoqris. Kjo e bn m t leht q turma t ngatrrohet me popullin, i cili, gjithashtu, prfshin t gjitha shtresat e shoqris . Ndrsa populli n gjith revolucionet lufton pr nj prfaqsim t vrtet, - turma gjithmon do t brtas pr njeriun e fort, liderin e madh .
Thirrjet: Posht qeveria!, Posht parlamenti!, mllefi ndaj Shrbimit Informativ Kombtar vrasja, djegia (coptimi me spat dhe akti vampirik i pirjes s gjakut, sipas nj transmetimi t Euro News q shokoi njerzimin) e oficerve t tij, kryesisht - bij t ish-t pushkatuarve nga regjimi komunist i Hoxhs t gjitha kto flasin pr krijimin e nj psikoze agresive t turms (pa hyr n interpretime teorike si ato q jep pr psikozn e turrmave Le Bon-i).
Sipas H. Arendt, E prjashtuar nga shoqria dhe prfaqsimi politik, turma drejtohet me domosdoshmri ndaj veprimit jashtparlamentar. Pr m tepr sht e prirur t krkoj forcat e vrteta t jets politike n ato lvizje dhe ndikime, t cilat jan t fshehura nga vshtrimi dhe punojn pas skenave .
Pas skenave turma manipulohej nga regjizort dhe duart e padukshme: qysh me aktet e para t shkatrrimeve, djegieve t institucioneve, vrasjeve dhe plakitjeve, protestuesit q kishin vetm qllimin e kthimit t parave u trhoqn. Mbetn vetm precipitatet e ish-komunizmit, fshatart q zbrisnin pr plakitje n qytet dhe krimenelt me bandat e trafikut. Pasi mnjanohen protestuesit me parrullat e tyre Duam parat tona, turma q krkon marrjen e pushtetit me dhun ka pakashum kt konfigurim:
Partit politike t opozits s majt: Partia Socialiste, Partia Socialdemokrate, Partia e Aleancs Demokratike q t gjitha drejtohen nga ish-komunist dhe ministra t kohs s E. Hoxhs.
N varsi t tyre kemi n terren Komitetin e Shptimit Publik q udhheq
a) Rebelimin. Komiteti i Shptimit Publik e shtrin ndikimin mbi kto grupe dhe kategori klasore q urdhrohen dhe i shrbejn. Kto grupe jan:
Bandat. Aktiviteti i tyre sht t kryejn: vjedhje/grabitje bankash dhe rrmbim personi, vrasje dhe terror mbi drejtuesit e PD-s, sigurim fondesh monetare pr KSHP-n, terror mbi PD-n n zgjedhjet e 29 qershorit 1997.
b) Militantt. Kta jan: grupi i grave ose Shamizezat, grupi i guerrilasve, grupi i parrullave ose dezinformimit dhe terror mbi PD-n n zgjedhjet e 29 qershorit 1997.
c) Asfali + UDB. Kontributi i tyre sht: USD + Dhrahmi, kriminel t liruar, informator, propagand intensive kundr PD-s.
d) Skafistt. Kontributi i tyre sht: para pr Komitetin e Shptimit Publik, aksione speciale, terror mbi PD-n n zgjedhjet e 29 qershorit
Kriminelt ordiner t burgjeve greke
Prej nj analize t thjesht, kta shkatrrues t shtetit shqiptar dhe pushtetit legjitim t PD-s Robin Hudet apo lirimtart - si i quanin gazetat e opozits (Koha Jon, Klan etj.), na dalin vegla qorre t ish-komunistve dhe shrbimeve t huaja fqinje. Ata prun n krye t shtetit nj qeveri, q edhe kur sht me grip nuk pi aj dhe aspirin, po nuk mori leje n Athin apo Beograd .
Ja disa protagonist q udhhoqn turmat: Albert Shyti, Arben Latifi, Myrteza aushi, Afrim Rami (Luiano). Tre nga kta vinin nga burgjet greke si kriminel e vrass profesionist. M i shkolluari i tyre ishte Albert Shyti, me shkoll t mesme. T tjerve do tu mjaftonte edhe shkolla tetvjeare pr tu
t famshm n t gjith Europn si politikan, lufttar, sulltan dhe kriminel.
Albert Shyti ishte dhe kreu i turms, udhheqsi i Formumit pr Demokraci, q do t ndrronte shpejt emr n Komiteti i Shptimit Publik. Shytin nuk e njihte as pallati i tij ku banonte, i larguar q adoleshent n Greqi. Pr her t par ai iu drejtua turms n fillim t shkurtit 97 nga studioja e t vetmit kanal televiziv t qytetit Teleblu. Intelektuali me shkoll t mesme, q fliste nj shqipe me theks t fort grek, sqaronte se kishte ardhur posarisht nga Greqia me plane pr Vlorn dhe hapte disa letra me projekte q i kuptonte vetm Shyti. Kto projekte q krkonin miliarda dollar, ai do ti vinte n zbatim n qytetin e Vlors. Pr zbatimin e tyre, ai shpalli se kishte
dy-tre kurse mujore n Greqi. Revista Klan, rrfen se, para se t binte n burg, Shyti kishte punuar n emigracion si bojaxhi, marangoz dhe murator .
Me 6.03.1997, Shyti do t shpallej me solemnitet Kryetar i Komitetit t Shptimit Publik t Vlors, e pas pak ditsh, Kryetar i Mbrojtjes s Interesave Popullore. N Kuvendin e Lushnjs q bn Komitetet e Jugut, Shyti pr t rritur vlerat e tij do t shpallej me tre gjuh t huaja dhe i diplomuar n dy universitete. Shum von ai u mor vesh q ishte i biri i Aristidh Shytit dhe kishte mbaruar me rezultate tepr t dobta gjimnazin Halim Xhelo. Shyti bashk me shokt e vet udhheqs qe betuar n Sheshin e Flamurit, para mijra protestuesve se do t luftonin deri n fund pr kthimin e parave dhe se asnj prej tyre, deri n realizimin e qllimit, nuk do t merrte poste dhe nuk do t kandidonte pr deputet. Sapo ra qeveria demokratike, t gjith kta djem, e harruan betimin, zun poste shum t larta administrative dhe vet Shyti kandidoi pr deputet.
Pse duhej sulmuar SHIK-u, pse duhej vn n qendr t propagands, si burimin e t gjitha t kqijave, kur vet SHIK ishte kishte informuar i pari pr katastrofn e firmave piramidale, gjasht muaj m par? Pse duhej t digjeshin rezidencat e tij, me gjith dokumentacionin e grumbulluar npr qytetet e jugut? N interperlancn e tij para Parlamentit shqiptar, Kryetari i i SHIK-ut, Bashkim Gazidede informon:
Po vihet n diskutim integriteti i Shqipris, duke u rrezikuar deri coptimi i saj pr llogari t vendeve fqinj. Synimet pr coptimin e Shqipris kan qen t hershme dhe n rrethana e koh t ndryshme, jan shfrytzuar momente t favorshme pr tu realizuar kto plane. Le tu referohemi disa prej ktyre planeve t hartuara vitet e fundit, q kan pasur pr synim tjetrsimin e territorit t Jugut t Shqipris, t ashtuquajturit Vorio-Epir... SHIK-u sht n dijeni t nj plani t detajuar, t hartuar n kt periudh, t quajtur Plani Lotos, pra, bhet fjal pr vitet 1990, i hartuar nga qarqe t caktuara vorioepirote dhe q kishin si strategji lirimin e Vorio-Epirit nga sundimi shqiptar, si dhe mnyrn pr realizimin e ktij plani. Plani prcaktonte me hollsi t gjitha etapat e nevojshme pr fillimin e nj kryengritjeje t armatosur pr lirimin e Vorio-Epirit.
Shrbimet e huaja
Segmente t caktuara t Asfalis dhe UDB-s, kan qen dhe jan t interesuar pr nj Shqipri t dobt, kaotike. N fillim t revoltave, dalja e mjaft kriminelve nga burgjet greke, do t luaj nj rol mjaft aktiv n radikalizimin e situats. Ekziston nj shumic e ktij kontigjenti, t kapur nga SHIK-u shqiptar duke shprndar flamuj grek dhe harta t Vorioepirit npr qytetet shqiptare t jugut. Kisha Ortodokse greke nn drejtimin e ekstremistit t ndjer nacionalist, mitropolitit Sebastianos t Drinopulosit, kishte filluar ta prdorte kishn pr rigjallrimin e propagands pr Vorio Epirin .
Me 3 mars 1997, disa media shqiptare dhe kosovare flasin pr nj interperlanc t krkuar n Parlamentin serb nga Vojesllav Sheshel, i cili krkon t dij se far u b me 18 milion dollart e hedhura pr trazirat n Shqipri. Nse kto informacione i marrim n thojza, ather raportimi i kreut t SHIK-ut, prbn vetm majn e ajsbergut: ...Sillogjet vorioepiriote gjat viteve 1991-1994 kan pasur edhe mbshtetjen e qeveris s athershme greke, t drejtuar nga Micotaqis dhe qeveritar t tjer. Kshtu, secilit nga ju mund ti kujtohet n at koh deklarata prej pes pikash e ish-Kryeministrit Micotaqis, ndr t cilat shtja e minoritetit grek n Shqipri krahasohej me problemin e Kosovs.
Pr t njohur gjendjen sa m mir n Shqipri u infiltruan ish-oficer t liruar t ushtris, t policis, t Sigurimit t Shtetit, duke prfshir ktu edhe ish-ministrin e Mbrojtjes t kohs s komunizmit, Kio Mustaqi, i cili ka informuar, sipas t dhnave t sakta q kemi, mbi gjendjen e tekniks luftarake n Shqipri, pr vendndodhjen e armatimit t rnd, t aviacionit, pr bazat ushtarake detare dhe pothuajse hollsisht pr do gj. Po kshtu, nga ish-oficer t Sigurimit t Shtetit sht dekonspiruar rrjeti i bashkpuntorve t tyre si dhe t dhna t tjera me karakter sekret. Nga ana jon disponohen t dhna q edhe Gramoz Rui, s bashku me Kio Mustaqin kan qen n dijeni dhe jan integruar n planet pr organizimin e ksaj kryengritjeje t armatosur. N vitet 1991-1993, platforma e ndjekur nga qarqet shoviniste greke, duke gjetur edhe mbshtetjen e qeveris s Micotaqisit, synonte tjetrsimin e territorit t Shqipris .
Shtypi i atyre ditve luan nj rol nxits e inkurajues pr rebelet. Gazeta kryesore opozitare Koha Jon i cilson rebelt si liruesit e Vlors ; ushtart flasin serbisht... ; Vlora si Beogradi . Ndrsa n Bibliotekn e djegur publike t qytetetit portreti i themeluesit t shtetit shqiptar, Ismail Qemali sht grisur n formn e nj kryqi t madh grek .
Tradita
N traditn e politiks shqiptare t marrjes s pushtetit me dhun, ekzistojn dy episode: i ashtuquajturi nga historiografia komuniste revolucioni demokratiko-borgjez i qershorit 1924, kur shkrimtari dhe prifti ortodoks Fan S. Noli erdhi n pushtet, si rezultat i nj pui t mirfillt ushtarak, duke dbuar mbretin Zogu I (aso kohe jo Kryeministr), dhe marrja e pushtetit me dhun nga komunistt, fill pas lufts s Dyt, t ashtuquajtur Nacional-lirimtare nj dukuri q u shoqrua krahas lufts kundr okupatorit edhe me aspekte t prndezura t nj lufte civile, sidomos n Veri t Shqipris.
N rebelimin postkomunist t vitit 1997, forma e dhunshme e rrzimit t qeveris legjitime demokratike (edh pse me abuzimet n zgjedhjet e 26 majit 1996) prfshiu, prve aspektit regjionar (rebelimi ndodhi vetm n Jug, posht lumit Shkumbin), edhe shum grupe e shtresa t frustruara t shoqris. N Jug, strukturat e vjetra t PPSH-s dhe ish-Sigurimit, vun n lvizje militantt, agjentt, puntort dhe fshatart e zakonshm nostalgjik, t cilt u vun n shrbim t Komiteteve t Shptimit.
Kto Komitete (t ngjashme me komitetet e dikurshme t PPSH-s) prgjithsisht mbshteteshin nga organizatat vendore t partis Socialiste n opozit. Kto Komitete prfshinin ish-spiunt e Sigurimit, ish-oficert e liruar nga ushtria, t cilt u vetquajtn Gjeneral dhe u vun n krye t rebelimit, duke u shndruar kshtu n nj rezik real pr rikthimin e sundimit komunist. Nj krcnim t qart prbn kto struktura pas 3 marsit, kur n gjith Jugun u sulmuan depot dhe repartet ushtarake duke u armatosur me arm t t gjitha kalibreve. Shum prej ish-oficerve dhe militantve t vjetr nostalgjik e kishin t freskt taktikn e lufts partizane. M von sht thn se policia sekrete greke dhe ekstremistt e djatht t organizats s Vorio-Epirit luajtn nj rol t konsiderueshm n kt rebelim, si dhe n shpalljen e Komitetit t Shptimit Publik ishin i vetmi autoritet qeveritar vendor i ligjshm.
Vetm n Vlor thuhej se kishte 150 mij rebel t armatosur. N qytetet kryesore t jugut ndrhyrja ushtarake e shtetit psoi disfat. N skena m shum t ngjashme me ato t Komuns s Parisit se sa t Europs s shekullit XX, rebelt e armatosur e sprapsn ushtrin dhe policin e shtetit. Jugu ish-komunist u mbush me gjithfar reliktesh retorike, modelet e njeriut t ri enverist, q nuk ishin vese ilustrim klasik i dogmave revolucionare marksiste gjithfar grupimesh q kishin krkuar zvendsimin e Berishs me nj regjim neokomunist, madje edhe nga gazetar e shoqata t huaja . Enverizmi kishte
q, n mnyrn e tij, t mishronte nj prmbajtje t pastr revolucionare dhe q kishte rrnj t thella n ndrgjegjen politike popullore, si rezultat i nj procesi t gjat t shplarjes s truve t popullit nprmjet sistemit arsimor dhe edukues q kishte zbatuar.
E uditshme sht se nga lumi Shkumbin e lart nuk pati Komitete Shptimi, nuk pati rebelim. Nuk sht e vrtet q shqiptart q banonin mbi lumin Shkumbin nuk kishin humbur shum para n firma. Po t shikosh t dhnat statistikore, humbja sht e njjt. N fazn e pjekur t rebelimit, rebelt e jugut ish-komunist hodhn parrullat T marrshojm n kryeqytet! dhe Ti shtypet koka Veriut!, t cilat gjenin pasqyrim gjersisht n shtypin opozitar, - shih, sidomos n gazetn Koha jon, gjashtmujori i par 1997.
Opozita
Krert e opozits vinin do dit sipas nj programi t llogaritur. Gjinushi, Milo, Ceka, Dokle dhe profesori (Rexhep Meidani), me pranin e tyre inkurajonin turmn. Porosit e tyre ishin: Mos e ulni tempin. Provokoni n do moment. Asnj kompromis ose bashkpunim me strukturat e shtetit t ngritura nga PD (Gjinushi); Hidhuni n grev t prgjithshme, mbyllni dyqanet, furrat e buks dhe spitalet (Milo); Hajduti sht Partia Demokratike, krimineli sht Sali Berisha. I vrisni ata, prmysini dhe ne do tjua japim parat (Dokle). Mos e ulni intensitetin, vazhdoni luftn! Marshoni drejt Tirans, apo Armt gati dhe drejt Presidentit! (Brokaj). Politizohen edhe vdekjet e rndomta duke thirrur E vrau qeveria!. Poett socrealist shkruajn poezi e kushtrime nxitse n faqet e gazetave. Inskenohen greva urie t studentve. N ditt e para t marsit Ministri i Mbrojtjes, S. Zhulali jep dorheqjen dhe arratiset nga Shqipria.
Shamizezat
Ishte nj grup prej 25-30 grash t moshave t ndryshme, por zhurma dhe zallahia q ato ngritn, i kaloi kufijt e Shqipris. Shamizez n traditn popullore t jugut, ishin ato vejusha q kishin humbur burrin apo djalin pr gjakmarrje apo pr atdhe. Ato pastaj me nj stoicizm t rrall, nuk jan martuar, kan rritur fmijt, kan lruar tokn me parmend, e i kan vn shpatullat shtpis q t mos ngelej pa zot. Jo rrall kan rrmbyer pushkt pr ti dal zot familjes e atdheut. Ato mbanin shami t zeza n kok prej nj gjalmi t zi q e punonin vet dhe nuk i hiqnin deri n vdekje.
Po far ishin ato shamizezat e vitit 1997?, q shpesh nuk i kalonin moshat 40 vje e q shkulnin faqet para kamerave televizive t stacioneve t huaja? Pjesa m e madhe e tyre prbhej nga ish-sekretare t administrats s PPSH-s, apo instruktore partie, drejtoresha ndrmarrjesh apo shkollash, gra oficersh apo titullarsh t kohs s Enver Hoxhs. Ne tragjedin e t mbyturve (emigrant klandestin) n gjirin e Otrantos, kto gra doln duke jerrur faqet, shkulur flokt dhe hedhur lule n det (enkas pr telekamerat e huaja), megjithse n at tragjedi nuk kishin humbur asnj t afrm. Veshja e ktyre grave me t zeza bhej me qllim q t krijohej prshtypja se, gjith kto shamizeza ishin nnat e atyre q kishte vrar qeveria .
Ktyre daulleve u binte dhe shtypi. Nj ndr gazetart m t njohur t regjimit t Hoxhs shkruan tek Koha Jon (12 prill 1997): Rregjimi m gjakatar sht ai i Berishs. Ky i vuri pushkn popullit shqiptar dhe vrau m tepr se sa tregon historia pr pushtimin nazi-fashist. Sipas ksaj logjike i takon q n prplasjen e policve t Ministrit t Brendshm t asaj kohe, poetit Halit Shamata, me demonstruesit, t jen vrar m shum se 28 mij njerz! Ndrkaq q shifra e sakt, e gjithpranuar tani, i vrar rezulton vetm 1 demonstrues, djaloshi Artur Rustemi, edhe ai, padashje. Por, ata q i ngritn lapidarin, as formalisht nuk bn hetime, as u prpoqn t gjejn vrassin e vrtet. Zhurma dhe mbresa q lan shamizezat ka qen kryesisht vulgare. Ata shanin n korr qeverin dhe ndonj prfaqsues duke prmendur organet gjenitale e kontaktet seksuale; kto gra godisnin makinat me gur, u binin me duar prapanicave etj. Pas 1997-s kto shamizeza u bn drejtoresha, shefe financash, u pajisn me viza greke e italiane etj.
Ekzistojn dy video, njra paraqet nj sken ku n ambientet e Universitetit t Vlors sht zn informatori i policis sekrete Lek Qoku. Ai do t coptohet me spat nn thirrjet yshtse t shamizezave: thereni qenin, thereni!. Videoja e dyt tregon pamjet e llahtarshme, t nj polici t rrethuar nga shamizezat dhe turrma, ndrsa njra prej shamizezave ka ngulur dhmbt dhe pi gjak n fytin e prer t policit. Kjo ka qen nj pamje klasike e transmetuar shpesh nga Euronjuz, n rubrikn No koment.
Shtypi
Meqense shtypi i djatht e neutral nuk mund t deprtonte n jug, prndryshe gazetart masakroheshin, gjith misionin e informimit publik e mbajti shtypi neokomunist, gazetart e t cilit u bn dhe ndrmjets me shtypin e huaj. Vetm gazetart e BBC, Zrit t Ameriks etj, mund t jepnin ndonj informacion m t besueshm, por ishin t rrezikuar vazhdimisht me jetn e tyre.
N televizionet e huaja, veanrisht ato greke, shikon skena ku linohen njerz, fmij me pushk, t vrar q hiqen zvarr, njerz q rrmbejn, vjedhin e plakisin n mes t dits.
Shtypi i majt krijon nj tablo qllimshm psikotropike, duke prhapur panik, sidomos me parrullat e kryengritsve Para drejt Tirans! dhe Ti shtypet koka Veriut. Faqet e gazetave bhen thjesht zdhnse t kryengritsve, botojn peticione e ultimatume do dit. Ja nj perl e informacionit q ofron gazeta Koha Jon me 28. 02. 1997: Jan hedhur 400 polic t SHIK-ut me parashut n Poro me n krye Sokol Mulosmanin. Kan kapur nj autobus me pasgjer dhe kan prdhunuar grat n syt e burrave t tyre. Po strviten dhe 500 t tjer n Shashic dhe do t sulmojn natn.
sht e habitshme, por shtypi i shkruar shpesh paraprinte ose parashikonte do lloj ngjarjeje ato koh n Vlor. Ajo q shkruhej e thuhej aty, do t realizohej patjetr nj ose dy dit m von. Ja disa shembuj konkret: Studentt e Vlors 100 or grev urie. SHIK krkon tu prish grevn e uris. Pshpritet pr nj plan ku njerz t policis sekrete, ndrkoh q qytetart vlonjate do t jen n gjum, do t nxjerrin nga sallat e ngujimit 52 studentt. Ky ka qen pohimi n ambientet e universitetit. Pas ksaj t gjith njzri, banort e qytetit demonstrues, kan vendosur prshkallzimin e protestave 24 or pa ndrprerje. T qndrojn me rradh, rrotull ambienteve t Universitetit me batanije duke ndezur zjarre dhe qirinj n mbrojtje t studentve. N rast se shihet ndonj lvizje e dyshimt, menjher t lajmrohet i gjith qyteti... .
Ky organizim filloi n dark, ditn q doli gazeta.
Mbrm e gjith Vlora n orn 22.00 sht ngritur dhe ka dal n sheshin Pavarsia, pasi ka marr njoftimin se 350 stampista nga Tirana po hyjn n Vlor pr t nxjerr studentt nga greva. Numri i qytetarve vlonjate n orn 22.00 ka arritur n 40 mij vet . Edhe kt rradh dezinformimi i parapriu ngjarjes: n dark, n t vrtet numri i njerzve u rrit afro 40 mij.
Nj dit m von, para sulmit t rezidencs s Shikut: Armt? Ku i gjetm armt? brtasin vlonjatet. Ia rrmbyem mercenarve t Berishs me 10 shkurt. Le t vijn po t duan. Ja ku jemi... t ngritur n kmb pr t ruajtur t paprekur Vlorn ton... . Pas dy alarmeve t rreme me 26 dhe 27, natn e 28 shkurtit do realizohej sulmi i armatosur dhe prej asaj dite prfundimisht, Vlora, si shkruan asokohe Frrok upi, do t ishte qytet i lir, nj oaz paqjeje, nj parajs e toks . Pyetja normale q lind sht kjo: si mund t sulmoheshin e t rrmbeheshin nga 30 shikas, 52 studentt e ngujuar, t cilt ruheshin nga 40 mij njerz dit e nat, ku shumica sosh ishin t armatosur?
N pikun e rebelimit, t vrasjeve, djegeve, shkatrrimeve dhe krimeve t tjera, udhheqsi i turmave, intelektuali me shkoll t mesme, Albert Shyti, vizatohet kshtu: Kreu i Komitetit t Shptimit Publik, nuk ka asgj t prbashkt me nj rebel. Ai duket sikur thot: M shikoni, a mundem un t mbaj nj kallashnikov...? Tani ai sheh m shum filma, dgjon m shum muzik e lexon m shum n greqisht (Andi Bushati, Revista Klan 18.05.1997).
Prfundime
Si mund ta quajm prvojn e hidhur shqiptare t marrjes s pushtetit me dhun?
Pu? N fakt organizimi i puit, apo grushtit t shtetit (coup dtat (edhe coup),sht prmbysja e menjhershme dhe e paligjshme e nj qeverie nga nj pjes e estabilishmentit shtetror, pr t zvendsuar pjesn e sulmuar t qeveris, qoft me nj qeveri tjetr civile, edhe me nj qeveri ushtarake. Pjes e ktij estabilishmenti shtetror ishte opozita me partit e majta, t cilat bashkpunuan, udhzuan dhe kontrolluan do faz t rebelimit dhe kryengritjes, deri n rnien e qeveris. Disa elementet t coup dtat, jan konsumuar n nj analogji me ato t q ka prdorur Lev Trocki dhe Lenini gjat tetorit 1917.
N Teknika e grushtit t shtetit, Curzio Malaparte thot se sht e padrejt ta akuzosh Kerenskin pr munges parashikimi dhe veprimi: jan metodat policore q nuk mjaftojn pr t mbrojtur shtetin nga teknika e kryengritjes moderne . Gabimi i Kerenskit sht po ai n t cilin bien t gjitha qeverit q e quajn problemin e mbrojtjes s shtetit problem policor. Kt bindje e kishte dhe presidenti Berisha me 1997. Mirpo a duhet quajtur vetm coup dtat prvoja shqiptare e 1997-s? Grushti i shtetit vetm sa shfrytzoi situatn e krijuar, pr ti hapur udh nj rebelimi (Insurgency) t organizuar q synon prmbysjen e qeverisjes kushtetuese, nprmjet nj faze tjetr zhvillimi - konfliktit t armatosur, pa i ln koh qeveris t mbushej me frym. Lnda shqiptare ishte nj eksplozion i fjetur, i gatshm t shprthej nga shkndija e par, pasi gjith strukturat undergraund t shtresave nostalgjike t komunizmit, t mbetura pr her t par pas 45 vjetsh pa pushtet, ishin t gatshme pr revansh. Prijsi shpirtror i komunistve, ish-Presidenti komunist, Ramiz Alia, u kishte ln testament komunistve q me 1989 tekstin e nj prbetimi (konspiracioni), n t cilin ishin prfshir t gjith komunistt, n frymn e Katovics. Ja pjes t ktij fjalimi t fsheht, me dyer t mbyllura, regjistrimin zanor t t cilit e ka autori i ktyre rradhve:
Kundrshtart tan do ti nxisim t krijojn parti sa t duan; t majta, t djathta dhe t qendrs, por gjithsesi kto parti duhet t kontrollohen e t drejtohen nga Ne. Programet e themelimit t ktyre partive do ti formulojm dhe do ti miratojm Ne. N krye t ktyre partive duhet t nxirren njerz q prkrahin Strategjin Ton. Partia q do t marr pushtetin, do ta shaj komunizmin me themel e me ati. N kt mnyr, do t fitojm simpatin e Perndimit dhe t Disidencs Antikomuniste... Neve kemi kuadro sa pr shtat komitete qendrore, ndaj nuk ka asnj arsye q t kemi frik. Ne i kemi studimet dhe platformat gati pr zbatim. do gj e kemi t programuar. Strategjin e keni q t gjith t qart. N prputhje me kt strategji, kemi prcaktuar edhe rrugt pr zbatimin e qllimit dhe t misionit ton. Nn nj propagand ekstreme kundr komunizmit dhe me disa ndshkime t vogla, sa pr sy e faqe, ndaj Nomeklaturs s Lart Komuniste, Ne, Komunistt Reformator, do t zbatojm Strategjin ton n Ekonomi, sipas s cils Kapitalistt dhe Pronart e Ardhshm n nj vend socialist, t jemi Ne dhe Njerzit Tan. Me kt strategji, brenda dy-tre legjislaturave, do t arrijm q nga Klasa Komuniste t krijojm Klasn Kapitaliste, e cila do t na prjetsoj n Pushtetin Politik t s Ardhmes, q e kemi planifikuar dhe po e prgatisim Vet.
T jeni t sigurt q e Ardhmja do t jet e Jona. Kurr nuk do t lejojm restaurimin e pushtetit politik t armiqve tan. E ardhmja e fmijve tan do t jet e mrekullueshme, pr kt kemi derdhur kaq gjak dhe do t derdhim prsri, po t jet nevoja.
Shqiprin do ta gzojm Ne dhe Fmijt tan. Nse do t ndodh q t na marrin pushtetin dhe t na rrezikojn, ather harram na qoft nse nuk do t dim ti mbrojm fitoret e arritura, qoft edhe me grykn e pushks, si dikur, n Rinin ton.
Prandaj, gjithmon t jemi t prgatitur pr t dyja rrugt e mbajtjes s pushtetit: rrugn paqsore dhe rrugn e lufts s armatosur. Ne jemi prgatitur pr t dyja rrugt dhe pr kt kemi organet tona t dhuns dhe njerz tepr t vendosur e t aft, q i kemi prgatitur pr gjith kto vite, me mund dhe sakrifica. Mjer Ata q do t guxojn t Na dalin prpara e t Na kundrvihen. Ndaj mbajeni moralin lart dhe mos u friksoni. Nse lind nevoja, do t kemi edhe mbshtetjen e aleatve t jashtm ideologjik n pushtet, t cilt nuk sht nevoja tjua prmend...
Teoria e konspiracionit komunist gjat rebelimit t armatosur t 1997-s n Shqipri, prmblodhi n vetvete nj shumllojshmri shtresash e kategorish sociale e politike. Me gjith situatn postkomuniste dhe vdekjen e ideologjis s tyre, ata e tradhtuan veten duke e zbuluar nprmjet gjesteve, akteve dhe veprimeve, deri n qllimin final rrzimin e qeveris demokratike, antikomuniste t Sali Berishs. Pathosi kuazihuman i Berishs n zgjedhjet elektorale t vitit 1992, nprmjet apelit moral, drejtuar shqiptarve - Bashkvuajts dhe bashkfajtor! - ishte nj formul krejt e suksesshme pr fitoren e thell ndaj komunistve, por n vijim, kjo deviz, me qndrimin e but ndaj stalinistve shqiptar dhe bashkqeverisjes s tij me bijt e kupols ish-komuniste pas vitit 2005, rezultoi jo vetm e padobishme, por edhe e pamoralshme.
Prfundimisht mbeturinat e komunizmit shqiptar patn mjat koh pr tu organizuar, madje pr t krijuar nj disiplin t konspiracionit, duke ardhur srish n skenn politike shqiptare, tashm jo vet, por nprmjet Partis Socialiste, e cila e kishte ndrruar emrin e vjetr PPSH me 10 qershor 1991. Viti 1997 sht nj nyje ku pleksen fazat e komplotit (konspiracionit), grushtit t shtetit, rebelimit, dhe revolucionit. Rikthimi i komunistve pas 1997 risolli n pushtet dhe rehabilitoi, tashm ekonomikisht, klasn protagoniste, t privilegjuar n diktatur. Ajo prgjat 8 vjetve n pushtet (1997 2005) shtiu n dor pjesn m t rndsishme t monopoleve ekonomike, duke u polarizuar ekonomikisht nprmjet korrupsionit shtetror dhe t trafiqeve t paligjshme.
Ndodh q n jetn e tij, njeriu kryen nj vrasje si rezultat i rrethanave t imponuara. Vret pr t shpetuar veten, t afrmin kur jeta rrezikohet prej kriminelve. N kto raste vrasja sht gjithmon e dhimbshme, por njeriu e ngushllon veten, sepse vrasjen e bri n emr t jets dhe ajo solli m shum dobi se fatkeqsi.
N mbyllje t ktij shkrimi e shoh me vend t sillen meditimet e trishtuara t autorit t ditarit Un e pash kush e dogji Vlorn, ish-kryetari i Bashkis s Vlors q e pa me sy dhe e prjetoi do dit shkatrrimin e dhimbshm t qytetit t tij t lindjes:
Revolucioni i armatosur, z n jetn e nj populli at vend q z n jetn e individit vrasja e detyruar. Pas 11 vjetsh shqiptart pyesin: a ishte Shqipria n fund t vitit 1996 dhe n fillim t 1997-s n at gjendje q revolucioni i armatosur t prbnte nj domosdoshmri urgjente? A iu kthyen shqiptarve parat e premtuara nga socialistt? A u armatos populli? A u uln mimet? A kemi siguri m t madhe se n 1996-n dhe a shnoi nj ngritje m t madhe vetdija morale e qytetarve. Sa her populli ti prkrah aventuriert e revolucionit, do t tregoj shkalln e tij t zhvillimit. Mjafton kaq q demokracia t mbetet nj ndrr tepr e largt.