Shteg i hapur
TIRANE- Largimi nga radhet e maxhorances sone parlamentare te deputetit Paulin Sterkaj u shoqerua pernjehere me nje
stuhi debatesh ne media dhe ne publikun e gjere te cilat nuk u perqendruan kryesisht te akti i mesiperm se sa te mundesia e rrjedhjes se kolegeve te tjere mandatare nga koalicioni qeverises. Dhe sigurisht ne kushtet e vijimit prej me se nje viti te nje krize totale dhe komplekse do te ishte e natyrshme qe pergjithesisht te spostohej deri diku vemendja nga nje rast i vecante perderisa kufizimi i metejshem i numrit te deputeteve maxhoritare do te shpinte pa dyshim ne rrezimin e qeverise ekzistuese dhe ne legjitimimin e organizimit te zgjedhjeve parlamentare te parakohshme krahas ose ne te njejten date me ato per pushtetin vendor. Sidoqofte atyndashketu u shprehen edhe mendime rreth qendrimit te mbajtur prej Sterkajt duke i kujtuar atij qe ishte zgjedhur si perfaqesues i elektoratit te Malesise se Madhe nga listat e Partise Demokratike qe nga ky pozicion nuk mund te levizte deri ne perfundim te kesaj legjislature etj. Nje habi e tille u shfaq pak dite me pas ne kampin e opozites ndaj deklarates se deputetit socialist Vangjel Tavo i cili ka vendosur qe ti shkeputet grupit kuvendor socialist. Per secilin qe ka pakez haber dhe ndoca pervoje ne keto pune kuptohet se zerat e fundit shprehen me se shumti per arsye emotive pa u thelluar ne arsyetimin sipas te cilit deputetet e Kuvendit te Shqiperise sikurse edhe ata te pothuajse te gjitha shteteve demokratike ne ditet e sotme e kane shtegun te hapur per te reflektuar mbi poziten e tyre fillestare dhe per ta modifikuar ate. Megjithate ndoshta ka vend per te dhene sikur edhe tangencialisht disa shpjegime te nevojshme per bazen e ekzistences se mandatit jodetyrues te perfaqesuesve te popullit.
Themeli i diskutimeve te tilla divergjente te vazhduara prej kohesh ne nivele boterore ka te beje sidomos me kuptimin e alternuar pergjithesisht nepermjet dy menyrave te ndryshme me pasoja gjithashtu te ndryshme te raportit midis trupes elektorale dhe te zgjedhurve. Fillimisht le te shpalosim njeren prej ketyre menyrave e cila ka qene sintetizuar ne teorine e te ashtuquajturit mandat imperativ pra urdherues detyrues dhe qe permendet edhe ne doktrinen tone te se drejtes kushtetuese dhe specifikisht te asaj parlamentare.
Sipas kesaj teorie asamblete legjislative perbehen prej deputetesh te zgjedhur secili ne nje zone te caktuar nga nje fraksion i trupes elektorale cka do ta kualifikonte ate si perfaqesues pikerisht i asaj zone. Nga ky veshtrim zgjedhesit mund ti caktojne perfaqesuesit te vet edhe menyren se si ai te veproje ne emer te tyre. Pak a shume njelloj sic konceptohet ne te drejten civile figura e mandatarit apo e te prokuruarit qe nuk mund te beje asgje tjeter jashte asaj qe perfshihet ne mandatin apo ne prokuren e dhene e cila mund te shfuqizohet ne cdo kohe sipas edhe Kodit Civil te Republikes se Shqiperise.
E shtrire kjo vecori e se drejtes civile ne marredheniet e deputetit dhe zgjedhesve te tij te dytet mund ta revokojne te parin kurdo qe e shohin te arsyeshme. Per pasoje zgjedhesit mund ti japin perfaqesuesit te tyre udhezime diktuese per cka duhet te votoje. Gjithashtu i zgjedhuri detyrohet ti jape llogari atij fraksioni te trupes elektorale ne zonen nga ka dale. Pra kur nuk ka mundesi te zbatohet demokracia direkte i besuari i popullit detyrohet qe ti ushtroje funksionet e ngarkuara ne ate mase dhe po ashtu sic do te donte ti kryente vet populli po qe se do te behej e mundur qe ky te shprehej drejtpersedrejti. Domethene qe deputeti ne keto kushte te jete vetem perfaqesues i zones te marre parasysh dhe te mbroje vetem interesat vendore edhe kur keto nuk pajtohen apo nuk harmonizohen me interesat e pergjithshme duke u shnderruar keshtu ne transmetues i thjeshte i deshirave i interesave dhe i vendimeve te marra jashte parlamentit.
Ndonese shume kohe me pare kesaj teorie iu vune pikepyetje te medha edhe ne Francen ku u perpunua me heret ajo regjimet komuniste ne Europen Lindore dhe ne Azi vijuan ta aplikojne pergjithesisht duke bere revokimin e deputeteve nga shumica e zgjedhesve ne baze te parashikimeve ligjore. Edhe ne Shqiperine e pas Luftes II Boterore zgjedhesit kishin te drejte te revokojne ne cdo kohe perfaqesuesit e tyre neni 5 i Kushtetutes se 1946-s te heqin ne cdo kohe perfaqesuesin e tyre kur ky ka humbur besimin politik... neni 8 i Kushtetutes se vitit 1976. Keshtu mundesia e revokimit te deputetit nga zgjedhesit ne dukje si parim demokratik ne fakt e ekspozon perfaqesuesin edhe ndaj masave represive te pushtetit shteteror kur ai humbet besimin e lidershipit te partise se tij sic meson pervoja e hidhur 45-vjecare e regjimit monist ne vendin tone.
Perkunder pervijimeve te mesiperme ne kohen moderne ideja themelore e sistemit perfaqesues pothuajse ne union se afirmon teorine e mandatit detyrues me karakter juridik por e orienton optiken nen kendveshtrimin ku spikat mandati i deputetit me karakter politik shume te ndryshem nga ai civil. Perjashtim behet vetem ne disa kantone te Zvicres por edhe atje nuk zbatohet ndaj deputeteve te vecante por me kerkese te nje numri te percaktuar zgjedhesish dhe me shumice votash kerkohet shperndarja e tere asamblese. Gjithashtu edhe ne rreth nje te katerten e shteteve te SHBAndashse vazhdon te zbatohet skema e ashtuquajtur lsquorecall sipas se ciles praktikohet jo vetem revokimi individual i anetareve te asambleve por i gjithe funksionareve te zgjedhur nga populli.
Ndersa kudo gjetke vec atyre sistemeve dhe regjimeve qe u permenden me pare zona elektorale nuk konsiderohet burim i pushteteve te deputetit. Njeherazi ndarja e trupes elektorale ne zona te caktuara ka te beje me se tepermi me lehtesi te administrimit te zgjedhjeve sepse nuk mund te perfshihet ne nje zone te vetme nje popull i tere. Nga ky si elektorat teresor dhe unik i vendit e merr pushtetin deputeti me ane te zgjedhjeve per organin legjislativ. Pra populli i transmeton atij nje te drejte qe praktikisht nuk mund ta ushtroje vet. Dhe keshtu deputeteve u buron nje pavaresi dhe liri e plote per ushtrimin e mandateve qe smund te kufizohet me udhezime paraprake dhe te prera. Edhe gjate aplikimit te sistemit zgjedhor proporcional i korrektuar ose jo me ate maxhoritar ne nivel shteteror apo me baze qarku ky pushtet nuk mund te kufizohet pse deputeti eshte zgjedhur ngaqe emri i tij qendronte ndermjet emrave te tjere te nje force politike te caktuar. Ne raste te tilla elektorati vertet voton per partine qe preferon por njekohesisht edhe per kandidatin qe admiron. Prandaj nuk i lind e drejta asnje partie parlamentare maxhoritare apo ne minorance qe te pengoje ose te ndaloje largimin nga grupi i vet te askujt perfaqesuesi te vecante.
Keto dhe argumente te tjera me te cilat nuk po zgjatemi plotesisht te drejte i dhane edhe Paulin Sterkajt i cili i shqetesuar per korrupsionin qe ka perfshire koalicionin qeverises sic deklaroi javen e shkuar te shkeputej nga grupi parlamentar i Partise Demokratike dhe ta levizte pozicionin e vet drejt opozites. Sikurse i njejti mendim mund te shprehet edhe ne rastin e Vangjel Tavos i cili u nis dhe po leviz ne drejtimin e kundert me te parin. Pavaresisht disa deklaratave te ndonje perfaqesuesi te koalicionit qeverises si Ilir Meta se keshtu maxhoranca mbetet e pacunguar dhe me e forte se kurre nuk do te ishte cudi qe ne klimen aktuale mjaft te trazuar dhe ne kushte te radikalizimit te metejshem te situates te tjere deputete te ndjekin shembullin e dy kolegeve te tyre. Me gjasa vecanerisht ata te krahut te djathte per tu paraqitur qofte edhe si te pavarur.
Megjithate sido dhe sado qofshin parashikimet per konfigurimin ne te ardhmen e afert te salles se Kuvendit te Shqiperise dy levizjet e para brenda saj krijojne imazhin e nje penduli qe me luhatjet e veta te mbushin mendjen se sahati nuk ka ngelur se po vjen ora per ndryshime te medha. Me konkretisht cila do te ishte pasoja Mjafton te kujtosh ate qe thoshte qysh me se nje shekull me pare konstitucionalisti i famshem Albert Esmein se ne sistemin realisht perfaqesues zgjedhjet e perseritura shpesh here jane i vetmi kontroll legjitim dhe efikas qe populli mund te ushtroje mbi ata te cileve u ka dorezuar pushtetin per nje kohe te caktuar.
G.SH/BalkanWeb
stuhi debatesh ne media dhe ne publikun e gjere te cilat nuk u perqendruan kryesisht te akti i mesiperm se sa te mundesia e rrjedhjes se kolegeve te tjere mandatare nga koalicioni qeverises. Dhe sigurisht ne kushtet e vijimit prej me se nje viti te nje krize totale dhe komplekse do te ishte e natyrshme qe pergjithesisht te spostohej deri diku vemendja nga nje rast i vecante perderisa kufizimi i metejshem i numrit te deputeteve maxhoritare do te shpinte pa dyshim ne rrezimin e qeverise ekzistuese dhe ne legjitimimin e organizimit te zgjedhjeve parlamentare te parakohshme krahas ose ne te njejten date me ato per pushtetin vendor. Sidoqofte atyndashketu u shprehen edhe mendime rreth qendrimit te mbajtur prej Sterkajt duke i kujtuar atij qe ishte zgjedhur si perfaqesues i elektoratit te Malesise se Madhe nga listat e Partise Demokratike qe nga ky pozicion nuk mund te levizte deri ne perfundim te kesaj legjislature etj. Nje habi e tille u shfaq pak dite me pas ne kampin e opozites ndaj deklarates se deputetit socialist Vangjel Tavo i cili ka vendosur qe ti shkeputet grupit kuvendor socialist. Per secilin qe ka pakez haber dhe ndoca pervoje ne keto pune kuptohet se zerat e fundit shprehen me se shumti per arsye emotive pa u thelluar ne arsyetimin sipas te cilit deputetet e Kuvendit te Shqiperise sikurse edhe ata te pothuajse te gjitha shteteve demokratike ne ditet e sotme e kane shtegun te hapur per te reflektuar mbi poziten e tyre fillestare dhe per ta modifikuar ate. Megjithate ndoshta ka vend per te dhene sikur edhe tangencialisht disa shpjegime te nevojshme per bazen e ekzistences se mandatit jodetyrues te perfaqesuesve te popullit.
Themeli i diskutimeve te tilla divergjente te vazhduara prej kohesh ne nivele boterore ka te beje sidomos me kuptimin e alternuar pergjithesisht nepermjet dy menyrave te ndryshme me pasoja gjithashtu te ndryshme te raportit midis trupes elektorale dhe te zgjedhurve. Fillimisht le te shpalosim njeren prej ketyre menyrave e cila ka qene sintetizuar ne teorine e te ashtuquajturit mandat imperativ pra urdherues detyrues dhe qe permendet edhe ne doktrinen tone te se drejtes kushtetuese dhe specifikisht te asaj parlamentare.
Sipas kesaj teorie asamblete legjislative perbehen prej deputetesh te zgjedhur secili ne nje zone te caktuar nga nje fraksion i trupes elektorale cka do ta kualifikonte ate si perfaqesues pikerisht i asaj zone. Nga ky veshtrim zgjedhesit mund ti caktojne perfaqesuesit te vet edhe menyren se si ai te veproje ne emer te tyre. Pak a shume njelloj sic konceptohet ne te drejten civile figura e mandatarit apo e te prokuruarit qe nuk mund te beje asgje tjeter jashte asaj qe perfshihet ne mandatin apo ne prokuren e dhene e cila mund te shfuqizohet ne cdo kohe sipas edhe Kodit Civil te Republikes se Shqiperise.
E shtrire kjo vecori e se drejtes civile ne marredheniet e deputetit dhe zgjedhesve te tij te dytet mund ta revokojne te parin kurdo qe e shohin te arsyeshme. Per pasoje zgjedhesit mund ti japin perfaqesuesit te tyre udhezime diktuese per cka duhet te votoje. Gjithashtu i zgjedhuri detyrohet ti jape llogari atij fraksioni te trupes elektorale ne zonen nga ka dale. Pra kur nuk ka mundesi te zbatohet demokracia direkte i besuari i popullit detyrohet qe ti ushtroje funksionet e ngarkuara ne ate mase dhe po ashtu sic do te donte ti kryente vet populli po qe se do te behej e mundur qe ky te shprehej drejtpersedrejti. Domethene qe deputeti ne keto kushte te jete vetem perfaqesues i zones te marre parasysh dhe te mbroje vetem interesat vendore edhe kur keto nuk pajtohen apo nuk harmonizohen me interesat e pergjithshme duke u shnderruar keshtu ne transmetues i thjeshte i deshirave i interesave dhe i vendimeve te marra jashte parlamentit.
Ndonese shume kohe me pare kesaj teorie iu vune pikepyetje te medha edhe ne Francen ku u perpunua me heret ajo regjimet komuniste ne Europen Lindore dhe ne Azi vijuan ta aplikojne pergjithesisht duke bere revokimin e deputeteve nga shumica e zgjedhesve ne baze te parashikimeve ligjore. Edhe ne Shqiperine e pas Luftes II Boterore zgjedhesit kishin te drejte te revokojne ne cdo kohe perfaqesuesit e tyre neni 5 i Kushtetutes se 1946-s te heqin ne cdo kohe perfaqesuesin e tyre kur ky ka humbur besimin politik... neni 8 i Kushtetutes se vitit 1976. Keshtu mundesia e revokimit te deputetit nga zgjedhesit ne dukje si parim demokratik ne fakt e ekspozon perfaqesuesin edhe ndaj masave represive te pushtetit shteteror kur ai humbet besimin e lidershipit te partise se tij sic meson pervoja e hidhur 45-vjecare e regjimit monist ne vendin tone.
Perkunder pervijimeve te mesiperme ne kohen moderne ideja themelore e sistemit perfaqesues pothuajse ne union se afirmon teorine e mandatit detyrues me karakter juridik por e orienton optiken nen kendveshtrimin ku spikat mandati i deputetit me karakter politik shume te ndryshem nga ai civil. Perjashtim behet vetem ne disa kantone te Zvicres por edhe atje nuk zbatohet ndaj deputeteve te vecante por me kerkese te nje numri te percaktuar zgjedhesish dhe me shumice votash kerkohet shperndarja e tere asamblese. Gjithashtu edhe ne rreth nje te katerten e shteteve te SHBAndashse vazhdon te zbatohet skema e ashtuquajtur lsquorecall sipas se ciles praktikohet jo vetem revokimi individual i anetareve te asambleve por i gjithe funksionareve te zgjedhur nga populli.
Ndersa kudo gjetke vec atyre sistemeve dhe regjimeve qe u permenden me pare zona elektorale nuk konsiderohet burim i pushteteve te deputetit. Njeherazi ndarja e trupes elektorale ne zona te caktuara ka te beje me se tepermi me lehtesi te administrimit te zgjedhjeve sepse nuk mund te perfshihet ne nje zone te vetme nje popull i tere. Nga ky si elektorat teresor dhe unik i vendit e merr pushtetin deputeti me ane te zgjedhjeve per organin legjislativ. Pra populli i transmeton atij nje te drejte qe praktikisht nuk mund ta ushtroje vet. Dhe keshtu deputeteve u buron nje pavaresi dhe liri e plote per ushtrimin e mandateve qe smund te kufizohet me udhezime paraprake dhe te prera. Edhe gjate aplikimit te sistemit zgjedhor proporcional i korrektuar ose jo me ate maxhoritar ne nivel shteteror apo me baze qarku ky pushtet nuk mund te kufizohet pse deputeti eshte zgjedhur ngaqe emri i tij qendronte ndermjet emrave te tjere te nje force politike te caktuar. Ne raste te tilla elektorati vertet voton per partine qe preferon por njekohesisht edhe per kandidatin qe admiron. Prandaj nuk i lind e drejta asnje partie parlamentare maxhoritare apo ne minorance qe te pengoje ose te ndaloje largimin nga grupi i vet te askujt perfaqesuesi te vecante.
Keto dhe argumente te tjera me te cilat nuk po zgjatemi plotesisht te drejte i dhane edhe Paulin Sterkajt i cili i shqetesuar per korrupsionin qe ka perfshire koalicionin qeverises sic deklaroi javen e shkuar te shkeputej nga grupi parlamentar i Partise Demokratike dhe ta levizte pozicionin e vet drejt opozites. Sikurse i njejti mendim mund te shprehet edhe ne rastin e Vangjel Tavos i cili u nis dhe po leviz ne drejtimin e kundert me te parin. Pavaresisht disa deklaratave te ndonje perfaqesuesi te koalicionit qeverises si Ilir Meta se keshtu maxhoranca mbetet e pacunguar dhe me e forte se kurre nuk do te ishte cudi qe ne klimen aktuale mjaft te trazuar dhe ne kushte te radikalizimit te metejshem te situates te tjere deputete te ndjekin shembullin e dy kolegeve te tyre. Me gjasa vecanerisht ata te krahut te djathte per tu paraqitur qofte edhe si te pavarur.
Megjithate sido dhe sado qofshin parashikimet per konfigurimin ne te ardhmen e afert te salles se Kuvendit te Shqiperise dy levizjet e para brenda saj krijojne imazhin e nje penduli qe me luhatjet e veta te mbushin mendjen se sahati nuk ka ngelur se po vjen ora per ndryshime te medha. Me konkretisht cila do te ishte pasoja Mjafton te kujtosh ate qe thoshte qysh me se nje shekull me pare konstitucionalisti i famshem Albert Esmein se ne sistemin realisht perfaqesues zgjedhjet e perseritura shpesh here jane i vetmi kontroll legjitim dhe efikas qe populli mund te ushtroje mbi ata te cileve u ka dorezuar pushtetin per nje kohe te caktuar.
G.SH/BalkanWeb