Si shkaktohen tumoret?
Studimet e kryera nga mjeket specialiste te onkologjise rendisin 12 faktore kryesore te cilt ndikojne ne shfaqjen e semundjeve te kancerit. Dy nga shkaktaret kryesore qe renditen si nxites te semundjes jan alkooli dhe duhani. Konsumimi i duhanit si tek femrat ashtu edhe tek meshkujt sjell probleme te riparueshme pr mushkerine, probleme te cilat kalojne deri ne semundje kancerogjene. "Duhani dhe drogat e ndryshme permbajne lende kancerogjene qe shkaktojne mutacione ne organizem, duke shkaktuar kancer" thuhet ne studimin e kryer nga specialistet e onkologjise. Sipas tyre, edhe vera dhe birra permbajne substanca paresore qe shkaktojne kancer, edhe duke konsumuar 10 mililitra alkool.
Mjedisi dhe ajri i ndotur jan faktore te tjer qe tregojn rritjen e kancerit te mushkerive, sidomos ne zonat industriale ku ka edhe mbetje dhe substanca toksike. Ndrsa femrat qe jetojne pran zonave me ndotje te till rrezikojne nj menopauze te hershme.
Ushqimi i zgjedhur te bn qe te mbash larg kancerin. Kjo sht nj nga keshillat kryesore te mjekeve onkologe te cilt rekomandojne mos prdorimin e ushqimeve qe permbajne elemente toksike. Kshtu konservat, peshqit e rritur ne akuarium apo edhe qumshti industrial permbajne lende qe shkaktojne kancer te zorres se trashe apo edhe te aparatit tretes. Por edhe uji i ndotur mund te jet nj nga faktoret kryesore te shfaqjes se tumoreve t ndryshme. Studimet e viteve te fundit kan treguar se femrat jan me te rrezikuara te preken nga kanceri pr shkak te kimikateve qe gjendjen ne shtepi. "Boja e mureve, mobilieve, tapetet, veshjet. Por edhe produktet kozmetike, shampot e ndryshme, produktet pr pastrim shtepiak mund te jen shkaktare te shfaqjes se kancerit" thon studiuesit evropiane. Ndrkoh qe edhe gazi, benzina dhe nafta sidomos pr ata qe punojn pr nxjerrjen e tyre jan shkaktare te tumoreve. Sipas specialisteve, rrezik kanceri tek lekura shfaqin edhe prodhimet farmaceutike dhe ato kozmetike.
Faktoret nxites:
Duhani njihet si nj nga faktoret kryesore pr shfaqjen e tumoreve ne mushkri
Mbetjet toksike dhe industriale shkaktojne kancer te mushkerive dhe menopauze tek grat
Pirja e alkoolit njihet si nj nga faktoret kryesore te shfaqjes se kancerit te stomakut
Elementet toksike te ushqimet perbejne rrezik pr shfaqjen e kancerit te zorres se trashe
Rrezet radioaktive mbeten nj nga shkaktaret kryesore te shfaqjes se kancerit ne lekure
Niveli i lart i hormoneve sjell menopauze te shpejte tek grat dhe tumor te qafes se mitres
Konsumimi i ujit te ndotur bhet shkak mutacione t ndryshme dhe shfaqje te tumoreve
Kimikatet qe gjenden ne shtepi jan nj nga faktoret kryesore te shfaqjes se kancerit ne mushkri
Gazi, benzina, vajguri sidomos pr punonjesit ne kto sektore jan shkaktar pr shum tumore
Produktet farmaceutike nse jan te pakontrolluara bhen shkak i shfaqjes se tumoreve t ndryshme
Produktet kozmetike te nj cilesie te dobt nxisin shfaqjen e tumoreve te lekures
Mamografia
Identifikohen 30 raste me kancer gjiri
Rreth 30 gra kan rezultuar pozitive ne kryerjen e mamografise. Sipas mjekeve kto jan te prekura nga kanceri i gjirit. Qe nga periudha e instalimit te ktyre aparaturave e deri me tani jan kryer rreth 2 mij ekzaminime t gjitha falas. "Kjo shifer sht tepr e lart prsa i prket numrit te ekzaminimeve. Pra jan kryer vetm 2 mij ekzaminime dhe kemi 30 femra te cilat kan kancer te gjirit" sht shprehur Enzo Lattanzio, drejtori i qendres se Senologjise ne Bari te Italise. Sipas tij, kto raste i perkasin moshes 35 deri ne 55 vje. T dhenat tregojn se 100 pr qind te rasteve grat jan paraqitur vullnetarisht pr ekzaminim, qe do t thot se sensibilizimi ka qen nj nga pikat me te arritura te projektit. Ndrkoh qe kryerja e nj ekzaminimi te till ne poliklinikat e vendit sht falas pr t gjitha femrat mbi 35 vje. Por ekzaminime kryhen edhe pr mosha me t reja kur shihet se ka probleme.
Burrat
Kanceri u prek mushkerite
Duket se konsumi i alkoolit apo duhanit jan edhe shkaktaret kryesore te shfaqjes se kancerit ne mushkri tek meshkujt. T dhenat tregojn se rreth 306 raste shfaqen do vit me kt lloj semundjeje, ndrkoh prsa i prket vdekshmerise se tyre nuk ka te dhna te sakta. Pas tumoreve ne mushkri jan ato ne lekure te cilt kan shenojne 291, te cilt mendohet se shkaktohen nga rreze te dmshme apo edhe semundje te lekures te cilat avancojne deri ne tumore. Prostata sht nj nga llojet e tumoreve qe rrit rastet nga viti ne vit. T dhenet tregojn se regjistrohen rreth 130 persona me kt lloj semundje gjat nj viti. Por edhe kanceri i stomakut vazhdon te shenoje nj numer t madh rastesh tek meshkujt dhe sipas mjekeve renditet i pesti duke shnuar mbi 100 raste gjat nj periudhe 12 mujore. Llojet e tjera te kancerit qe kan m pak se 100 raste tek meshkujt jan sistemi nervor qendror, larinksi, leucemia dhe limfoma malinje. Ndrkoh numrin me te vogl te rasteve e shenojne kanceri ne melci me 37 meshkuj te prekur ne vit. Ne po kt periudhe kohore regjistrohen 1700 meshkuj te cilt preken nga kto 10 lloje te kacereve, dhe nga kta 456 persona preken nga tumore te llojeve t ndryshme.
Femrat
Tumoret ne zonat intime
Pjesa me e madhe e femrave qe preken nga tumoret, kan at te gjirit i cili shkakton edhe 400 viktima ne vit, ndrkoh qe numri i te prekurve sht me i madh. Por, prsri edhe numri i femrave te prekura nga kanceri i qafes se mitres mbetet shqetesues kshtu mbi 230 raste t reja shenohen do vit. T dhenat e QSUT-se tregojn se rreth 200 raste humbasin jetn. Ndrsa tumoret qe shkaktohen ne lekure mbeten ne te njjtat shifra si tek meshkujt ashtu edhe tej grat. Ndonse tek meshkujt ato ishin ne vendin e dyt edhe tek grat ka nj numer t madh te ktyre rasteve. T dhenat regojne se 147 raste t reja shenjohen ne nj periudhe 12 mujore. Me pas jan kancer i i stomakut dhe i i sistemit nervor qendror qe shenojne edhe midis 48 dhe 70 rasteve. E ndrsa mushkrit tek meshkujt zinin vendin e pare tek femrat ato jan vetm 35 raste dhe kjo pr shkak te konsumimit me te paket te alkoolit dhe duhanit pjeserisht. T dhenet tregojn se raste te tjera te tumoreve tek femrat konstatohen edhe ne vezore, limoma malinje, rektum, pankreas. Tek seksi femr shenohen edhe mbi 315 raste te tumoreve t ndryshme, ndrkoh qe ne nj vit numerohen mbi 1250 te prekura me semundje tumorale.
50.2 %
e vdekjeve ne vendin ton shenohen nga smundjet kardiovaskulare. Sipas mjekeve kto semundje jan me te perhapurat dhe shkak mbetet duhani, alkooli, si dhe obeziteti. Por, prve ktyre faktoreve ndikojne edhe ushqimi me shum yndyre, mnyra e jetess, qndrimi ne pune apo edhe lenia pas dor e vetes. Me te rrezikuar nga smundjet e zemrs mbeten meshkujt, ndrsa pr sa u prket femrave, ato rrezikohen pas menopauzes.
16.6 %
e vdekjeve ne Shqipri shkaktohen nga kanceri, smundja qe sa vjen edhe shton rastet nga dita ne dit. Ndrsa lloji qe shkakton edhe numrin me t madh te vdekjeve sht kanceri i mushkerive dhe ai i gjirit tek femrat. Por edhe kanceri i lekures sht nj nga shkaktaret me te medhenj te vdekjeve tek t dy sekset qe preken prej tij. Kurse me te prekurit rezultojne se jan moshat e treta mbi 65 vje, por nuk perjashtohen edhe moshat e reja gjat viteve te fundit
11.3 %
e vdekjeve shkaktohen nga shkaqe t ndryshme, te cilat nuk arrihen te percaktohen nga mjeket. Megjithse pacientet jan te prekur nga nj semundje, ajo nuk arrihet te kapet ne stadet e para apo edhe te avancuara, deri ne momentin qe shkakton mortalitetin. Kto lloj vdekjesh zn nj numer te konsiderueshem, pasi renditen te tretat ne vendin ton pas semundjeve kardiovaskulare dhe atyre te kancerit. Por, ndonjher shkaqet jan edhe natyrore.
6.8%
e vdekjeve shkaktohen nga aksidentet rrugore dhe ato ne pune. Sipas te dhenave te Ministrise se Shendetesise rezulton se aksidentet mbeten ne nivele te larta duke shnuar kshtu 6.8 pr qind te vdekjeve qe ndodhin. Vdekjet me te shumta shkaktohen nga aksidentet automobilistike, te cilat gjat viteve te fundit rriten pothuajse do dit. Ndrkoh qe edhe aksidentet ne pune mbeten shqetesuese sidomos ato ne miniera, ndertim dhe fabrika.
3500
persona preken do vit ne vendin ton nga smundjet kanceroze. Sipas onkologeve shqiptare, pavarsisht se te dhenat tona jan te mira, vihet re nj tendence rritjeje e rasteve, qe me kalimin e kohs do t jet e krahasueshme me statistikat evropiane. Regjistri i pacienteve me prekur me kancer tregojn se mosha me e prekur sht ajo e tret, por vitet e fundit vihet re edhe prekje te personave mbi 40 vje. Rastet jan pothuajse te njjt si tek femrat edhe tek meshkujt
600
vdekje shenohen do vit tek grat nga smundjet kancerogjene. T dhenat e Qendres Spitalore Universitare ne Tiran "Nene Tereza", tregojn se rreth 400 femra ne vit humbin jetn nga kanceri i gjirit, ndrsa rreth 200 te tjera nga kanceri i qafes se mitres. Nga te dhenat e sherbimit onkologjik disa forma te kancerit si ai i gjirit, ne tre dekadat e fundit sht trefishuar. Vendin e pare e ze kanceri i mushkerise pr meshkujt, ndrsa pr femrat e ze kanceri i gjirit.
Mjedisi dhe ajri i ndotur jan faktore te tjer qe tregojn rritjen e kancerit te mushkerive, sidomos ne zonat industriale ku ka edhe mbetje dhe substanca toksike. Ndrsa femrat qe jetojne pran zonave me ndotje te till rrezikojne nj menopauze te hershme.
Ushqimi i zgjedhur te bn qe te mbash larg kancerin. Kjo sht nj nga keshillat kryesore te mjekeve onkologe te cilt rekomandojne mos prdorimin e ushqimeve qe permbajne elemente toksike. Kshtu konservat, peshqit e rritur ne akuarium apo edhe qumshti industrial permbajne lende qe shkaktojne kancer te zorres se trashe apo edhe te aparatit tretes. Por edhe uji i ndotur mund te jet nj nga faktoret kryesore te shfaqjes se tumoreve t ndryshme. Studimet e viteve te fundit kan treguar se femrat jan me te rrezikuara te preken nga kanceri pr shkak te kimikateve qe gjendjen ne shtepi. "Boja e mureve, mobilieve, tapetet, veshjet. Por edhe produktet kozmetike, shampot e ndryshme, produktet pr pastrim shtepiak mund te jen shkaktare te shfaqjes se kancerit" thon studiuesit evropiane. Ndrkoh qe edhe gazi, benzina dhe nafta sidomos pr ata qe punojn pr nxjerrjen e tyre jan shkaktare te tumoreve. Sipas specialisteve, rrezik kanceri tek lekura shfaqin edhe prodhimet farmaceutike dhe ato kozmetike.
Faktoret nxites:
Duhani njihet si nj nga faktoret kryesore pr shfaqjen e tumoreve ne mushkri
Mbetjet toksike dhe industriale shkaktojne kancer te mushkerive dhe menopauze tek grat
Pirja e alkoolit njihet si nj nga faktoret kryesore te shfaqjes se kancerit te stomakut
Elementet toksike te ushqimet perbejne rrezik pr shfaqjen e kancerit te zorres se trashe
Rrezet radioaktive mbeten nj nga shkaktaret kryesore te shfaqjes se kancerit ne lekure
Niveli i lart i hormoneve sjell menopauze te shpejte tek grat dhe tumor te qafes se mitres
Konsumimi i ujit te ndotur bhet shkak mutacione t ndryshme dhe shfaqje te tumoreve
Kimikatet qe gjenden ne shtepi jan nj nga faktoret kryesore te shfaqjes se kancerit ne mushkri
Gazi, benzina, vajguri sidomos pr punonjesit ne kto sektore jan shkaktar pr shum tumore
Produktet farmaceutike nse jan te pakontrolluara bhen shkak i shfaqjes se tumoreve t ndryshme
Produktet kozmetike te nj cilesie te dobt nxisin shfaqjen e tumoreve te lekures
Mamografia
Identifikohen 30 raste me kancer gjiri
Rreth 30 gra kan rezultuar pozitive ne kryerjen e mamografise. Sipas mjekeve kto jan te prekura nga kanceri i gjirit. Qe nga periudha e instalimit te ktyre aparaturave e deri me tani jan kryer rreth 2 mij ekzaminime t gjitha falas. "Kjo shifer sht tepr e lart prsa i prket numrit te ekzaminimeve. Pra jan kryer vetm 2 mij ekzaminime dhe kemi 30 femra te cilat kan kancer te gjirit" sht shprehur Enzo Lattanzio, drejtori i qendres se Senologjise ne Bari te Italise. Sipas tij, kto raste i perkasin moshes 35 deri ne 55 vje. T dhenat tregojn se 100 pr qind te rasteve grat jan paraqitur vullnetarisht pr ekzaminim, qe do t thot se sensibilizimi ka qen nj nga pikat me te arritura te projektit. Ndrkoh qe kryerja e nj ekzaminimi te till ne poliklinikat e vendit sht falas pr t gjitha femrat mbi 35 vje. Por ekzaminime kryhen edhe pr mosha me t reja kur shihet se ka probleme.
Burrat
Kanceri u prek mushkerite
Duket se konsumi i alkoolit apo duhanit jan edhe shkaktaret kryesore te shfaqjes se kancerit ne mushkri tek meshkujt. T dhenat tregojn se rreth 306 raste shfaqen do vit me kt lloj semundjeje, ndrkoh prsa i prket vdekshmerise se tyre nuk ka te dhna te sakta. Pas tumoreve ne mushkri jan ato ne lekure te cilt kan shenojne 291, te cilt mendohet se shkaktohen nga rreze te dmshme apo edhe semundje te lekures te cilat avancojne deri ne tumore. Prostata sht nj nga llojet e tumoreve qe rrit rastet nga viti ne vit. T dhenet tregojn se regjistrohen rreth 130 persona me kt lloj semundje gjat nj viti. Por edhe kanceri i stomakut vazhdon te shenoje nj numer t madh rastesh tek meshkujt dhe sipas mjekeve renditet i pesti duke shnuar mbi 100 raste gjat nj periudhe 12 mujore. Llojet e tjera te kancerit qe kan m pak se 100 raste tek meshkujt jan sistemi nervor qendror, larinksi, leucemia dhe limfoma malinje. Ndrkoh numrin me te vogl te rasteve e shenojne kanceri ne melci me 37 meshkuj te prekur ne vit. Ne po kt periudhe kohore regjistrohen 1700 meshkuj te cilt preken nga kto 10 lloje te kacereve, dhe nga kta 456 persona preken nga tumore te llojeve t ndryshme.
Femrat
Tumoret ne zonat intime
Pjesa me e madhe e femrave qe preken nga tumoret, kan at te gjirit i cili shkakton edhe 400 viktima ne vit, ndrkoh qe numri i te prekurve sht me i madh. Por, prsri edhe numri i femrave te prekura nga kanceri i qafes se mitres mbetet shqetesues kshtu mbi 230 raste t reja shenohen do vit. T dhenat e QSUT-se tregojn se rreth 200 raste humbasin jetn. Ndrsa tumoret qe shkaktohen ne lekure mbeten ne te njjtat shifra si tek meshkujt ashtu edhe tej grat. Ndonse tek meshkujt ato ishin ne vendin e dyt edhe tek grat ka nj numer t madh te ktyre rasteve. T dhenat regojne se 147 raste t reja shenjohen ne nj periudhe 12 mujore. Me pas jan kancer i i stomakut dhe i i sistemit nervor qendror qe shenojne edhe midis 48 dhe 70 rasteve. E ndrsa mushkrit tek meshkujt zinin vendin e pare tek femrat ato jan vetm 35 raste dhe kjo pr shkak te konsumimit me te paket te alkoolit dhe duhanit pjeserisht. T dhenet tregojn se raste te tjera te tumoreve tek femrat konstatohen edhe ne vezore, limoma malinje, rektum, pankreas. Tek seksi femr shenohen edhe mbi 315 raste te tumoreve t ndryshme, ndrkoh qe ne nj vit numerohen mbi 1250 te prekura me semundje tumorale.
50.2 %
e vdekjeve ne vendin ton shenohen nga smundjet kardiovaskulare. Sipas mjekeve kto semundje jan me te perhapurat dhe shkak mbetet duhani, alkooli, si dhe obeziteti. Por, prve ktyre faktoreve ndikojne edhe ushqimi me shum yndyre, mnyra e jetess, qndrimi ne pune apo edhe lenia pas dor e vetes. Me te rrezikuar nga smundjet e zemrs mbeten meshkujt, ndrsa pr sa u prket femrave, ato rrezikohen pas menopauzes.
16.6 %
e vdekjeve ne Shqipri shkaktohen nga kanceri, smundja qe sa vjen edhe shton rastet nga dita ne dit. Ndrsa lloji qe shkakton edhe numrin me t madh te vdekjeve sht kanceri i mushkerive dhe ai i gjirit tek femrat. Por edhe kanceri i lekures sht nj nga shkaktaret me te medhenj te vdekjeve tek t dy sekset qe preken prej tij. Kurse me te prekurit rezultojne se jan moshat e treta mbi 65 vje, por nuk perjashtohen edhe moshat e reja gjat viteve te fundit
11.3 %
e vdekjeve shkaktohen nga shkaqe t ndryshme, te cilat nuk arrihen te percaktohen nga mjeket. Megjithse pacientet jan te prekur nga nj semundje, ajo nuk arrihet te kapet ne stadet e para apo edhe te avancuara, deri ne momentin qe shkakton mortalitetin. Kto lloj vdekjesh zn nj numer te konsiderueshem, pasi renditen te tretat ne vendin ton pas semundjeve kardiovaskulare dhe atyre te kancerit. Por, ndonjher shkaqet jan edhe natyrore.
6.8%
e vdekjeve shkaktohen nga aksidentet rrugore dhe ato ne pune. Sipas te dhenave te Ministrise se Shendetesise rezulton se aksidentet mbeten ne nivele te larta duke shnuar kshtu 6.8 pr qind te vdekjeve qe ndodhin. Vdekjet me te shumta shkaktohen nga aksidentet automobilistike, te cilat gjat viteve te fundit rriten pothuajse do dit. Ndrkoh qe edhe aksidentet ne pune mbeten shqetesuese sidomos ato ne miniera, ndertim dhe fabrika.
3500
persona preken do vit ne vendin ton nga smundjet kanceroze. Sipas onkologeve shqiptare, pavarsisht se te dhenat tona jan te mira, vihet re nj tendence rritjeje e rasteve, qe me kalimin e kohs do t jet e krahasueshme me statistikat evropiane. Regjistri i pacienteve me prekur me kancer tregojn se mosha me e prekur sht ajo e tret, por vitet e fundit vihet re edhe prekje te personave mbi 40 vje. Rastet jan pothuajse te njjt si tek femrat edhe tek meshkujt
600
vdekje shenohen do vit tek grat nga smundjet kancerogjene. T dhenat e Qendres Spitalore Universitare ne Tiran "Nene Tereza", tregojn se rreth 400 femra ne vit humbin jetn nga kanceri i gjirit, ndrsa rreth 200 te tjera nga kanceri i qafes se mitres. Nga te dhenat e sherbimit onkologjik disa forma te kancerit si ai i gjirit, ne tre dekadat e fundit sht trefishuar. Vendin e pare e ze kanceri i mushkerise pr meshkujt, ndrsa pr femrat e ze kanceri i gjirit.