Stadiumi antik i Amantise; Nj nga monumentet e rrall n Ballkan t qytetrimit ilir
Gjurmt e atyre shkallarve t vendosura n tok prbnin thesarin e fshehur brenda dheut t but n kodrinn, q zbardhte syri i diellit.Nj ekspedit arkeologjike,q kishte rrugtuar npr luginn e Vjoss,ra n gjurmt e stadiumit antik t Amantis,n kodrinn e lart mbi 600m nga lartsia, q ka deti.Aty dielli mbrin m shpejt se n pjest e tjera t kodrs.Kohzbulimi i stadiumit antik t ktij qyteti ilir zbardhet saktsisht n mes shekullin e kaluar dhe m saktsisht rreth viteve 49 e n vijmsi shprehet arkeologu S.Animali.Nj distanc e gjat kjo,q nga koha kur Izamber tek itenerari i deshifruar i historis s arkeologjis s Orinetit,nj botim ky q i prkiste vitit 1873,n faqen 871 prshkruan zbulimin e stadiumit antik n kodrn e fshatit Ploc.Thnia e Izamberit pikrisht n shekullin e 19,prbn trokitjen e par n dyert e ktij monumenti antik, q kishte ln gjurm brezash n historin e qytetrimit ilir n lartsit e kodrs s Plos.Silueta e stadiumit sipas Izamberit sht shfaqur nga veriu i akropolit ku ai kishte par 11 shkall sipr toks n nj gjatsi prej 45m,t cilat vizatonin nj shesh q mbaronte m nj hark.Ndrkoh t dhnat e saktsuar dhe tepr t vlefshme t Izamberit mbetn n humbetir vitesh.Udhtimi i arkeologve shqiptar u b pas afr 70-80 vjetsh npr luginn e Vjoss dhe provoi se stomaku i kodrs nuk e kishte tretur gjithka ndonse mjegulla dhe largsit kan kaprcyer 1000 vjet nga ekzistenca e tij.Arkeologt i gjetn rrnojat e stadiumit antik t Amantias tek gropa e kovait,emrtim ky i vndasve.Dhe kjo sht pjesa ku kodra merr lartsi.N horizontin e dyshimit skalitur pyetja:Po stadiumi prse u ndrtua ktu n kt brinj kodre?S.Animali e prshkruan kshtu n nj studim kur flet pr ekspeditat n Amantia,pikrisht n kohn e zbulimit t saj.Ai shqyrton mundsin se ndrtuesit ilir kan patur parasysh pozitn malore t qytetit antik.Stadiumi i Amantias sht i vendosur qysh n kohn e antikittetit n kt kodrin mbi 500-600m lartsi deti.Ky sht nj tregues domethns,pr t shqyrtuar mnyrn e ndrtimit,formn si dhe pr t treguar ekzistencn e nj qytetrimi ilir n lartsit e ksaj kodre.N krejt gadishullin e sert t Ballkanit,por duke deprtuar prtej kufijve t Europs plak syri nuk t z asnj monument antik n lartsi kodrash si stadiumi antik i Amantias n fshatin e sotm Plo t prefekturs Vlor.
MNYRA E NDRTIMIT
Stadiumi i Amantis sht i vendosur n kodr.Mbi faqen lindore t kodrs sht bazuar vendosja e shkallve.Duke prer vendin dhe duke vendosur gur sht ngritur pjesa kryesore e shkallarve lindore t stadiumit.Faqja prkarshi ka gjetur parimin e ndrtimit me dhe t hedhur ose strom shprehen arkeologt dhe prmbi kt jan vendosur shkallt.Forma e stadiumit sht e prbr nga tre an, q bashkohen.Dy an t shkallve t gjata, q i bashkon pjesa perndimore,ku pas zbret nj rrpir e thell.Stadiumi i Amantias prbn nj nga mrekullit e kohs s lasht t qytetrimit ilir.Forma e ktij stadiumi shfaqet katrkndsh i drejt.Por vetm tre an t ktij monumenti antik kan patur shkall,ndrkoh q pjesa veriore e tij,mendohet nga arkeologt q t ket shrbyer si nj pik hyrje n ambientin sportiv.N krkimet e tyre arkeologt,gjurmuan dhe arritn t zbulojn shkallaret e stadiumit antik.N krahun perndimor u gjetn pas grmimeve,q kishin fshehur mrekullin e pashoq t bots 17 shkallara t gurta,kurse prkundrejt ksaj rradhe u gjetn 8 rradh t gjitha me gur t latuar.Duke grmuar dheun q kishte ruajtur n brendsi t tij monumentin antik t lojrave n Ilirin Jugore u pa ndrtues t aft,t talentuar ishin ilirt dhe se far teknike ndrtimi kishin prdorur n koht m t hershme t njerzimit me kt vepr, q sht e latuar nga dora e parardhsve tan.M befasuese mbetet,mnyra e ndrtimit t nj monumenti antik i prdorur pr lojra sportive n lartsit e nj kodre t fshatit Plo.Stadiumi i Amanties shqyrton me qartsi filozofin e asaj kohe,ai sht monumenti antik m i veanti dhe m befasuesi,atraksioni i gurt n lartsit e kodrave.Gurt,q kan prbr shkallt nuk jan t ksaj kodre.Vndasit shpjegojn me imtsi se gurt jan nga faqja e malit t Tartarit.Gurt jan sjellur nga nj distanc e largt.Kjo ngre nj pyetje pr mnyrn e transportit t tyre duke par peshn,pra cilat kan qn mjetet, q kan transportuar gurt e ktij monumenti n kt largsi,po dhe n mnyr jan drguar tek kodrina,q emrtohet sot e ksaj dite: gropa e kovait.Kurse prmasat e ktyre gurve nuk mund t shkojn n gjatsi deri n 2m,0.68m t gjer,0.37m t lart.Forma, q sot shquhet me lehtsi sht paralelopiped.Shkallt e gurta jan vendosur n tok dhe nj pjes tek njra-tjetra.Kjo rradh e par formonte nj si korniz,q ndante pistn e vrapimit me shkallt e ndenjes.Gurt e vendosur n shkall shkojn nga 20-25 cm dhe dhe nga 25-10cm.Kurse teknologjia e ndrtimit sht e ktill,prmbi shkalln e par sht e vendosur e dyta,nj zbradhim ky i arkeologve shqiptar.Gurt kan gjersi m t madhe deri n shkallinn e fundit.Cdo qartsohet tashm.Ata kan shrbyer njkohsisht si bazament pr t vendosur shkall t tjera.Pr vet natyrn e ndrtimit t ktij stadiumi ilirt kan zgjidhur me mjeshtri edhe mnyrn si t ngjitesh n shkallt m t siprme t tij.Zbulimi i arkeologve ka vrtetuar se midis shkallve t mdha ekzistojne edhe shkall me prmasa m t vogla,q mendohet se qllimi tyre sht zbardhur.3shkall ngjitje ka n ann perndimore,2shkall ngjitje ka ana lindore.Pista e stadiumit t Amanties u zbulua nn dheun e hedhur kapic.Pista e stadiumit ka nj nivel t shklqyer edhe sot gjndet n nj nivel t mrekullueshme por q t befason me mnyrn e largimit t ujrave nga pjest e saj si dhe ato q rrjedhin nga shkallt.N fund t pists, q bie nga pjesa veriore jan tre gur n form parelelopipedi t futur n dhe.Kta gur ishin shnjues,tregues pr mbritjen e atletve.T tre gurt kan kto prmasa gjatsi 1m,gjersi 0.60m,trashsi 0.35m.Vendosja e gurve sht kryer m form t atill pa ruaajtur ndonj distanc t prcaktuar.Guri i lindjes qndron rreth 20 nga shkalla e par,guri i mesit sht 3.35m nga guri lindor,3m nga guri perndimor.Guri i ans perndimore sht 1.50m nga shkallt.
Grmimet, q u kryhen n mesin e shekullit t kaluar solln gjurm pr ekzistencn e sporteve dhe kulturs fizike n koht me t hershme t njerzimit n kt pjes t gadishulklit ton dhe m sakt n kt copz tok ilire. Stadiumi Amantia ka funksionuar si mjedis sportiv, q prej shekujsh dhe brenda njmijvjecarit t ktij qytetrimi,jeta e t cilit mbetet shekullor.Cfar treguesi sht njkohsisht?N kodikt e
lasht t studjuesve sht prmendur historia e qytetrimit.Edhe qytetrimi ilir sht pjes e qytetrimeve botrore.Ky qytetrim sht sot i gjall nn dshmin e monumenteve, q prfshijn 15 ha e parkut arkeologjik t Amantias.Akropoli,stadiumi,murret mbshtetse,varret,monedhat kan mbijetuar npr kohra,u kan rezituar rrmimeve,dshmit e ktij qytetrimi nuk do t binin n terr,nuk do t rrokaniseshin n humner,si u rrokanisn n humner qytetrime,q kan vdekur prgjithmon e jan haruar,ndrkaq qyteti antik i Amantias pas qindravjearve hares do t rikthehet n epiqndr ndrsa kjo zon e banuar nga ilirt n koht m t hershme do t prfshihet n grmime dhe ruajtje nga shteti brenda territorit t parkut arekologjik.Stadiumi i Amantias sht pjes e gjall e ktij qytetrimi ilir.Gurt e t cilt i fsheu koha nn baltovinn e ftoht.Toka e malit t Kudhs-Grhotit fshehu pr qindra vjet diamantt e ktij thesari.Ktu dielli,errat jugore ,shirrat,erozioni nuk arritn t zhdukin n harresn e madhe monumentet antike t pararadhsve tan,ende sot e ksaj dite kto vepra monumentale ,kto diamante t qytetrimit ilir rrojn.Ktu ka ekzistuar nj qytetrim i tr q ngritn n kmb ilirt.Gjurma e ktij qytetrimi sht e pranishme n Amantien e sotme.Njerzit ktu,brezat duke qn vdekatar t zakonshm kan vdekur prgjithmon dhe jan haruar ndrkaq gjurmt e tyre,Amantia e ktij qytetrimi ilir rron.Ekzistenca e stadiumit t Amantias sht shenj e qytrimit ilir, q koha nuk e fsheu nga harta e qndra arkeologjike.Mjegullinat e kohrave kan krkuar jo vetm ngurosjen e tyre,por edhe vdekjen e tyre t prhershme me harresn e madhe.Shpesh her baltosja,q fqinjt hidhnin me nj kontekst t lexueshm rrzim dhe shurdhri t prhershme,graviteti i t cilave vrtitej rreth tezave antishqiptare,pr ta ln kt qytetrim ose pr ti kthyer nj pjes t qytetrimeve ilire n koloni greke dhe m tej n qndra gjithfar soji dhe fare pak ilire e prkthyer n nj koh harimi t pambarimt.Stadiumi i Amantias gjndet sot n kodrn e fshatit Plo,arkeologt kan zbuluar pjesn m t rndsishme t stadiumit,me grmimet kan zbardhur funksionimin e tij,mnyrn e ndrtimit,me studime dhe t dhna t tjera duke kumtuar zgjuarsin e thell,dituria jan favore speciale t ktij qytetrimi,kurr nuk sheh manifestimin gjigand t gjrrave,por qllimin arsyen e veprimit.Zbulimi i stadiumit n kt kodr solli edhe kto t dhna.N pjesn perndimore t stadiumit ishin 17 rradh,q shtriheshin n nj gjatsi deri n 40.4m.Por arkeologt gjetn nj rradh gursh prej 9.30m gjatsi dhe nj bllok 0.90 m u gjet i ngulur,n drejtim t blloqeve t rradhs s par.T gjitha t dhnat e prpilura nga specialistt sjellin nj gjatsi 54.50m.46.50m shkon gjatsia e shkallve n krahun e lindjes s stadiumit.Gjresia e pists sipas t dhnave t arkeologut S.A ka qn 12.40m.
KOHNDRTIMI I STADIUMIT
T gjitha datimet, q prcaktojn kohlindjen e ktij monumenti antik bjn fjal pr kohn mes dyshekujve II-III p.e.s.Pr t deshifruar kohndrtimin e stadiumit nj nga monumentet e qytetit kodrinor t Iliris s Jugut arkeologt bazohen n 2-3 argumente.
1-shkronjat n faqet e blloqeve.2-trajta e ndrtimit t stadiumeve.3-koha e zhvillimit m t madh ekonomik,shoqror t Amantis.Shkronjat duan t thon,kan qn n prdorim n kta shekuj mbi t cilin bazohet datimi.Dhe s dyti,n stadiumet antike trajta katrkndshe me nj brinj t lakuar,s treti ky qytetrim q u mbajt n kmb pr rreth 1 mij vjear nuk mund t kuptohet kumti,filozofia e tij sepse ai ishte pjes e kohs,kur zhvillimi n qytetin kodrinor t Amantis arriti n lartsit e tij m t mdha,diku mes shekujve t III-II p.e.s.Prpara se arkeologt t mbrinin tek ky qytetrim,errat e marrosura,dbora n dimr,dherat dhe erozioni i kishin mbuluar gjith kt gjurm t qyetrimit ilir .Vetm t dhnat npr studime t pakta t
t njohura m tepr jasht ktyre kufinjve flisnin pr kt qytetrim i ngritur n koht m t lashta dhe pr m tepr n lartsi mbi 600m mbi nivelin e detit,ku qyteti Amantia kishte nj koh t shkuar t pasur por t ndryshme,q e lidhte nj fqinjsi e mir me Bylysin si qndra t nj qytetrimi ilir dhe m t tjerat qndra ilire, q ishin pjestar t nj race e nj gjaku.N suprinn e ktij vendi kodrinor n jug t vendit t shqiponjave,pararadhsit e shqiptarve t sotm ndrtuan kt qytetrim,lan gjurmt e tyre,nj prej t cilve sht stadiumi i Amantis q kthen,fytyrn n kah t lindjes s diellit.Stadiumi i Amantis sht monumenti i par me prmasa t mdha ku ka ekzistuart qytetrimi i hershm Amantia,gjat nj periudh shekullore me nj zhvillim ekonomik, shoqror, matrial,kulturor,shpirtror.Rajvizmi i ksaj epoke zhvillimi solli edhe monumentet e kohs antike,q shtrihen sot n lartsit e nj kodre n fshatin Plo t prefekturs s Vlors.Kur vitet u thrmuan dhe shekujt u thinjn nga largsit e kohve t mjegullta,arkeologt zbuluan n mesin e shekullit t XX,gurt q shtriheshin ndrkaq n lartsi kodrash,n gadishullin e sert t Ballkanit,n viset e bukura ilire.Fytyra e ktyre viseve na shfaqet me t gjitha parametrat.Studjues t huaj duke u mbshtetur si Izamber,Pukvil,Pach,Ugolini kan sjellur dshmit e tyre,por disa prej tyre si dhe autor shqiptar i vn vuln autoksis s ilirve n trojet e tyre.Dshmitare mbetn t dhnat e kohs.Mbetn veprat monumentale antike, q ngrihen n kt qndr ilire t kohs s Iliris Jugore.Ndr veprat monumentale m t pashmbshme ku koha sariti ta fshij nga kujtesa historike sht stadiumi i Amantis,q u rezistoi kohshekujve.Stadiumi i Amantis n thelb shqyrton edhe nj mundsi m tepr pr origjinn ton t lasht sa t gjith popujve t tjer t hershmn,pr m shum pr sportin.N ort kur ka munguar vmndja,kto dshmi qndronin t fshehur por brenda dheut t toks ton,duke mos e dgjuar gjmimin e jets ton,ose duke ju druar ndonj dmtimi t kohpushtimeve t rnda,t gjata e shpesh shfarosse.Qyteti i ndrtuar n kodrat e Amantis sht nj lloj pasaporte treguese pr ekzistencn njerzore t ilirve,objektet ,monumentet,kta gur, q gjnden rreth e rrotull,rrnoja e monedha,jan punuar e latuar nga dora e parardhseve tan,fisnik ,ilirve.
Studjuesja Nermin Vlora Falaski n librin e saj jep nj pamje t prgjitthsme t stadiumit t shoqruar me fjalt Amantia,pamje e prgjithshme e stadiumit t shek IV para Krishtit.T gjith qytetet e Ilirs,shprehet Falaski kishin stadiume t mdha.Lidhur me gjetjet dhe m saktsisht pr kt atlet ilir Falaski shprehet:Amantiaprsosmrin estetike t Posejdonit ta barazojm tani me kt trupore ilire prej bronxi t shek.IV para K,q prhaqson nj boksier.Nuk mund t thuhet se sht i bukur,por e gjith prmbajtja nj qllim:muskujt e zhvilluar,shikimi i mpreht,trupi i gatshm pr msymje,bjn n mnyr q kjo trupore t ket fuqi komunikuese.Vetm n kt mnyr arti e arrin bukurin e prsosur.
Stadiumi me 300 vende ka shrbyer pr garat e vrapimit,mundjes,boksit.Gjate shek.III-II p.e.s. kultura fizike pati zhvillim te vecant dhe u ndrtuan vepra monumentale .Stadiumi i Amantias n shek 3 p.e.s.Ky stadium ka forme antike tipike me piste 184.8 m t gjate dhe 12.25 m t gjer dhe ruhet shume mire. N njren an t stadiumit ka 17 radh shkallesh dhe n ann tjetr 8 radh t ndrtuara me bloqe gur gelqeror.N Amantia sht tempulli i Afrdits,Nekropuli,varrezat,stadiumi me rreth 300 vende.
Pjesa ballore e stadiumit
Stadiumi i Amanties,vndasit e prshkruajn si stadiumi ,shkallaret jan gati t pabesueshme n formn e mparshme.Kshtu n shpin t Apollonis kemi evidentuar disa qytete,q kan teatr si Bylysi, Klosi,Amantia stadium.T gjith kta tregues flasin pr qytete t mirfillta ilire shpjegohen studiuesit.Krahas qyteteve, n territorin e Iliris s Jugut lindn edhe tog qytetesh ilire Bylisi, Amantia, Dimali, Albanopoli, Lisi etj Ato u vendosen n kodra e maja t larta dhe rrethoheshin me mure t
me teknik t lart.
Kjo dshmohet n ndrtimin e portave dhe t kullave mbrojtse. Shek.3 e gjen kryeqėndrėn ekonomike e kulturore tė Koinonit, Matohasanajt, Cerjas, Hadėraj.Emri i saj u prmend pr her t par n shekullin e 4-t para Krishtit. Ajo ndodhet n nj kodr dhe sht e fortifikuar me mure. N shekullin e 3-t para Krishtit qyteti u forcua ekonomikisht dhe nxori monedhat e tij t para.Ka ende gjurm t tempullit t Afrdits, teatrit dhe stadiumit.Amantia kishte tė fortifikuar akropolin 220 m.Qyteti shtrihej nė shpatet e kodrs.H.Mosi e prshkruan kshtu:Nga juglindja e Vlonės ndodhej 30ml rromane larg nga Apollonia... Krahina e Amantinit nga perndimi hapej deri nė breg t detit.Nga ky shkak nė kohn e re dijetart e krkojshin ket vend afėr gjiut tė Vlorės,por Patsch-I i gjet rrnimet n Pljo nja 22 km n viz ajrore nga juglindja e Vlons,nė nj vend malesh ndėrmjet Vjoss dhe Sushics...
MNYRA E NDRTIMIT
Stadiumi i Amantis sht i vendosur n kodr.Mbi faqen lindore t kodrs sht bazuar vendosja e shkallve.Duke prer vendin dhe duke vendosur gur sht ngritur pjesa kryesore e shkallarve lindore t stadiumit.Faqja prkarshi ka gjetur parimin e ndrtimit me dhe t hedhur ose strom shprehen arkeologt dhe prmbi kt jan vendosur shkallt.Forma e stadiumit sht e prbr nga tre an, q bashkohen.Dy an t shkallve t gjata, q i bashkon pjesa perndimore,ku pas zbret nj rrpir e thell.Stadiumi i Amantias prbn nj nga mrekullit e kohs s lasht t qytetrimit ilir.Forma e ktij stadiumi shfaqet katrkndsh i drejt.Por vetm tre an t ktij monumenti antik kan patur shkall,ndrkoh q pjesa veriore e tij,mendohet nga arkeologt q t ket shrbyer si nj pik hyrje n ambientin sportiv.N krkimet e tyre arkeologt,gjurmuan dhe arritn t zbulojn shkallaret e stadiumit antik.N krahun perndimor u gjetn pas grmimeve,q kishin fshehur mrekullin e pashoq t bots 17 shkallara t gurta,kurse prkundrejt ksaj rradhe u gjetn 8 rradh t gjitha me gur t latuar.Duke grmuar dheun q kishte ruajtur n brendsi t tij monumentin antik t lojrave n Ilirin Jugore u pa ndrtues t aft,t talentuar ishin ilirt dhe se far teknike ndrtimi kishin prdorur n koht m t hershme t njerzimit me kt vepr, q sht e latuar nga dora e parardhsve tan.M befasuese mbetet,mnyra e ndrtimit t nj monumenti antik i prdorur pr lojra sportive n lartsit e nj kodre t fshatit Plo.Stadiumi i Amanties shqyrton me qartsi filozofin e asaj kohe,ai sht monumenti antik m i veanti dhe m befasuesi,atraksioni i gurt n lartsit e kodrave.Gurt,q kan prbr shkallt nuk jan t ksaj kodre.Vndasit shpjegojn me imtsi se gurt jan nga faqja e malit t Tartarit.Gurt jan sjellur nga nj distanc e largt.Kjo ngre nj pyetje pr mnyrn e transportit t tyre duke par peshn,pra cilat kan qn mjetet, q kan transportuar gurt e ktij monumenti n kt largsi,po dhe n mnyr jan drguar tek kodrina,q emrtohet sot e ksaj dite: gropa e kovait.Kurse prmasat e ktyre gurve nuk mund t shkojn n gjatsi deri n 2m,0.68m t gjer,0.37m t lart.Forma, q sot shquhet me lehtsi sht paralelopiped.Shkallt e gurta jan vendosur n tok dhe nj pjes tek njra-tjetra.Kjo rradh e par formonte nj si korniz,q ndante pistn e vrapimit me shkallt e ndenjes.Gurt e vendosur n shkall shkojn nga 20-25 cm dhe dhe nga 25-10cm.Kurse teknologjia e ndrtimit sht e ktill,prmbi shkalln e par sht e vendosur e dyta,nj zbradhim ky i arkeologve shqiptar.Gurt kan gjersi m t madhe deri n shkallinn e fundit.Cdo qartsohet tashm.Ata kan shrbyer njkohsisht si bazament pr t vendosur shkall t tjera.Pr vet natyrn e ndrtimit t ktij stadiumi ilirt kan zgjidhur me mjeshtri edhe mnyrn si t ngjitesh n shkallt m t siprme t tij.Zbulimi i arkeologve ka vrtetuar se midis shkallve t mdha ekzistojne edhe shkall me prmasa m t vogla,q mendohet se qllimi tyre sht zbardhur.3shkall ngjitje ka n ann perndimore,2shkall ngjitje ka ana lindore.Pista e stadiumit t Amanties u zbulua nn dheun e hedhur kapic.Pista e stadiumit ka nj nivel t shklqyer edhe sot gjndet n nj nivel t mrekullueshme por q t befason me mnyrn e largimit t ujrave nga pjest e saj si dhe ato q rrjedhin nga shkallt.N fund t pists, q bie nga pjesa veriore jan tre gur n form parelelopipedi t futur n dhe.Kta gur ishin shnjues,tregues pr mbritjen e atletve.T tre gurt kan kto prmasa gjatsi 1m,gjersi 0.60m,trashsi 0.35m.Vendosja e gurve sht kryer m form t atill pa ruaajtur ndonj distanc t prcaktuar.Guri i lindjes qndron rreth 20 nga shkalla e par,guri i mesit sht 3.35m nga guri lindor,3m nga guri perndimor.Guri i ans perndimore sht 1.50m nga shkallt.
Grmimet, q u kryhen n mesin e shekullit t kaluar solln gjurm pr ekzistencn e sporteve dhe kulturs fizike n koht me t hershme t njerzimit n kt pjes t gadishulklit ton dhe m sakt n kt copz tok ilire. Stadiumi Amantia ka funksionuar si mjedis sportiv, q prej shekujsh dhe brenda njmijvjecarit t ktij qytetrimi,jeta e t cilit mbetet shekullor.Cfar treguesi sht njkohsisht?N kodikt e
lasht t studjuesve sht prmendur historia e qytetrimit.Edhe qytetrimi ilir sht pjes e qytetrimeve botrore.Ky qytetrim sht sot i gjall nn dshmin e monumenteve, q prfshijn 15 ha e parkut arkeologjik t Amantias.Akropoli,stadiumi,murret mbshtetse,varret,monedhat kan mbijetuar npr kohra,u kan rezituar rrmimeve,dshmit e ktij qytetrimi nuk do t binin n terr,nuk do t rrokaniseshin n humner,si u rrokanisn n humner qytetrime,q kan vdekur prgjithmon e jan haruar,ndrkaq qyteti antik i Amantias pas qindravjearve hares do t rikthehet n epiqndr ndrsa kjo zon e banuar nga ilirt n koht m t hershme do t prfshihet n grmime dhe ruajtje nga shteti brenda territorit t parkut arekologjik.Stadiumi i Amantias sht pjes e gjall e ktij qytetrimi ilir.Gurt e t cilt i fsheu koha nn baltovinn e ftoht.Toka e malit t Kudhs-Grhotit fshehu pr qindra vjet diamantt e ktij thesari.Ktu dielli,errat jugore ,shirrat,erozioni nuk arritn t zhdukin n harresn e madhe monumentet antike t pararadhsve tan,ende sot e ksaj dite kto vepra monumentale ,kto diamante t qytetrimit ilir rrojn.Ktu ka ekzistuar nj qytetrim i tr q ngritn n kmb ilirt.Gjurma e ktij qytetrimi sht e pranishme n Amantien e sotme.Njerzit ktu,brezat duke qn vdekatar t zakonshm kan vdekur prgjithmon dhe jan haruar ndrkaq gjurmt e tyre,Amantia e ktij qytetrimi ilir rron.Ekzistenca e stadiumit t Amantias sht shenj e qytrimit ilir, q koha nuk e fsheu nga harta e qndra arkeologjike.Mjegullinat e kohrave kan krkuar jo vetm ngurosjen e tyre,por edhe vdekjen e tyre t prhershme me harresn e madhe.Shpesh her baltosja,q fqinjt hidhnin me nj kontekst t lexueshm rrzim dhe shurdhri t prhershme,graviteti i t cilave vrtitej rreth tezave antishqiptare,pr ta ln kt qytetrim ose pr ti kthyer nj pjes t qytetrimeve ilire n koloni greke dhe m tej n qndra gjithfar soji dhe fare pak ilire e prkthyer n nj koh harimi t pambarimt.Stadiumi i Amantias gjndet sot n kodrn e fshatit Plo,arkeologt kan zbuluar pjesn m t rndsishme t stadiumit,me grmimet kan zbardhur funksionimin e tij,mnyrn e ndrtimit,me studime dhe t dhna t tjera duke kumtuar zgjuarsin e thell,dituria jan favore speciale t ktij qytetrimi,kurr nuk sheh manifestimin gjigand t gjrrave,por qllimin arsyen e veprimit.Zbulimi i stadiumit n kt kodr solli edhe kto t dhna.N pjesn perndimore t stadiumit ishin 17 rradh,q shtriheshin n nj gjatsi deri n 40.4m.Por arkeologt gjetn nj rradh gursh prej 9.30m gjatsi dhe nj bllok 0.90 m u gjet i ngulur,n drejtim t blloqeve t rradhs s par.T gjitha t dhnat e prpilura nga specialistt sjellin nj gjatsi 54.50m.46.50m shkon gjatsia e shkallve n krahun e lindjes s stadiumit.Gjresia e pists sipas t dhnave t arkeologut S.A ka qn 12.40m.
KOHNDRTIMI I STADIUMIT
T gjitha datimet, q prcaktojn kohlindjen e ktij monumenti antik bjn fjal pr kohn mes dyshekujve II-III p.e.s.Pr t deshifruar kohndrtimin e stadiumit nj nga monumentet e qytetit kodrinor t Iliris s Jugut arkeologt bazohen n 2-3 argumente.
1-shkronjat n faqet e blloqeve.2-trajta e ndrtimit t stadiumeve.3-koha e zhvillimit m t madh ekonomik,shoqror t Amantis.Shkronjat duan t thon,kan qn n prdorim n kta shekuj mbi t cilin bazohet datimi.Dhe s dyti,n stadiumet antike trajta katrkndshe me nj brinj t lakuar,s treti ky qytetrim q u mbajt n kmb pr rreth 1 mij vjear nuk mund t kuptohet kumti,filozofia e tij sepse ai ishte pjes e kohs,kur zhvillimi n qytetin kodrinor t Amantis arriti n lartsit e tij m t mdha,diku mes shekujve t III-II p.e.s.Prpara se arkeologt t mbrinin tek ky qytetrim,errat e marrosura,dbora n dimr,dherat dhe erozioni i kishin mbuluar gjith kt gjurm t qyetrimit ilir .Vetm t dhnat npr studime t pakta t
t njohura m tepr jasht ktyre kufinjve flisnin pr kt qytetrim i ngritur n koht m t lashta dhe pr m tepr n lartsi mbi 600m mbi nivelin e detit,ku qyteti Amantia kishte nj koh t shkuar t pasur por t ndryshme,q e lidhte nj fqinjsi e mir me Bylysin si qndra t nj qytetrimi ilir dhe m t tjerat qndra ilire, q ishin pjestar t nj race e nj gjaku.N suprinn e ktij vendi kodrinor n jug t vendit t shqiponjave,pararadhsit e shqiptarve t sotm ndrtuan kt qytetrim,lan gjurmt e tyre,nj prej t cilve sht stadiumi i Amantis q kthen,fytyrn n kah t lindjes s diellit.Stadiumi i Amantis sht monumenti i par me prmasa t mdha ku ka ekzistuart qytetrimi i hershm Amantia,gjat nj periudh shekullore me nj zhvillim ekonomik, shoqror, matrial,kulturor,shpirtror.Rajvizmi i ksaj epoke zhvillimi solli edhe monumentet e kohs antike,q shtrihen sot n lartsit e nj kodre n fshatin Plo t prefekturs s Vlors.Kur vitet u thrmuan dhe shekujt u thinjn nga largsit e kohve t mjegullta,arkeologt zbuluan n mesin e shekullit t XX,gurt q shtriheshin ndrkaq n lartsi kodrash,n gadishullin e sert t Ballkanit,n viset e bukura ilire.Fytyra e ktyre viseve na shfaqet me t gjitha parametrat.Studjues t huaj duke u mbshtetur si Izamber,Pukvil,Pach,Ugolini kan sjellur dshmit e tyre,por disa prej tyre si dhe autor shqiptar i vn vuln autoksis s ilirve n trojet e tyre.Dshmitare mbetn t dhnat e kohs.Mbetn veprat monumentale antike, q ngrihen n kt qndr ilire t kohs s Iliris Jugore.Ndr veprat monumentale m t pashmbshme ku koha sariti ta fshij nga kujtesa historike sht stadiumi i Amantis,q u rezistoi kohshekujve.Stadiumi i Amantis n thelb shqyrton edhe nj mundsi m tepr pr origjinn ton t lasht sa t gjith popujve t tjer t hershmn,pr m shum pr sportin.N ort kur ka munguar vmndja,kto dshmi qndronin t fshehur por brenda dheut t toks ton,duke mos e dgjuar gjmimin e jets ton,ose duke ju druar ndonj dmtimi t kohpushtimeve t rnda,t gjata e shpesh shfarosse.Qyteti i ndrtuar n kodrat e Amantis sht nj lloj pasaporte treguese pr ekzistencn njerzore t ilirve,objektet ,monumentet,kta gur, q gjnden rreth e rrotull,rrnoja e monedha,jan punuar e latuar nga dora e parardhseve tan,fisnik ,ilirve.
Studjuesja Nermin Vlora Falaski n librin e saj jep nj pamje t prgjitthsme t stadiumit t shoqruar me fjalt Amantia,pamje e prgjithshme e stadiumit t shek IV para Krishtit.T gjith qytetet e Ilirs,shprehet Falaski kishin stadiume t mdha.Lidhur me gjetjet dhe m saktsisht pr kt atlet ilir Falaski shprehet:Amantiaprsosmrin estetike t Posejdonit ta barazojm tani me kt trupore ilire prej bronxi t shek.IV para K,q prhaqson nj boksier.Nuk mund t thuhet se sht i bukur,por e gjith prmbajtja nj qllim:muskujt e zhvilluar,shikimi i mpreht,trupi i gatshm pr msymje,bjn n mnyr q kjo trupore t ket fuqi komunikuese.Vetm n kt mnyr arti e arrin bukurin e prsosur.
Stadiumi me 300 vende ka shrbyer pr garat e vrapimit,mundjes,boksit.Gjate shek.III-II p.e.s. kultura fizike pati zhvillim te vecant dhe u ndrtuan vepra monumentale .Stadiumi i Amantias n shek 3 p.e.s.Ky stadium ka forme antike tipike me piste 184.8 m t gjate dhe 12.25 m t gjer dhe ruhet shume mire. N njren an t stadiumit ka 17 radh shkallesh dhe n ann tjetr 8 radh t ndrtuara me bloqe gur gelqeror.N Amantia sht tempulli i Afrdits,Nekropuli,varrezat,stadiumi me rreth 300 vende.
Pjesa ballore e stadiumit
Stadiumi i Amanties,vndasit e prshkruajn si stadiumi ,shkallaret jan gati t pabesueshme n formn e mparshme.Kshtu n shpin t Apollonis kemi evidentuar disa qytete,q kan teatr si Bylysi, Klosi,Amantia stadium.T gjith kta tregues flasin pr qytete t mirfillta ilire shpjegohen studiuesit.Krahas qyteteve, n territorin e Iliris s Jugut lindn edhe tog qytetesh ilire Bylisi, Amantia, Dimali, Albanopoli, Lisi etj Ato u vendosen n kodra e maja t larta dhe rrethoheshin me mure t
me teknik t lart.
Kjo dshmohet n ndrtimin e portave dhe t kullave mbrojtse. Shek.3 e gjen kryeqėndrėn ekonomike e kulturore tė Koinonit, Matohasanajt, Cerjas, Hadėraj.Emri i saj u prmend pr her t par n shekullin e 4-t para Krishtit. Ajo ndodhet n nj kodr dhe sht e fortifikuar me mure. N shekullin e 3-t para Krishtit qyteti u forcua ekonomikisht dhe nxori monedhat e tij t para.Ka ende gjurm t tempullit t Afrdits, teatrit dhe stadiumit.Amantia kishte tė fortifikuar akropolin 220 m.Qyteti shtrihej nė shpatet e kodrs.H.Mosi e prshkruan kshtu:Nga juglindja e Vlonės ndodhej 30ml rromane larg nga Apollonia... Krahina e Amantinit nga perndimi hapej deri nė breg t detit.Nga ky shkak nė kohn e re dijetart e krkojshin ket vend afėr gjiut tė Vlorės,por Patsch-I i gjet rrnimet n Pljo nja 22 km n viz ajrore nga juglindja e Vlons,nė nj vend malesh ndėrmjet Vjoss dhe Sushics...