T drejtat e njeriut dhe Shqipria
KOMENT
N ligjshmrin ndrkombtare e keni t vshtir t gjeni nj hapsir me pasuri historike,kndvshtrim dhe ligjshmri veprimtarie se sa t drejtat e njeriut . Historia sht e vjetr; bile, n qoft se ju mjaftoheni vetm me epokat moderne n Angli q fillojn me Manga Carta, e cila u shpall m 1215, me "Habeas Corpus" m 1679 dhe me "Bill of Rights" me 1689,duhet t vazhdoni me komunikatn e pavarsis s Shteteve t Bashkuara t Ameriks m 1776,me njoftimet e Revolucioneve Franceze m 1789 dhe 1793,e duke ardhur n ditt tona me Komunikatn Universale t t Drejtave t Njeriut e Kushtit t Kombeve t Bashkuara m 1945 e me Kshillin e t Drejtave t Njeriut t Kombeve t Bashkuara t vitit 2006 . Kndvshtrim i drejt. Marrveshjes Evropiane e t Drejtave t Njeriut t ditve tona t vitit 1950 , e cila fillon ME 10 Urdhrat e epoks antike, mund ti vendosni prpara nj prodhim ligjshmrie q i zhvillon n vazhdimsi t drejtat e njeriut ,t paktn n periudhn 5 mij vjeare q zgjaste deri n Kushtet e t Drejtave kryesore t Njeriut t Kombeve t Bashkuara.
T gjith njerzit jan t lir dhe t lindur me t drejta dhe dinjitet t barabart" - kshtu fillon neni 1 i "Deklarats s Prgjithshme t Kombeve t Bashkuara pr t Drejtat e Njeriut". T gjith ne, q sa lindim, kemi t drejta t caktuara, t quajtura t Drejtat e Njeriut. Kto t drejta i takojn donjrit dhe jan t patjetrsueshme, d.m.th., ato nuk mund t'i mohohen askujt,sepse "t drejtat e njeriut jan t drejtat e individit pr mbrojtje ndaj ndrhyrjeve t shtetit, q i jan dhn atij pr shkak t ekzistencs si qenie njerzore, Kto t drejta jan t prhershme dhe nuk mund t kufizohen nga shteti. Nga koha e lufts kundr absolutizmit rrjedh edhe karakterizimi i tyre si t drejta "t lindura" dhe t "patjetrsueshme". Thelbi i t drejtave themelore apo i t drejtave t njeriut, jan dinjiteti i njeriut, e drejta e shprehjes s personalitetit, trajtimit t barabart dhe barazis para ligjit, liria e besimit dhe ndrgjegjes, e mendimit, shtypit, informimit dhe e msimit, liria e mbledhjes dhe e bashkimit, zemrgjersis, liria e profesionit dhe e puns, pacenueshmria e baness, garantimi i pasuris dhe i t drejts s trashgimis, e drejta e strehimit politik dhe e peticionit, si dhe t drejtat juridike, si garanci kundr arrestimit t padrejt ." .N fundin e shekullit t 20 dhe fillim shekullin e 21, kur pushtetet vendore shkelnin t drejtat e njeriut deri me prdorimin e dhuns masive, Kombet e Bashkuara dhe NATO vun n prdorim strategjin e Ndrhyrjes parandaluese .Kto vlersohen veprimtari t ligjshme ;ashtu si u veprua me ndrhyrjen e NATO-s n Kosov dhe ne Afganistan.
Pra Ndrhyrjet parandaluese , n emr t mbrojtjes t t drejtave t njeriut shkojn deri n hapjen e lufts dhe rrzimin e pushteteve q dhunojn n mnyr masive t drejtat themelore t njeriut. Dhe natyrisht prball jush kan ndodhur ngjarje t ngritura n sistem kundr t drejtave te njeriut. Shembujt m t mir jan genocidi pushtetit Serb te drejtuar nga Miloshevici ndaj popullsis shqiptare te Kosovs,ose t administrats s Sadam Hysejnit ndaj popullsis Irakiane etj. Por nga eksperiencat e Lufts Parandaluese tani po diskutohet se far do t bhet, n qoft se n emr t mbrojtjes t t drejtave t njeriut shtypen t drejtat themelore t nje popullsie tjetr, nprmjet nj force q e vlerson t ligjshme Luftn Parandaluese ?. Ose , far do t bsh ti kur n njrin krah prdoret lufta parandaluese me argumentin e interesave t larta kombtare dhe nga ana tjetr fundosesh n shkeljen e t drejtave t njeriut t nj vendi tjetr. Kto debate e diskutime po zhvillohen n radh t par n vet politikn Amerikane ,si rezultat i zhvillimeve te post lufts n Irak,ku lufta para ndaluese u kthye n nj luft e brendshme, duke dal jasht kontrollit dhe humbur sigurin pr te drejtat themelore te njeriut. Ose qndrimet diktatoriale te udhheqjes Kineze, kur kryetari i shtetit t Kins Hi Jintao deklaroi se: "Sovraniteti yn ,vjen prpara nga t drejtat e njeriut. Pr t mbrojtur trsin territoriale t Kins ne marrim do gj para sysh." Dhe prsri bota heshti.
Por ne si komb shqiptar, duke qen se kemi shum probleme kombtare t pa zgjidhura vuajm padrejtsit historike.Kshtu, shtja e kthimit te minoritetit am ne shtpit e veta ne amri pr te jetuar i lire dhe i lumtur sipas standardeve ndrkombtare sht nj problem i te drejtave te njeriut si dhe detyrim qe buron nga parimet dhe normat e se drejts ndrkombtare dhe Deklarata Universale pr te Drejtat e Njeriut. Por ne kemi edhe probleme te brendshme, te cilat evidentohen edhe ne raportin vjetor t Amnesty International: veanrisht pr vazhdimin e trafikut t qenieve njerzore, humbjes s besimit te publikut tek gjykatat, dhuns ndaj t burgosurve,etj. Ky raporti prfshin vitin e kaluar 2007. Mes 150 vendeve te bots q Amnesty International merr n shqyrtim, pr nivelin e respektimit te te drejtave t njeriut. Shqipria radhitet tek ato problematike, ku kto t drejta shkelen.
Nj sr argumentesh t organizats s njohur n bot paraqesin nivelin e pamjaftueshm t respektimit t t drejtave t njeriut n Shqipri. N krye qndron niveli shum i ult i besimit t publikut tek sistemi gjyqsor. Shkarkimi i Prokurorit t Prgjithshm, Theodhori Sollaku, n ditt e fundit t vitit 2007, cilsohet nga Amnesty International i kryer n rrethana t dyshimta.
Nj shtje tjetr mjaft e ndjeshme sht vijimi i trafikimit t grave dhe fmijve . Raporti v n dukje se "ato detyrohen t punojn pr prostitucion apo forma t tjera shfrytzimi dhe numri i tyre mbetet ende i madh me gjith reduktimin n raport me vitin paraardhs."
Shkelje t t drejtave t njeriut sjell edhe dhuna n familje. Kjo dhun, konstaton Amnesty International, sht rritur dhe pr fat t keq nuk denoncohet n gjykat "Nj e treta e grave vuajn dhun familjare. Dhuna n familje nuk sht e ndalur n kodin penal." thuhet n raport. Situata n burgje sht nj argument tjetr pr t cilsuar Shqiprin si nj vend ku te drejtat e njeriut shkelen. Raporti ka arritur t kt fakte t tilla si numri i prgjithshm i t burgosurve prej 4638 ,ndrkoh q kapaciteti i burgjeve n Shqipri sht pr 1172 t burgosur. "Kushtet e t burgosurve jan shum t kqija si rezultat i mbipopullimit, higjiens s keqe dhe mos kujdesit shndetsor, ndrsa ka t dhna se nj numr t burgosurish keqtrajtohen nga policia, por ato nuk raportohen"- shkruhet n kt raport. Po kshtu,"Amnesty International" kritikon qeverin e djatht t kryeministrit Berisha pr mungesn e strehimit pr fmijt jetim: "N Shqipri shteti ka dshtuar pr t'u dhn strehimin e nevojshm 340 fmijve jetim ,kur ata rriten dhe prfundojn shkolln e mesme. Shum prej tyre jetojn ne mjedise te prbashkta, pa asnj mbrojtje nga shteti" v n dukje raporti.
Por nuk sht vetm Shqipria q vihet nn akuzat e ashpra t Amnesty Intenational. N raportin e saj pr vitin e kaluar ajo konstaton se 60 vjet pas nnshkrimit t deklarats pr t drejtat e njeriut nga Kombet e Bashkuara abuzimet dhe shkeljet jan t mdha dhe t shprndara n t gjith botn. N t paktn 81 shtete t bots qytetart jan torturuar apo keqtrajtuar. N rreth 54 shtete qytetart jan gjykuar padrejtsisht dhe nuk mund t flasin lirshm. N rreth 77 kombe lideret e bots duhet t krkojn falje pr 60 dshtime n fushn e t drejtave t njeriut, q kur OKB, m 1948, adoptoi edhe deklaratn universale t t drejtave t njeriut. Pra, duhet t jemi t ndrgjegjshm se me gjith zhvillimet pozitive n drejtim t liris s fjals dhe lvizjes,shtetit dhe popullit shqiptar I duhet shum t mbrrijn n nivelin e t drejtave dhe lirive q gzojn vendet e zhvilluara perndimore. Kjo sht e lidhur edhe me rritjen e nivelit ekonomik, shoqror dhe social.
N ligjshmrin ndrkombtare e keni t vshtir t gjeni nj hapsir me pasuri historike,kndvshtrim dhe ligjshmri veprimtarie se sa t drejtat e njeriut . Historia sht e vjetr; bile, n qoft se ju mjaftoheni vetm me epokat moderne n Angli q fillojn me Manga Carta, e cila u shpall m 1215, me "Habeas Corpus" m 1679 dhe me "Bill of Rights" me 1689,duhet t vazhdoni me komunikatn e pavarsis s Shteteve t Bashkuara t Ameriks m 1776,me njoftimet e Revolucioneve Franceze m 1789 dhe 1793,e duke ardhur n ditt tona me Komunikatn Universale t t Drejtave t Njeriut e Kushtit t Kombeve t Bashkuara m 1945 e me Kshillin e t Drejtave t Njeriut t Kombeve t Bashkuara t vitit 2006 . Kndvshtrim i drejt. Marrveshjes Evropiane e t Drejtave t Njeriut t ditve tona t vitit 1950 , e cila fillon ME 10 Urdhrat e epoks antike, mund ti vendosni prpara nj prodhim ligjshmrie q i zhvillon n vazhdimsi t drejtat e njeriut ,t paktn n periudhn 5 mij vjeare q zgjaste deri n Kushtet e t Drejtave kryesore t Njeriut t Kombeve t Bashkuara.
T gjith njerzit jan t lir dhe t lindur me t drejta dhe dinjitet t barabart" - kshtu fillon neni 1 i "Deklarats s Prgjithshme t Kombeve t Bashkuara pr t Drejtat e Njeriut". T gjith ne, q sa lindim, kemi t drejta t caktuara, t quajtura t Drejtat e Njeriut. Kto t drejta i takojn donjrit dhe jan t patjetrsueshme, d.m.th., ato nuk mund t'i mohohen askujt,sepse "t drejtat e njeriut jan t drejtat e individit pr mbrojtje ndaj ndrhyrjeve t shtetit, q i jan dhn atij pr shkak t ekzistencs si qenie njerzore, Kto t drejta jan t prhershme dhe nuk mund t kufizohen nga shteti. Nga koha e lufts kundr absolutizmit rrjedh edhe karakterizimi i tyre si t drejta "t lindura" dhe t "patjetrsueshme". Thelbi i t drejtave themelore apo i t drejtave t njeriut, jan dinjiteti i njeriut, e drejta e shprehjes s personalitetit, trajtimit t barabart dhe barazis para ligjit, liria e besimit dhe ndrgjegjes, e mendimit, shtypit, informimit dhe e msimit, liria e mbledhjes dhe e bashkimit, zemrgjersis, liria e profesionit dhe e puns, pacenueshmria e baness, garantimi i pasuris dhe i t drejts s trashgimis, e drejta e strehimit politik dhe e peticionit, si dhe t drejtat juridike, si garanci kundr arrestimit t padrejt ." .N fundin e shekullit t 20 dhe fillim shekullin e 21, kur pushtetet vendore shkelnin t drejtat e njeriut deri me prdorimin e dhuns masive, Kombet e Bashkuara dhe NATO vun n prdorim strategjin e Ndrhyrjes parandaluese .Kto vlersohen veprimtari t ligjshme ;ashtu si u veprua me ndrhyrjen e NATO-s n Kosov dhe ne Afganistan.
Pra Ndrhyrjet parandaluese , n emr t mbrojtjes t t drejtave t njeriut shkojn deri n hapjen e lufts dhe rrzimin e pushteteve q dhunojn n mnyr masive t drejtat themelore t njeriut. Dhe natyrisht prball jush kan ndodhur ngjarje t ngritura n sistem kundr t drejtave te njeriut. Shembujt m t mir jan genocidi pushtetit Serb te drejtuar nga Miloshevici ndaj popullsis shqiptare te Kosovs,ose t administrats s Sadam Hysejnit ndaj popullsis Irakiane etj. Por nga eksperiencat e Lufts Parandaluese tani po diskutohet se far do t bhet, n qoft se n emr t mbrojtjes t t drejtave t njeriut shtypen t drejtat themelore t nje popullsie tjetr, nprmjet nj force q e vlerson t ligjshme Luftn Parandaluese ?. Ose , far do t bsh ti kur n njrin krah prdoret lufta parandaluese me argumentin e interesave t larta kombtare dhe nga ana tjetr fundosesh n shkeljen e t drejtave t njeriut t nj vendi tjetr. Kto debate e diskutime po zhvillohen n radh t par n vet politikn Amerikane ,si rezultat i zhvillimeve te post lufts n Irak,ku lufta para ndaluese u kthye n nj luft e brendshme, duke dal jasht kontrollit dhe humbur sigurin pr te drejtat themelore te njeriut. Ose qndrimet diktatoriale te udhheqjes Kineze, kur kryetari i shtetit t Kins Hi Jintao deklaroi se: "Sovraniteti yn ,vjen prpara nga t drejtat e njeriut. Pr t mbrojtur trsin territoriale t Kins ne marrim do gj para sysh." Dhe prsri bota heshti.
Por ne si komb shqiptar, duke qen se kemi shum probleme kombtare t pa zgjidhura vuajm padrejtsit historike.Kshtu, shtja e kthimit te minoritetit am ne shtpit e veta ne amri pr te jetuar i lire dhe i lumtur sipas standardeve ndrkombtare sht nj problem i te drejtave te njeriut si dhe detyrim qe buron nga parimet dhe normat e se drejts ndrkombtare dhe Deklarata Universale pr te Drejtat e Njeriut. Por ne kemi edhe probleme te brendshme, te cilat evidentohen edhe ne raportin vjetor t Amnesty International: veanrisht pr vazhdimin e trafikut t qenieve njerzore, humbjes s besimit te publikut tek gjykatat, dhuns ndaj t burgosurve,etj. Ky raporti prfshin vitin e kaluar 2007. Mes 150 vendeve te bots q Amnesty International merr n shqyrtim, pr nivelin e respektimit te te drejtave t njeriut. Shqipria radhitet tek ato problematike, ku kto t drejta shkelen.
Nj sr argumentesh t organizats s njohur n bot paraqesin nivelin e pamjaftueshm t respektimit t t drejtave t njeriut n Shqipri. N krye qndron niveli shum i ult i besimit t publikut tek sistemi gjyqsor. Shkarkimi i Prokurorit t Prgjithshm, Theodhori Sollaku, n ditt e fundit t vitit 2007, cilsohet nga Amnesty International i kryer n rrethana t dyshimta.
Nj shtje tjetr mjaft e ndjeshme sht vijimi i trafikimit t grave dhe fmijve . Raporti v n dukje se "ato detyrohen t punojn pr prostitucion apo forma t tjera shfrytzimi dhe numri i tyre mbetet ende i madh me gjith reduktimin n raport me vitin paraardhs."
Shkelje t t drejtave t njeriut sjell edhe dhuna n familje. Kjo dhun, konstaton Amnesty International, sht rritur dhe pr fat t keq nuk denoncohet n gjykat "Nj e treta e grave vuajn dhun familjare. Dhuna n familje nuk sht e ndalur n kodin penal." thuhet n raport. Situata n burgje sht nj argument tjetr pr t cilsuar Shqiprin si nj vend ku te drejtat e njeriut shkelen. Raporti ka arritur t kt fakte t tilla si numri i prgjithshm i t burgosurve prej 4638 ,ndrkoh q kapaciteti i burgjeve n Shqipri sht pr 1172 t burgosur. "Kushtet e t burgosurve jan shum t kqija si rezultat i mbipopullimit, higjiens s keqe dhe mos kujdesit shndetsor, ndrsa ka t dhna se nj numr t burgosurish keqtrajtohen nga policia, por ato nuk raportohen"- shkruhet n kt raport. Po kshtu,"Amnesty International" kritikon qeverin e djatht t kryeministrit Berisha pr mungesn e strehimit pr fmijt jetim: "N Shqipri shteti ka dshtuar pr t'u dhn strehimin e nevojshm 340 fmijve jetim ,kur ata rriten dhe prfundojn shkolln e mesme. Shum prej tyre jetojn ne mjedise te prbashkta, pa asnj mbrojtje nga shteti" v n dukje raporti.
Por nuk sht vetm Shqipria q vihet nn akuzat e ashpra t Amnesty Intenational. N raportin e saj pr vitin e kaluar ajo konstaton se 60 vjet pas nnshkrimit t deklarats pr t drejtat e njeriut nga Kombet e Bashkuara abuzimet dhe shkeljet jan t mdha dhe t shprndara n t gjith botn. N t paktn 81 shtete t bots qytetart jan torturuar apo keqtrajtuar. N rreth 54 shtete qytetart jan gjykuar padrejtsisht dhe nuk mund t flasin lirshm. N rreth 77 kombe lideret e bots duhet t krkojn falje pr 60 dshtime n fushn e t drejtave t njeriut, q kur OKB, m 1948, adoptoi edhe deklaratn universale t t drejtave t njeriut. Pra, duhet t jemi t ndrgjegjshm se me gjith zhvillimet pozitive n drejtim t liris s fjals dhe lvizjes,shtetit dhe popullit shqiptar I duhet shum t mbrrijn n nivelin e t drejtave dhe lirive q gzojn vendet e zhvilluara perndimore. Kjo sht e lidhur edhe me rritjen e nivelit ekonomik, shoqror dhe social.