THE GUARDIAN/ “Starkitektët, shkoni në shtëpi!”: Cila është e vërteta pas bumit të jashtëzakonshëm të ndërtimeve në Shqipëri?

“Starkitektët, shkoni në shtëpi”: Cila është e vërteta pas bumit të jashtëzakonshëm të ndërtimeve në Shqipëri?

Gjashtëdhjetë studio të njohura arkitekture nga e gjithë bota kanë paraqitur mbi 500 projekte të bujshme në Shqipëri, duke shkaktuar zemërim dhe protesta. Tani, projektet janë përmbledhur në një libër prej 800 faqesh, të cilin disa e konsiderojnë si “provë që nxjerr gjithçka në dritë”.

Nga Oliver Wainwright, 2 tetor 2026

Vjeshtën e kaluar, isha ulur me një arkitekt të njohur në Nju Jork, kur ai hodhi një vështrim drejt telefonit dhe qeshi. “Ah, grupi i bisedave i Ushtrisë Shqiptare të Arkitekturës po zien sërish”, tha ai. “Duket se Edi ka disa projekte të reja për ne.”

Edi Rama, kryeministër i Shqipërisë që prej vitit 2013, ka mbikëqyrur një transformim të shpejtë të vendit. Tirana është mbushur me kulla që përdredhen, hapësira publike të vlerësuara me çmime dhe ndërtesa të guximshme, ndërsa përgjatë bregdetit po zhvillohen resorte të reja. Një pjesë e këtyre projekteve janë përfshirë në librin The Albanian Files.

Grupi në WhatsApp, i njohur si “Albanian ArchArmy”, përfshin disa prej emrave më të njohur të arkitekturës botërore. Anëtarët ndajnë arritjet e tyre dhe projektet e reja në Shqipëri, duke lavdëruar shpesh kryeministrin dhe mundësitë që u janë ofruar.

Për kritikët, megjithatë, The Albanian Files nuk është thjesht një katalog projektesh arkitekturore. Libri prej 800 faqesh, me peshë 2,2 kilogramë, paraqet një dosje të gjerë të zhvillimeve që po ndryshojnë pamjen e Shqipërisë. Ai përmbledh punën e rreth 60 studiove ndërkombëtare, pa përfshirë studio shqiptare, dhe dokumenton planet për më shumë se 500 projekte.

Kritikët ngrenë pikëpyetje mbi mungesën e transparencës, shkatërrimin e trashëgimisë, zhvendosjen e banorëve dhe ndërtimet në zona të mbrojtura. Ata ngrenë gjithashtu shqetësime për mundësinë e përdorimit të sektorit të ndërtimit për pastrimin e parave. Një deputet i opozitës e ka cilësuar librin si një “provë që nxjerr gjithçka në dritë”.

Nuk ka pretendime se arkitektët e përfshirë në libër kanë kryer shkelje ligjore. Por pjesëmarrja e tyre në projektet shqiptare ka nxitur një debat mbi përgjegjësinë e profesionit përballë mënyrës se si zhvillohen qytetet dhe territoret.

“Starkitektë, shkoni në shtëpi!” dhe “Ku është publiku?” ishin disa nga mesazhet në pankartat e protestuesve gjatë festivalit të arkitekturës “Landscapes of Abundance”. Biletat për aktivitetin kushtonin deri në 200 euro, ndërsa paga mesatare mujore në vend ishte rreth 700 euro.

Protesta janë zhvilluar edhe kundër projekteve që prekin zona natyrore, përfshirë rezervatin e Zvërnecit dhe resortin e planifikuar në ishullin e Sazanit, i mbështetur nga familja Trump. Ndërkohë, “Revolucioni i Flamingove”, një valë protestash që ka zgjatur më shumë se 120 ditë, ka kërkuar largimin e Ramës nga pushteti.

“Është sikur të jetosh në një mbretëri autokratike. I gjithë vendi duhet të pikturohet ashtu siç dëshiron ai”, thotë Lorin Kadiu nga organizata mediatike Citizens.al.

Rama, i cili është edhe piktor, u bë i njohur gjatë kohës kur ishte kryetar i Bashkisë së Tiranës në vitet 2000, kur ndërtesat e apartamenteve të epokës komuniste u lyen me ngjyra të ndezura. Tashmë, vizioni i tij për qytetet shqiptare shoqërohet me projekte të mëdha arkitekturore, të hartuara nga disa prej emrave më të njohur ndërkombëtarë.

Në një letër të hapur, kritikët kanë kundërshtuar atë që e quajnë “zbukurim artistik të politikës së buldozerit”. Ata u kanë kërkuar arkitektëve të reflektojnë nëse do të mund të punonin me të njëjtat liri në vendet e tyre, ndërsa mbështesin projekte që ndryshojnë rrënjësisht peizazhin shqiptar.

Një arkitekt i përfshirë në projektet në Shqipëri tha se nuk kishte marrë përsipër asnjë punë që nuk do ta bënte edhe në një vend tjetër. Ai shtoi se liria për të projektuar në Shqipëri ishte tërheqëse, por se kjo sillte edhe një përgjegjësi më të madhe personale.

Në parathënien e librit, Rama shkruan se arkitektët tërhiqen nga mundësia për të punuar në një mjedis me “liri nga ‘jo’-ja në të gjitha format e saj”.

Një nga projektet e përfshira është një hotel me fasadë xhami të pasqyruar, i projektuar nga studioja MVRDV, që shtrihet mbi kanionin e Gjipesë si “një gur i çmuar në vijën bregdetare”. E njëjta studio ka projektuar edhe një kullë apartamentesh në Tiranë, me formën e kokës së Skënderbeut.

Arkitekti portugez Álvaro Siza ka hartuar një plan për zonën e Ranës së Hedhun, që përfshin një teleferik dhe një kullë pranë plazhit. Ndërkohë, Valerio Olgiati ka propozuar kulla betoni me dritare të vendosura në mënyrë të tillë që krijojnë një pamje mbrojtëse në bregdetin e Lezhës.

Projektet e studios Luca Dini përfshijnë kompleksin Life Marina, në një zonë prej shtatë kilometrash bregdet ende të paprekur pranë Sarandës, si dhe resortin Atara, të kurorëzuar me një strukturë të artë. Në një ilustrim me stil vizatimor, projekti paraqitet si një ndërthurje me natyrën, me pretendimin se synon të krijojë “hapësira që harmonizohen me mjedisin”.

Redaktorja e librit, Anneke Abhelakh, u kërkoi arkitektëve të përfshirë të dërgonin tekste shpjeguese për projektet e tyre.

Arkitekti Sam Chermayeff tha se në Shqipëri kishte pak rregulla dhe se klientët tregonin pak interes për kontekstin urban. Ai tregoi se kishte marrë një telefonatë nga një person i afërt me Ramën, i cili i kishte kërkuar të projektonte dy kulla në Tiranë, me një sipërfaqe të përgjithshme prej 45 mijë metrash katrorë.

“Sigurisht që pranova. Nuk e kuptoja vërtet se çfarë po ndodhte”, tha Chermayeff.

Ai shtoi se u bënte klientëve të njëjtat pyetje që do t’u bënte kudo tjetër dhe se dinte vetëm atë që i ishte treguar. Sipas tij, ai nuk punon në zona të mbrojtura apo pranë tyre dhe nuk do të ndërmerrte një projekt që nuk do ta pranonte edhe në një vend tjetër.

Arkitekti austriak Chris Precht tha se Rama e kishte kontaktuar përmes Instagramit. Ai ka 29 projekte në Shqipëri, përfshirë projektin “Garden of Eden”, me vlerë katër milionë euro, në oborrin e zyrës së kryeministrit.

Grupi i fushatës “Arkitektët Shqiptarë” ka krijuar një bazë të dhënash në internet për projektet. Sipas grupit, një numër i kufizuar arkitektësh të huaj kontaktohen drejtpërdrejt nga zyra e kryeministrit dhe marrin projekte pa kaluar përmes një procesi konkurrues.

Një ish-anëtar i grupit “ArchArmy” tha se Rama nuk i emëron vetë arkitektët, por i prezanton me zhvilluesit e projekteve. Sipas tij, kur zhvilluesit zgjedhin arkitektët e preferuar nga kryeministri, ata mund të marrin lejet për ndërtimet që dëshirojnë.

Rama i ka mohuar akuzat. Në një intervistë për CNN, ai i cilësoi pretendimet për korrupsion si “lajme të rreme” dhe tha se protestat nxiten nga kundërshtarët e Donald Trump.

“Nëse nuk do të ishte Jared Kushner, askush nuk do t’i kushtonte rëndësi flamingove, Shqipërisë apo asgjëje tjetër. Është e gjithë urrejtja ndaj Trump që krijon këtë vëmendje”, tha Rama.

Sponsorizuar

Zyra e kryeministrit i ka cilësuar pretendimet si “thashetheme” dhe “vlerësime të hidhura”. Rama ka deklaruar gjithashtu se juritë e konkurseve përbëhen kryesisht nga arkitektë, urbanistë dhe akademikë dhe se ai nuk ndërhyn në vendimet e tyre. Ai e ka përshkruar Shqipërinë si universitetin më të madh të hapur të arkitekturës.

Arkitekti Xaveer De Geyter tha se puna në Shqipëri ishte çliruese. Studioja e tij ka projektuar tri kulla në formë shkronje M për portin e Sarandës. Ai e përshkroi lirinë e madhe të projektimit si diçka që mund të shkaktojë edhe “djersë të ftohta”.

Studioja Arquitectura-G tha se procesi i marrjes së lejeve ishte më i shpejtë dhe më pak kufizues. Arkitekti Manuel Aires Mateus u shpreh: “Ka raste kur gjërat duhet të vijnë nga lart-poshtë”.

Kengo Kuma tha se ishte emocionuar kur kishte fluturuar me helikopter mbi natyrën kryesisht të paprekur të Shqipërisë. Sipas tij, në Azi është e vështirë të gjesh ende tokë të virgjër për zhvillime të reja.

Arkitektja Anupama Kundoo e përshkroi Shqipërinë si një mundësi për të ndërtuar “pa bagazhin” e vendeve evropiane dhe të vendeve të zhvilluara.

Kundoo ka propozuar një vendbanim eksperimental për 50 mijë banorë në parkun kombëtar Divjakë-Karavasta. Projekti është përfshirë në debat për shkak të ndikimit të mundshëm në një zonë të mbrojtur.

Një ligj i miratuar në vitin 2024 lejoi ndërtimin e resorteve me pesë yje në zona të mbrojtura, duke hapur rrugën edhe për projekte të tilla si ai në Zvërnec. Nuk ka pretendime se ndonjë prej arkitektëve të përmendur në libër ka shkelur ligjin.

Sipas Kadiut, zhvilluesit janë në garë me kohën dhe përpiqen të ndërtojnë sa më shpejt, përpara se ligjet të ndryshohen apo të shfuqizohen.

Shqipëria ndodhet në fazën përmbyllëse të negociatave për anëtarësimin në Bashkimin Evropian. Ligji i vitit 2024 dhe ligji i vitit 2015 për investitorët strategjikë janë kritikuar përmes raporteve dhe qëndrimeve evropiane, për shkak të shqetësimeve mbi përputhshmërinë me standardet e BE-së.

Në qershor, Parlamenti Evropian kërkoi një moratorium të menjëhershëm për lejet e reja, ndërtimet dhe zhvillimet në zonat e mbrojtura. Rama i ka mbrojtur ligjet si politika pragmatike për modernizimin e vendit, duke pretenduar se ato synojnë të ndërthurin ruajtjen e natyrës me zhvillimin ekonomik dhe investimet me vlerë të lartë.

Një tjetër pyetje që ngrihet është se si një nga vendet më të varfra të Evropës po financon projekte kaq të kushtueshme. Çmimet e pronave janë rritur ndjeshëm, por pagat dhe mundësitë për kredi hipotekore nuk kanë ndjekur të njëjtin ritëm. Kritikët dyshojnë se një pjesë e parave që financojnë ndërtimet mund të kenë burime të paligjshme.

Nisma Globale kundër Krimit të Organizuar Transnacional e ka identifikuar pasurinë e paluajtshme dhe turizmin si sektorë të rëndësishëm për pastrimin e parave. Në një raport të vitit 2020, organizata vlerësonte se rreth 1,6 miliardë euro para me origjinë kriminale ishin pastruar përmes pasurive të paluajtshme në Shqipëri gjatë tre viteve pararendëse.

Përgjime të publikuara në vitin 2022 treguan se persona të lidhur me mafien italiane diskutonin mbi lulëzimin e ndërtimeve të larta në Tiranë si një mundësi për pastrimin e parave. Kostoja e ndërtimit është vlerësuar rreth 500 euro për metër katror, ndërsa çmimet e kërkuara për apartamentet arrijnë deri në 4 mijë euro për metër katror.

Në qershor, SPAK sekuestroi pasuri me vlerë 150 milionë euro, përfshirë apartamente, vila dhe prona tregtare të lidhura me një rrjet të dyshuar të trafikut të kokainës.

Pëllumb Gjoka, të cilin qeveria e kishte shpallur “investitor strategjik” për një resort bregdetar me vlerë 52 milionë euro, u dërgua në burg nën dyshimet se kishte urdhëruar vrasje të porositura.

Një hulumtim i Citizens.al ka evidentuar se disa prej projekteve të përfshira në libër lidhen me hetime të SPAK-ut në zhvillim. Sipas këtyre pretendimeve, kapitali kriminal mund të jetë kanalizuar përmes kompanive guaskë, kontratave të ndërtimit dhe transaksioneve të pronave. Asnjë prej arkitektëve të përmendur nuk është identifikuar si i përfshirë në këto hetime.

Më shumë se 40 për qind e projekteve të paraqitura në libër nuk përmendin klientin.

Një ish-anëtar i grupit “ArchArmy” tha se fillimisht ishte përfshirë me bindjen se projektet mund të sillnin ndryshime pozitive. Ai besonte se ishte më mirë të ndërtonin arkitektë të aftë sesa të ngriheshin pallate të zakonshme pa ndonjë vizion arkitekturor.

Megjithatë, ai u tërhoq pasi një juri nuk iu duk demokratike dhe pasi mbetën të paqarta çështjet që lidhen me pronësinë e tokës.

Sipas tij, Rama beson se po bën gjënë e duhur, por përfaqëson shembullin e një udhëheqësi dashamirës që qëndron tepër gjatë në pushtet.

Reinier de Graaf nga studioja OMA publikoi një letër të hapur, në formën e një parodie, drejtuar Ramës. Në të, ai sugjeronte se profesioni i arkitekturës do të përfitonte nëse Shqipëria nuk do të zhvillonte më zgjedhje dhe Rama do të vazhdonte të ishte president për gjithë jetën, madje ndoshta edhe mbret.

Në një botë ku po shtohen regjimet autokratike, pyetja që mbetet është: a mund të kemi një autokrat dashamirës, që ka shije?