Tazio Nuvolari, legjenda e shpejtësisë
Ekspozita/Në Galerinë Kombëtare të Arteve është hapur dje ekspozita e pilotit italian të viteve 20, i garave të shpejtësisë së lartë me makina
Dje, n Tiran pr her t par “vjen” legjenda italiane e pilotimit, e viteve ’20-t. I cilsuar si nj hero, ai sht Tazio Nuvolari, i garave t shpejtsis s lart t makinave. Pr t marr vesh pak nga kjo histori italiane e shpejtsis motorike, fotografia sht “deja vu” q lidh kujtesn. Nj koleksion fotografish kan ardhur nga Nuvolari n Tiran, e hapur n mjediset e Galeris Kombtare t Arteve. Kjo veprimtari sht shoqruar nga interesi politik i t dyja vendeve, n kuadr t sezonit t madh kulturor t organizuar nga ambasada italiane n Tiran; “Shqipria dhe Italia, dy popuj, nj det, nj miqsi”. Ekspozita e elur n ambientet e Galeris Kombtare sht nj ekspozit fotografike e pasuruar edhe me dy makina t asaj periudhe, e cila m shum se tregimin e jets sportive t ktij piloti, sjell tek publiku shqiptar pasionin e tij t madh pr fotografin, e cila n kt ekspozit na on n vitet ‘30 dhe ‘40, duke prjetuar momente t rndsishme sportive t asaj kohe.
Dim ende pak rreth pasionit t Nuvolari-t pr fotografin. N fakt, nuk dihet kur nisi t fotografonte dhe as si, e kush e drejtoi n botn e fotografis, edhe pse miqsia e tij e thell me Ferruco Testin, i cili pothuajse gjithmon e shoqronte n gara Nuvolari-n, duhet t ket luajtur nj rol shum t rndsishm. Madje, nuk dim as periudhn kur Nuvolari, i cili kishte disa aparate fotografik, por q kryesisht prdorte nj Carl Zeiss Contax II, nisi t’i kushtohej fotografis. Disa prej fotografive t ekspozuara i prkasin me siguri fundit t dhjetvjearit t dyt t shekullit XX, por pjesa m e madhe e 2575 fotografive t gjetura jan realizuar midis viteve tridhjet dhe dyzet. Gjithsesi, pamjet tregojn se Nuvolari kishte interes pr t gjitha llojet e fotografis: nga portreti tek reportazhi, nga stili i jets tek arkitektura, nga peizazhi tek eksperimentimi dhe se iu sht referuar regjistrave t ndryshm gjuhsor: nga ai i futurizmit tek ai i pikturs metafizike, asaj surrealiste, gjuhs s Bauhaus-it dhe fotografis s reportazhit, aq sa nuk duket e guximshme t mendosh q Nuvolari njihte, edhe pse ndoshta jo n mnyr t drejtprdrejt, traditn e imazhit t atyre viteve.
Nj karakteristik stilistikore dallon gjithsesi t gjitha fotografit e Nuvolari-t: ajo e “sekuencs”. Si n rastin kur fotografon nj peizazh, gruan, fmijt, makinat ose garat automobilistike, fluturimin e avionve, nj motoskaf ose nj vark me vela, vmendja fokusohet gjithmon n temn e “shpejtsis”. Nuvolari e di shum mir q fotografia fikson astin, pra q eliminon lvizjen. Por, nse n imazhe t shumta inkuadron sfondin dhe shkrep p.sh. n momentin e kalimit t makins pr t krijuar n kt mnyr efektin e lvizjes pra t shpejtsis, n shum t tjera dinamizmi arrihet fal vijueshmris s shpejt t shkrepjeve n sekuenc. Pra, pr t kuptuar domethnien e fotografive t tij – si e percepton Nuvolari fotografin – duhet lexuar jo aq pamja si e till, por e gjith sekuenca. Ekspozita do t qndroj e hapur deri n datn 30 maj 2010. Tazio Nuvolari lindi m 16 nntor 1892 n qytezn Castel d`Ario n Itali dhe vdiq n qytetin e Mantovs – Itali, m 11 gusht 1953. N moshn 28-vjeare, e pikrisht n vitin 1920 ai fillon karriern e tij prej profesionisti n fushn e garave t motorve pr t kaluar m pas n pistat dhe rrugt e vshtira t garave me makina t asaj kohe. Tazio Nuvolari, ky pilot i jashtzakonshm i garave t shpejtsis s lart, ka marr pjes n 353 gara, 124 prej t cilave kan qen gara pr motor dhe 229 gara automobilistike. N rrjedhn e ksaj karriere, ai ka arritur nj rezultat mbreslns, duke realizuar 107 fitore absolute, si dhe 77 klasifikime n pozicione t rndsishme. N 100 gara, ai ka realizuar xhiron m t shpejt. Ka qen 7 her kampion italian, si dhe ka fituar 5 her tituj ndrkombtar t shpejtsis s lart, duke vendosur ndr t tjera edhe rekordin botror t shpejtsis n vitin 1935 me 330.2 kilometra n or, q pr makinat e modeleve t asaj kohe dhe shpejtsive q ato kishin, ishte nj ngjarje e paimagjinueshme.
Garat e motorit
Nuvolari ka fituar licencn e tij pr gara me motor n 1915, n moshn 23-vjeare. Karriera e tij motoikliste u shty, megjithat, me shprthimin e Lufts s Par Botrore dhe Nuvolari shrbeu si nj shofer autoambulance i Kryqit t Kuq, n ushtrin italiane. Sapo kishte prfunduar lufta, ai e rifilloi karriern e tij sportive dhe mori pjes n garn e tij t par n “Motoristico Internazionale Circuito” n Cremona, n 1920. N 1925, Nuvolari u b kampon evropian, duke fituar mimin “Grand Prix”. N at koh, “Grand Prix Europiane” sht konsideruar si gara m e rndsishme e sezonit t motoiklizmit. Nuvolari gjithashtu fitoi katr her kt mim midis viteve 1925 dhe 1928 dhe do her n nj motor “Bianchi”. Ai ishte gjithashtu n vitin 1925 me makinn “Alfa Romeo” merr nj “Grand Prix”, me gjyq. N kt periudh pson dhe nj aksident, u rrzua duke marr plag t rnda nga prapa. Prkundr plagve, ai konkurroi pr mimin e madh t kombeve n Monza vetm gjasht dit m pas duke fituar garn. Iu desh q t bindte stafin e spitalit, duke lidhur me fash plagn n nj mnyr t till q ai t mund t ulej n motorin e tij.
Vdekja n vetmi
Nuvolari kurr nuk e njoftoi zyrtarisht dorheqjen e tij, ndonse shndeti i ishte prkeqsuar dhe ai u mbyll gjithnj e m shum n vetmi. N 1952 ai psoi nj goditje t cilin e kishte ln pjesrisht t paralizuar, dhe ai vdiq n shtrat nj vit m von nga nj goditje e dyt. Pothuajse gjith qyteti i Mantua-s mori pjes n varrimin e tij, sa nuk ishte par ndonjher nj pjesmarrje kaq e madhe n ceremoni, rreth 55 mij njerz. Procesioni i funeralit ishte nj milje e gjat dhe arkivoli i Nuvolari-t ishte vendosur n nj shasi makine, e cila shtyhej nga Alberto Ascari, Luigi Villoresi dhe Juan Manuel Fangio. Nuvolari ka pasur katr makina emrin e tij - 202 merimang Cisitalia "Nuvolari", Romeo Alfa Nuvola, EAM Nuvolari S1, dhe Audi Nuvolari QUATTRO. Nuvolari ishte nj nga ithtart e hershm (nse jo shpiks, sipas Enzo Ferrari-t) i tekniks me katr-rrota. Teknik u shfrytzuar m pas nga drejtuesit Stirling Moss. N 1976, kantautori italian, Lucio Dalla, ka shkruar nj kng pr Nuvolari-n, nj kng festimi pr mitin e tij. Knga sht ende shum e njohur n Itali dhe sht pjes e albumit “Dalla e Automobili” (Makina).