Tirana 88 vjet kryeqytet
Tirana u shpall kryeqytet i Shqipris nga nj vendim i Kongresit t Lushnjes, nj nga evenimentet m t rndsishme t historis kombtare pr vendimet q mori, ndrkoh q qeveria e dal nga ky kongres, zgjodhi n krye t saj patriotin Sulejman Delvina.
M 11 shkurt t vitit 1920 qeveria e dal nga Kongresi i Lushnjes u vendos n Tiran, duke e shpallur kshtu zyrtarisht kryeqytet i vendit. N kt dat vlersohet historikisht ardhja e qeveris shqiptare n Tiran me n krye Sulejman bej Delvinn dhe pritja iu b asaj nga populli tiranas, t cilit iu desh ta mbronte me gjak kt qeveri. At dit n godinn e cila ndodhet n fillim t rrugs s Elbasanit, u vendos qeveria shqiptare me kryeministr Sulejman Delvinn.
Pr her t par emri Tiran prmendet n vitin 1418, n nj dokument venedikas pr t'u kujtuar n shekullin e 15-t nga historiani dhe shkrimtari i madh Marin Barleti.
Si dat e themelimit t Tirans si qytet n zemr t Shqipris merret viti 1614, kur me kujdesin e Sulejman pash Bargjinit u ngrit brthama e par e qytetit me nj xhami, nj banj (hamam), nj furr dhe disa dyqane.
Tirana pr gati dy shekuj qndroi nn degn e familjes Toptani nga Kruja. Q nga mesi i shekullit XVII-t Tirana nisi t zhvillohej dhe n t u ndrtua nj pazar i pajisur me zejtari t ndryshme.
Po aq t lashta sa edhe vet qyteti jan edhe dy lagjet , ajo e Mujos dhe e Pazarit q ndodhen n zonn mes qendrs aktuale dhe rrugs s Elbasanit.
N vitin 1789 nisi t ndrtohej xhamia e Et'hem Beut , n vitin 1830 u ngrit Kulla e Sahatit, n gjysmn e par t shekullit XIX-t mbi lumin Lan u ndrtuan dy ura ajo e Tabakve dhe ura e Terzijve. ezmat n Tiran megjithse t pakta konsideroheshin si dika e shenjt. Mund t prmendim ktu kroin e Banes, ezmn e Kroit t Shngjinit etj.
Tirana ndodhet 110 metra mbi nivelin e detit dhe ka nj shtrirje gjeografike n t njjtin paralel me Napolin, Madridin dhe Stambollin, si dhe n t njjtin meridian me Budapestin dhe Krakovin.
Tirana : Nga qendra modeste, u shndrrua n kryeqytet
"U themelua pr t qen nj qendr modeste shkmbimesh pr nj popull bujk, q vuante mungesn e nj tregu t afrt", thuhet n buletinin e botuar nga Bashkia e Tirans n vitin 1937, me rastin e 25 vjetorit t pavarsis s Shqipris.
Po si do t ndryshonte pas vitit 1920, kur Tirana u shpall kryeqytet me vendim t Kongresit t Lushnjs dhe si u kthye n qendr t jets politike- shoqrore?
N dokumentet e shkruara t kohs jan fiksuar disa nga ngjarjet m t rndsishme q kan t bjn me planin rregullues t kryeqytetit t ardhshm dhe godinat q do t'i rezistonin kohs akoma dhe pr shum vite t tjera. T gjitha t dhnat do t hidheshin n pjesn idilike n nj album shkruar nga Osman Myderizi, t cilat vazhdojn t ruhen ende n nj nga regjistrat e seksioneve t Bashkis s Tirans.
N 1922, me urdhrin e Ministrit t Punve t Brendshme u zhdukn varrezat q gjendeshin pran do xhamie e pengonin jo vetem rregullimin e tregut, por dhe at t qytetit. N kt vit u hap dhe rruga e re e Durrsit, e cila u pagzua me emrin "Nana Mbretnesh" q prishi shum shtpi dhe kopshte, mbasi ajo e vjetra q shkonte nga Hotel Durrsi, nuk lejonte t shihej nga larg qendra e qytetit, - thuhet n dokumentet e kohs. Sipas t dhnave, n fund t ksaj rruge q bashkonte Tirann dhe Durrsin, n vitin 1930 italiant filluan punimet pr ndrtimin e Hangarit madhshtor (kshtu u quajt aeroporti i Rinasit).
Sipas t dhnave, ai i prkiste shoqris italiane "Ala Littoria", ndrtim krejt me skelet hekuri dhe i mbuluar nga llamarinat e hekurta, q mbulonte nj siprfaqe prej 5000 metra katrorsh dhe kishte nj lartsi rreth 35 metra.
N t njjtin vit, - sipas buletinit t Bashkis, - u zgjerua dhe rruga "28 Nntori", u prishn nj varg dyqanesh t bukura dhe u formua e njjta rrug q vazhdon t jet dhe sot.
Pr her t par sht hartuar nj plan rregullues nga inxhinier Eshref Frashri dhe qyteti vazhdoi t ndrtohej sipas nj plani t studiuar.
Me shpalljen e Tirans kryeqytet, pjesa m e madhe e npunsve filluan ndrtimin e shtpive t reja, ndrsa bashkia do t vazhdonte projektet pr hapjen e rrugve t reja dhe rregullimin e atyre ekzistuese.
N 1926-1927, sipas dokumenteve q sot ndodhen n Arkivn e Shtetit, u hap pr her t par rruga "Mbretnore" (rruga e Barrikadave) q brenda nj kohe tepr t shkurtr, do t bhej nj nga rrugt kryesore.
Pak m von, n vitin 1928-1929 u zgjerua dhe u sistemua bulevardi "Mussolini" (sot rruga e Kavajs), nj nga arteriet m kryesore t kryeqytetit, i cili u asfaltua n vitet '34-'37.
N fillimin e ktij bulevardi u ndrtua Pallati Qendror i Banks Kombtare t Shqipris, i cili zinte nj siprfaqe prej 1500 metra katror dhe kishte kushtuar 600.000 franga ari. Sipas dokumenteve, n 1930 u ndrtua dhe ajo q do t quhej rruga m e bukur dhe m e rndsishme e Tirans bulevardi "Zogu i Par", q fillonte nga Kodra e Pashs deri n Brrak. T gjitha arteriet n pjesn m t madhe t tyre, ishin t shtruara me pllaka asfalti n mnyrn m moderne dhe ishin zbukuruar me drunj ekzotike . Gjithashtu u ndrtuan me mijra shtpi, t cilat i dhan kryeqytetit t ri pamje shum t mir.
Projektet italiane
N qendr t Bulevardit Zogu i Par, n baz t planit t projekteve t arkitektit italian, Florestano De Fausto, u ndrtuan gjasht pallatet e ministrive n vitin 1931 dhe pallati i Bashkis n 1929-1931, u sistemua sheshi Sknderbej n nj park modern n 1936-1937, i cili do t shtrihej deri n lagjen e Tirans s re, tek blloku i Shallvareve.
Sipas dokumenteve t shkruara t kohs, i gjith qyteti kishte 7654 shtpi dhe banohej prej 24.407 banorsh definitiv dhe 11. 693 banorve provizor. I gjith qyteti prfshinte nj siprfaqe prej 8 kilometrash, kurse n 1912 ai ishte vetm 3 kilometra katror. N t njjtn koh jan ndrtuar dhe asfaltuar dhe shum rrug t tjera t kryeqytetit, t cilat vazhdojn t ken t njjtn pamje dhe prmasa q kan pasur q n vitin '37.
Ndriimi i Qytetit
Para vitit '37 Tirana pr shum koh ndriohej prej llampave me "vojguri". Kjo gjendje e papajtueshme me zhvillimin q kishte filluar t merrte kryeqyteti i Mbretnis son, - thuhet n regjistrat e Bashkis, - nuk mund t vazhdonte ndaj dhe autoritetet "epnore" u kujdesn pr plotsimin e ksaj mungese.
N vitin '27 koncesioni i ndriimit elektrik, iu dha shoqris Anonime Shqiptare "Sita" dhe u ndrtua n hyrje t qytetit kur vjen nga Durrsi. Centrali Elektrik me 1150 kuaj fuqi kompensive i dha drit elektrike qytetit.
Pas ndriimit bashkia do t'u jepte fund t gjitha ndrhyrjeve, q kishin t bnin me pamjen e Tirans, pr t'iu kushtuar m von instituteve shndetsore dhe higjienike, pr t plotsuar nj nga nevojat e tjera urgjente.
M 11 shkurt t vitit 1920 qeveria e dal nga Kongresi i Lushnjes u vendos n Tiran, duke e shpallur kshtu zyrtarisht kryeqytet i vendit. N kt dat vlersohet historikisht ardhja e qeveris shqiptare n Tiran me n krye Sulejman bej Delvinn dhe pritja iu b asaj nga populli tiranas, t cilit iu desh ta mbronte me gjak kt qeveri. At dit n godinn e cila ndodhet n fillim t rrugs s Elbasanit, u vendos qeveria shqiptare me kryeministr Sulejman Delvinn.
Pr her t par emri Tiran prmendet n vitin 1418, n nj dokument venedikas pr t'u kujtuar n shekullin e 15-t nga historiani dhe shkrimtari i madh Marin Barleti.
Si dat e themelimit t Tirans si qytet n zemr t Shqipris merret viti 1614, kur me kujdesin e Sulejman pash Bargjinit u ngrit brthama e par e qytetit me nj xhami, nj banj (hamam), nj furr dhe disa dyqane.
Tirana pr gati dy shekuj qndroi nn degn e familjes Toptani nga Kruja. Q nga mesi i shekullit XVII-t Tirana nisi t zhvillohej dhe n t u ndrtua nj pazar i pajisur me zejtari t ndryshme.
Po aq t lashta sa edhe vet qyteti jan edhe dy lagjet , ajo e Mujos dhe e Pazarit q ndodhen n zonn mes qendrs aktuale dhe rrugs s Elbasanit.
N vitin 1789 nisi t ndrtohej xhamia e Et'hem Beut , n vitin 1830 u ngrit Kulla e Sahatit, n gjysmn e par t shekullit XIX-t mbi lumin Lan u ndrtuan dy ura ajo e Tabakve dhe ura e Terzijve. ezmat n Tiran megjithse t pakta konsideroheshin si dika e shenjt. Mund t prmendim ktu kroin e Banes, ezmn e Kroit t Shngjinit etj.
Tirana ndodhet 110 metra mbi nivelin e detit dhe ka nj shtrirje gjeografike n t njjtin paralel me Napolin, Madridin dhe Stambollin, si dhe n t njjtin meridian me Budapestin dhe Krakovin.
Tirana : Nga qendra modeste, u shndrrua n kryeqytet
"U themelua pr t qen nj qendr modeste shkmbimesh pr nj popull bujk, q vuante mungesn e nj tregu t afrt", thuhet n buletinin e botuar nga Bashkia e Tirans n vitin 1937, me rastin e 25 vjetorit t pavarsis s Shqipris.
Po si do t ndryshonte pas vitit 1920, kur Tirana u shpall kryeqytet me vendim t Kongresit t Lushnjs dhe si u kthye n qendr t jets politike- shoqrore?
N dokumentet e shkruara t kohs jan fiksuar disa nga ngjarjet m t rndsishme q kan t bjn me planin rregullues t kryeqytetit t ardhshm dhe godinat q do t'i rezistonin kohs akoma dhe pr shum vite t tjera. T gjitha t dhnat do t hidheshin n pjesn idilike n nj album shkruar nga Osman Myderizi, t cilat vazhdojn t ruhen ende n nj nga regjistrat e seksioneve t Bashkis s Tirans.
N 1922, me urdhrin e Ministrit t Punve t Brendshme u zhdukn varrezat q gjendeshin pran do xhamie e pengonin jo vetem rregullimin e tregut, por dhe at t qytetit. N kt vit u hap dhe rruga e re e Durrsit, e cila u pagzua me emrin "Nana Mbretnesh" q prishi shum shtpi dhe kopshte, mbasi ajo e vjetra q shkonte nga Hotel Durrsi, nuk lejonte t shihej nga larg qendra e qytetit, - thuhet n dokumentet e kohs. Sipas t dhnave, n fund t ksaj rruge q bashkonte Tirann dhe Durrsin, n vitin 1930 italiant filluan punimet pr ndrtimin e Hangarit madhshtor (kshtu u quajt aeroporti i Rinasit).
Sipas t dhnave, ai i prkiste shoqris italiane "Ala Littoria", ndrtim krejt me skelet hekuri dhe i mbuluar nga llamarinat e hekurta, q mbulonte nj siprfaqe prej 5000 metra katrorsh dhe kishte nj lartsi rreth 35 metra.
N t njjtin vit, - sipas buletinit t Bashkis, - u zgjerua dhe rruga "28 Nntori", u prishn nj varg dyqanesh t bukura dhe u formua e njjta rrug q vazhdon t jet dhe sot.
Pr her t par sht hartuar nj plan rregullues nga inxhinier Eshref Frashri dhe qyteti vazhdoi t ndrtohej sipas nj plani t studiuar.
Me shpalljen e Tirans kryeqytet, pjesa m e madhe e npunsve filluan ndrtimin e shtpive t reja, ndrsa bashkia do t vazhdonte projektet pr hapjen e rrugve t reja dhe rregullimin e atyre ekzistuese.
N 1926-1927, sipas dokumenteve q sot ndodhen n Arkivn e Shtetit, u hap pr her t par rruga "Mbretnore" (rruga e Barrikadave) q brenda nj kohe tepr t shkurtr, do t bhej nj nga rrugt kryesore.
Pak m von, n vitin 1928-1929 u zgjerua dhe u sistemua bulevardi "Mussolini" (sot rruga e Kavajs), nj nga arteriet m kryesore t kryeqytetit, i cili u asfaltua n vitet '34-'37.
N fillimin e ktij bulevardi u ndrtua Pallati Qendror i Banks Kombtare t Shqipris, i cili zinte nj siprfaqe prej 1500 metra katror dhe kishte kushtuar 600.000 franga ari. Sipas dokumenteve, n 1930 u ndrtua dhe ajo q do t quhej rruga m e bukur dhe m e rndsishme e Tirans bulevardi "Zogu i Par", q fillonte nga Kodra e Pashs deri n Brrak. T gjitha arteriet n pjesn m t madhe t tyre, ishin t shtruara me pllaka asfalti n mnyrn m moderne dhe ishin zbukuruar me drunj ekzotike . Gjithashtu u ndrtuan me mijra shtpi, t cilat i dhan kryeqytetit t ri pamje shum t mir.
Projektet italiane
N qendr t Bulevardit Zogu i Par, n baz t planit t projekteve t arkitektit italian, Florestano De Fausto, u ndrtuan gjasht pallatet e ministrive n vitin 1931 dhe pallati i Bashkis n 1929-1931, u sistemua sheshi Sknderbej n nj park modern n 1936-1937, i cili do t shtrihej deri n lagjen e Tirans s re, tek blloku i Shallvareve.
Sipas dokumenteve t shkruara t kohs, i gjith qyteti kishte 7654 shtpi dhe banohej prej 24.407 banorsh definitiv dhe 11. 693 banorve provizor. I gjith qyteti prfshinte nj siprfaqe prej 8 kilometrash, kurse n 1912 ai ishte vetm 3 kilometra katror. N t njjtn koh jan ndrtuar dhe asfaltuar dhe shum rrug t tjera t kryeqytetit, t cilat vazhdojn t ken t njjtn pamje dhe prmasa q kan pasur q n vitin '37.
Ndriimi i Qytetit
Para vitit '37 Tirana pr shum koh ndriohej prej llampave me "vojguri". Kjo gjendje e papajtueshme me zhvillimin q kishte filluar t merrte kryeqyteti i Mbretnis son, - thuhet n regjistrat e Bashkis, - nuk mund t vazhdonte ndaj dhe autoritetet "epnore" u kujdesn pr plotsimin e ksaj mungese.
N vitin '27 koncesioni i ndriimit elektrik, iu dha shoqris Anonime Shqiptare "Sita" dhe u ndrtua n hyrje t qytetit kur vjen nga Durrsi. Centrali Elektrik me 1150 kuaj fuqi kompensive i dha drit elektrike qytetit.
Pas ndriimit bashkia do t'u jepte fund t gjitha ndrhyrjeve, q kishin t bnin me pamjen e Tirans, pr t'iu kushtuar m von instituteve shndetsore dhe higjienike, pr t plotsuar nj nga nevojat e tjera urgjente.