Tomas Xhefersoni n Paris
Parisi i ka mrekulluar gjithnj amerikant. Edhe Tomas Xhefersoni n ket aspekt nuk ishte prjashtim. Prshtypja q la Parisi tek ai, ishte e jashtzakonshme. Me bulevardet, me urat, parqet, pallatet e tij t bukura, Parisi ishte si nj ndrr artisti apo nj parajs xhentlmeni. Megjithat pr Xhefersonin q kishte jetuar n plantacionin e tij n Virxhinia, ishte e vshtir t msohej me dndsin e ktij qyteti. Parisi kishte 600 mij banor. Nga ata, fare pak majmeshin, kurse shumica jetonte n varfri t madhe. Fytyrat e tyre t uritura shiheshin kudo n rrugt e Parisit. Por mbi kt mas njrzish e cila do t shprthente nj dit, kishte nj shtres njerzish q bnin nj jet elegante.
Vajzn e regulloi n nj shkoll aristokrate franceze me ndihmn e mikut t tij t vjetr markezit Lafajet, heroit t revolucionit amerikan. Lafajeti i dha Xhefersonit kyin e shoqrise aristokrate franceze. Rekomandimet e tij i hapn dyert e Parisit. Kur Xhefersoni u vendos me banim n Champs Elysees, shtpia e tij u b qendra ku mblidhej elita franceze. Zotrinj me kultur e shije takoheshin shpesh e flisnin pr idera t guximshme, merreshin me thashetheme, flirtonin. Ishte nj bot eksituese. Xhefersoni at koh ishte 42 vje. Detyra zyrtare nuk ishte e vshtir pasi ambasador i qeveris amerikane ishte Benxhamin Franklin q gzonte nj reputacion t madh n Franc. Pas ardhjes se Xhefersonit ne Paris, kur ministri i jashtm francez e pyeti: Ju jeni ai q do zvndsoni zotin Benxhamin Frenklin? Xhefersoni u prgjigj: Askush s'mund ta zvndsoje at, zotri. Un jam pasardhsi i tij n kt post.
N Franc Xhefersoni njohu nga afr pasojat e nj qeverisje t keqe dhe mizerabilitetin e varfris. Ajo far pa ai n Evrop i forcoi bindjen e vrtetuar nga historia q e ardhmja i takonte Ameriks. N nj letr drguar Monros, Xhefersoni shprthente : "Sinqerisht do t doja t'u krijohej mundsia t vinit ktu..knaqsia e udhtimit nuk do t qe aq e madhe sa 'e prisni, por do ia vlente. Do t'u bnte t admironit vndin tuaj, tokn tuaj, klimn, barazin, lirin, ligjet, njerzit dhe edukatn. O Zot! Njerzit tan nuk e din se sa t bekuar jan pr gjrat kaq t muara q kan n posedim t cilat nuk i ka asnj popull tjetr n bot. E pranoj, as un vet se kisha iden... Ndrsa sheh njerz q ikin prej ktu pr t ardhur n Amerik, un do t thoja, q nuk do te kemi rastin t shohim asnj amerikan q t linte Amerikn pr t jetuar n Franc."
N shtitjet e tij n Paris dhe udhtimet jasht tij, Xhefersoni takohej me njerz t ndryshm, fshatar, puntor e dgjonte historira t trishtueshme q i mbushnin zemrn me hidhrim. Nj dit pas kthimit nga Fonteblo, u ndal e bisedoi gjr e gjat me nj grua puntore e cila e bri t shoh skutat e thella t jets franceze. Bisedat me njerzit i dhan Xhefersonit nj tablo shokuese t Francs para-revolucionare. Varfri n fundin e shoqris dhe pisllk n krye t saj. N nj letr drejtuar Xhejms Medisonit, Xhefersoni shkruante :"Pasuria e ktij vndi sht e prqndruar n mnyr absolute n pak duar. Ata punsojn lulen e ktij vndi si shrbtor. Shumica e njerzve t varfr nuk mund t gjejn pun.. Pasoja e ksaj pabarazije t jashtzakonshme sht mjerimi."
Duke
krahasim midis Ameriks dhe Evrops Xhefersoni arrinte prfundimisht n konkluzionin q Evropa ishte nj ferr. Ai dnonte gjith sistemin politik e shoqror mbi t ciln qe ngritur shoqria evropiane. Ai nuk uronte q amerikant t vinin pr studime n Franc. "Amerikani q vjen n Franc pr studime, ai humbet n parimet e tij, kulturn, shndetin dhe lumturin" konkludonte presidenti i ardhshm i Ameriks, Tomas Xheferson. Sidoqoft, jo do gj ishte e paplqyeshme pr t. Xhefersonit i plqeu arkitektura franceze, artet, si edhe pijet franceze. Atij i plqyen shum qershiat, kumbullat, dardhat q ishin m t mira se ato t Ameriks. Rrushi veanrisht pr t ishte i mrekullueshm.
Ai shkruante me dashuri dhe respekt pr qytetart francez me vetkontrollin e tyre."Nuk kam njohur kurr popull m gjeneroz, mikprits pr t huajt, t ngroht dhe t devotshm pr shoqrin e tyre t zgjedhur"
N 14 korrik 1789 nj turm e madhe pariziansh t zmruar, t armatosur iu suln Bastijes dhe vran guvernatorin.
Kur Luigji i XVI u njoftua pr kt, ai tha: Po ky sht rebelim! Jo, Madhri, erdhi prgjigja, sht revolucion.
Nj episod i vogl i atyre ditve tregon se far konsiderate e respekti t madh kishin francezt pr Xhefersonin. Arqipeshkopi i Bordos, i emruar si shef i komisionit pr hartimin e kushtetuts franceze i shkroi nj letr Xhefersonit ku i krkonte ndihm n hartimin e saj, si specialist n kt fush. Tomas Xhefersoni n letrn e tij t prgjigjes duke i uruar sukses komisionit n hartimin e kushtetuts franceze i spjegonte me takt se si i huaj atij nuk i takonte t merrte pjes n hartimin e saj. Nj angazhim i till mund t kompromentonte pozitn e tij si diplomat.
Konflikti mbi kushtetutn i prau antart e Asambles franceze dhe u ndje nevoja e nj diskutimi t qet e t mnur. Markezi Lafajet dinte se ku t drejtohej pr kshill. Ai i shkroi nj letr Tomas Xhefersonit duke i krkuar leje t'i sillte pr dark disa antar t asambles. Xhefersoni i tha se ata do t ishin t mirseardhur. Ditn tjetr, tet nga figurat drejtuse t asambles franceze, Laffayett, Duport, Barnave, Blacon, Mounier, Alexander la Meth Maubourg dhe Dagout, drekonin me Tomas Xhefersonin. Nga ora 4 pasdite deri n 10 t darks, burrat vazhduan diskutimin ndrsa Tomas Xhefersoni i dgjonte me vmendje e simpati. Shum vite m von n autobiografin e tij, Tomas Xhefersoni shprehej me respekt pr patriotizmin e tyre, shum prej t cilve ishin t destinuar t linin kokat nn thikn e gijotins Franceze.
N 23 nntor 1789, kur mbrriti n Norfolk, i ardhur me leje n vndin e tij, Tomas Xhefersonin e priste nj surpriz e madhe. Presidenti Xhorxh Uashington, t cilin ai e admironte n mnyr t verbr, e kishte emruar sekretar t shtetit t ri amerikan.
Marre nga libri Udhetim ne Historine Amerikane/ Albana Melyshi Lifschin (2003 )
Vajzn e regulloi n nj shkoll aristokrate franceze me ndihmn e mikut t tij t vjetr markezit Lafajet, heroit t revolucionit amerikan. Lafajeti i dha Xhefersonit kyin e shoqrise aristokrate franceze. Rekomandimet e tij i hapn dyert e Parisit. Kur Xhefersoni u vendos me banim n Champs Elysees, shtpia e tij u b qendra ku mblidhej elita franceze. Zotrinj me kultur e shije takoheshin shpesh e flisnin pr idera t guximshme, merreshin me thashetheme, flirtonin. Ishte nj bot eksituese. Xhefersoni at koh ishte 42 vje. Detyra zyrtare nuk ishte e vshtir pasi ambasador i qeveris amerikane ishte Benxhamin Franklin q gzonte nj reputacion t madh n Franc. Pas ardhjes se Xhefersonit ne Paris, kur ministri i jashtm francez e pyeti: Ju jeni ai q do zvndsoni zotin Benxhamin Frenklin? Xhefersoni u prgjigj: Askush s'mund ta zvndsoje at, zotri. Un jam pasardhsi i tij n kt post.
N Franc Xhefersoni njohu nga afr pasojat e nj qeverisje t keqe dhe mizerabilitetin e varfris. Ajo far pa ai n Evrop i forcoi bindjen e vrtetuar nga historia q e ardhmja i takonte Ameriks. N nj letr drguar Monros, Xhefersoni shprthente : "Sinqerisht do t doja t'u krijohej mundsia t vinit ktu..knaqsia e udhtimit nuk do t qe aq e madhe sa 'e prisni, por do ia vlente. Do t'u bnte t admironit vndin tuaj, tokn tuaj, klimn, barazin, lirin, ligjet, njerzit dhe edukatn. O Zot! Njerzit tan nuk e din se sa t bekuar jan pr gjrat kaq t muara q kan n posedim t cilat nuk i ka asnj popull tjetr n bot. E pranoj, as un vet se kisha iden... Ndrsa sheh njerz q ikin prej ktu pr t ardhur n Amerik, un do t thoja, q nuk do te kemi rastin t shohim asnj amerikan q t linte Amerikn pr t jetuar n Franc."
N shtitjet e tij n Paris dhe udhtimet jasht tij, Xhefersoni takohej me njerz t ndryshm, fshatar, puntor e dgjonte historira t trishtueshme q i mbushnin zemrn me hidhrim. Nj dit pas kthimit nga Fonteblo, u ndal e bisedoi gjr e gjat me nj grua puntore e cila e bri t shoh skutat e thella t jets franceze. Bisedat me njerzit i dhan Xhefersonit nj tablo shokuese t Francs para-revolucionare. Varfri n fundin e shoqris dhe pisllk n krye t saj. N nj letr drejtuar Xhejms Medisonit, Xhefersoni shkruante :"Pasuria e ktij vndi sht e prqndruar n mnyr absolute n pak duar. Ata punsojn lulen e ktij vndi si shrbtor. Shumica e njerzve t varfr nuk mund t gjejn pun.. Pasoja e ksaj pabarazije t jashtzakonshme sht mjerimi."
Duke
krahasim midis Ameriks dhe Evrops Xhefersoni arrinte prfundimisht n konkluzionin q Evropa ishte nj ferr. Ai dnonte gjith sistemin politik e shoqror mbi t ciln qe ngritur shoqria evropiane. Ai nuk uronte q amerikant t vinin pr studime n Franc. "Amerikani q vjen n Franc pr studime, ai humbet n parimet e tij, kulturn, shndetin dhe lumturin" konkludonte presidenti i ardhshm i Ameriks, Tomas Xheferson. Sidoqoft, jo do gj ishte e paplqyeshme pr t. Xhefersonit i plqeu arkitektura franceze, artet, si edhe pijet franceze. Atij i plqyen shum qershiat, kumbullat, dardhat q ishin m t mira se ato t Ameriks. Rrushi veanrisht pr t ishte i mrekullueshm.
Ai shkruante me dashuri dhe respekt pr qytetart francez me vetkontrollin e tyre."Nuk kam njohur kurr popull m gjeneroz, mikprits pr t huajt, t ngroht dhe t devotshm pr shoqrin e tyre t zgjedhur"
N 14 korrik 1789 nj turm e madhe pariziansh t zmruar, t armatosur iu suln Bastijes dhe vran guvernatorin.
Kur Luigji i XVI u njoftua pr kt, ai tha: Po ky sht rebelim! Jo, Madhri, erdhi prgjigja, sht revolucion.
Nj episod i vogl i atyre ditve tregon se far konsiderate e respekti t madh kishin francezt pr Xhefersonin. Arqipeshkopi i Bordos, i emruar si shef i komisionit pr hartimin e kushtetuts franceze i shkroi nj letr Xhefersonit ku i krkonte ndihm n hartimin e saj, si specialist n kt fush. Tomas Xhefersoni n letrn e tij t prgjigjes duke i uruar sukses komisionit n hartimin e kushtetuts franceze i spjegonte me takt se si i huaj atij nuk i takonte t merrte pjes n hartimin e saj. Nj angazhim i till mund t kompromentonte pozitn e tij si diplomat.
Konflikti mbi kushtetutn i prau antart e Asambles franceze dhe u ndje nevoja e nj diskutimi t qet e t mnur. Markezi Lafajet dinte se ku t drejtohej pr kshill. Ai i shkroi nj letr Tomas Xhefersonit duke i krkuar leje t'i sillte pr dark disa antar t asambles. Xhefersoni i tha se ata do t ishin t mirseardhur. Ditn tjetr, tet nga figurat drejtuse t asambles franceze, Laffayett, Duport, Barnave, Blacon, Mounier, Alexander la Meth Maubourg dhe Dagout, drekonin me Tomas Xhefersonin. Nga ora 4 pasdite deri n 10 t darks, burrat vazhduan diskutimin ndrsa Tomas Xhefersoni i dgjonte me vmendje e simpati. Shum vite m von n autobiografin e tij, Tomas Xhefersoni shprehej me respekt pr patriotizmin e tyre, shum prej t cilve ishin t destinuar t linin kokat nn thikn e gijotins Franceze.
N 23 nntor 1789, kur mbrriti n Norfolk, i ardhur me leje n vndin e tij, Tomas Xhefersonin e priste nj surpriz e madhe. Presidenti Xhorxh Uashington, t cilin ai e admironte n mnyr t verbr, e kishte emruar sekretar t shtetit t ri amerikan.
Marre nga libri Udhetim ne Historine Amerikane/ Albana Melyshi Lifschin (2003 )