Udhëtarët gjermanë: Shqipërinë si e pamë

N m t shumtn e rasteve jan shnime udhtimesh. Jan autor gjerman, shkrimtar ose jo, t cilt vizituan vendin ton n koh t ndryshme. Pas ksaj, prcolln pr lexuesin mbresat e nj udhtimi q disa her ishin edhe t shoqruar me fotografi t kohs

Ndodhi q ndonj prej tyre t mos e vizitonte kurr Shqiprin. Po shkroi pr t. Fantazoi. Ia prcolli imazhin e krijuar pr vendin e uditshm, lexuesit t vendit t tij. Ky sht shkrimtari gjerman, Karl May. sht ndoshta ndr t part q i njohu gjermant me vendin e “skipetarve”, q e bri popullor kt emrtim dhe zgjoi kureshtjen e shum t tjerve m pas. Ai shkroi nj seri tregimesh udhtimi, t cilat e bn menjher t famshm. Mes ktyre tregimeve aventureske, n vitin 1892, ai publikoi edhe vllimin e titulluar “Durch das Land der Skipetaren”, (“Prmes toks s shqiptarve”). T tjer shkruan m pas pr Shqiprin. Rreth vitit 1908, Friedrich Poths-Wegner, shkroi vllimin “Dalmacia, Mali i Zi dhe Shqipria”. Asokohe libri u botua pa cituar emrin e autorit. Ka t ngjar t jet fjala pr Friedrich Poths-Wegner, i lindur m 1844. Nj shkrimtar i suksesshm i shekullit t 19 dhe fillimit t shekullit t 20, t cilit i interesonin m s shumti romanet me tema nga historia bashkkohore e kohs. Karl Otten sht nj tjetr shkrimtar gjerman q shkroi pr vendin ton. Rreth viteve 1912-1913, Otten shkroi “Udhtimi pr n Shqipri dhe proza t tjera”. Ai bri udhtime t shumta mes t tjerash pr n Itali, Franc, Shqipri dhe Greqi. Gjat Lufts s Par Botrore u internua disa her pr shkak t prirjeve pacifiste dhe anarkiste, si edhe pr shkak t publikimeve letrare. Pas lufts u shprngul n Vjen, atje krijoi kontakte me Robert Musilin, Joseph Rothin, Siegmund Freudin. Udhtimi npr Shqipri n vitin 1912, pa dritn e botimit n vitin 1913 n Mynih, si publikimi i par i autorit t ri. Austriaku Joseph Roth, shkrimtar e gazetar shkon n Berlin, ku punoi si korrespondent pr gazetn e mirnjohur “Frankfurter Zeitung”, ku u botua nj seri e madhe me reportazhe udhtimesh. Pr kt arsye, nga muaji maj deri n qershor 1927, udhtoi npr Shqipri dhe Jugosllavi. Rothi shkroi romane dhe tregime t shumta q shpesh trajtonin fundin e monarkis s dyfisht dhe perndimin e bots s vjetr. Prshkroi n mnyr prekse fatin e njerzve t vegjl, vuajtja e t cilve merr nj kuptim mbi individualen. Vepra e Joseph Rothit u zbulua si duhej vetm pas vdekjes s tij. Ajo u ribotua shum her dhe madje n baz t saj jan realizuar disa filma. I vitit 1930 sht botimi i Albert Kohler, i titulluar “Diell mbi Ballkan”. Bhet fjal pr nj libr udhtimesh ku mes vendeve si Jugosllavia, Turqia, Greqia e Hungaria autori ka vizituar dhe ka shkruar prshtypjet e tij edhe mbi Shqiprin. “Shqipria nj vend i panjohur”, botimi i vitit 1931, vjen nga autori Friedrich Wallisch. Ve prshtypjeve mbi vendin, ai e ka pasuruar kt botim edhe me 45 fotografi si dhe nj hart t vendit. Richard Busch-Zantner mori titullin doktor n Universitetin e Erlangenit me nj punim social-historik mbi Europn Juglindore, duke shqyrtuar n mnyr t veant kohn e turqve. Si duket, nisur nga ky studim n vitin 1939 ai solli librin “Shqipria. Nj vend i ri n perandori”. “Udhtim prmes Ballkanit”, (20,000 kilometra udhtim me makin prmes Hungaris, Rumanis, Bullgaris, Turqis, Greqis, Shqipris dhe Jugosllavis), titullohet vllimi i vitit 1941 i autorit Lutz Koch, i shoqruar me 118 fotografi. “Rilindja e Shqipris” duhet t ket qen botimi i vetm i Willibald Kollegger, i cili e publikoi at n vitin 1942. Po n t njjtin vit, Erich von Luckwald, botoi n Mynih “Shqipria, nj vend mes s djeshmes dhe s nesrmes”, nj vllim i pasuruar edhe me 88 fotografi. Thuhet se ai ishte i drguar me nj mision n vendin ton dhe se ky libr sht gjithashtu botimi i vetm i ktij autori. Vite m von vjen nj tjetr roman, ku aventurat e personazheve ndodhin n Shqipri. Shkrimtari dhe gazetari Gustav Renker, n vitin 1951, sjell pr lexuesin romanin “Aventura n Shqipri”. Herbert Ziergiebel sht nj tjetr autor gjerman, i cili i ka kushtuar vmendje vendit ton. N vitin 1956 ai boton “Perja e fundit. Pamje udhtimesh nga Shqipria”, nj vllim i shoqruar me fotografi t shumta. Nj tjetr libr udhtimesh i shkruar n vitin 1958 na vjen me titullin “Shqipria - Vendi i bijve t shqipes”, nga Kurt Seliger. Nj tjetr publikim i tij pr Shqiprin sht edhe “Marrdhnia e Shqipris me Kinn”, botuar n vitin 1975. Lists s autorve gjerman q u joshn nga vendi yn i shtohet edhe Gerhard Kieslind me “Shqipria”, botuar n vitin 1965. I fundmi ndr kto prshkrime udhtimesh t gjermanve n Shqipri sht ai i vitit 2004. Marion Gräfin Dönhoff, vizitoi Shqiprin n vitin 1928, kur ishte ende nj vajz e re. Prej ktij udhtimi mblodhi t dhna prej vendit ton si dhe fotografoi mjaft, duke dokumentuar Shqiprin e kohs. Fotografit e ktij udhtimi u zbuluan pas vdekjes s saj dhe vetm ather u botuan. Albumi vjen nn titullin “Nga Prusia Lindore prmes Europs deri n Shqipri dhe prsri mbrapsht” .

Marion ishte m e vogla nga shtat fmijt e nj familjeje aristokrate nga Prusia Lindore. Q prej vitit 1946 punoi si gazetare e gazets s prjavshme “Die Zeit”. Pr nj koh t shkurtr punoi pr “Observer”-in londinez. Nga viti 1968 u emrua kryeredaktore e “Die Zeit” dhe nga viti 1973 ishte njkohsisht edhe bashkbotuese e gazets. Albumi fotografik, ku prfshihet edhe vendi yn, u botua prej nipit t saj, Friedrich Dönhoff, t cilit pak para se t vdiste, i kishte treguar nj kuti t harruar me negativa origjinale nga udhtimi i Ballkanit n fillim t viteve ‘30. Marion Gräfin Dönhoff kishte udhtuar me t motrn Ivonn nga Prusia Lindore prmes Europs deri n Tiran dhe prsri mbrapsht.

Kan shkruar pr Shqiprin: Klaus Liebe, 1974:

N t vrtet, edhe Shqipria moderne n trsi – sado paradoksale t duket me shikimin e par – t l prshtypjen e nj fosili nga ajo bot e vjetr, e shenjt dhe e pernduar, ku gjithsecili ishte i gatshm t vetsakrifikohej pr hir t saktsis e drejtsis s nj shtjeje, t shtjes apo ides s vet – fosil me tipare t ngurta e fanatike, q kan lidhje me mosbesimin ndaj skeptikve dhe t huajve, me besimin e pakushtzuar dhe plot rreziqe n at q quhet Shqipri.

Ziergiebel (Perja e fundit, Halle, 1956):Kusar, e drejta e m t fortit, gjakmarrja, gra t mbuluara me pere, pushk Henry (Lloj pushke q citohet n librat aventuresk t Karl Mayit), ifte pr arinj – Karl May: Prmes toks s Shqiptarve! Ka kaluar shum koh q kur historit me vrasje t Kara Ben Nemsit dhe shrbyesit t tij, Hadschi Halef Omar Ben Hadschi Abul abbas Imb Hadschi Darwuhel al Gossara, m ndezn fantazin dhe m udhhoqn npr vendin e shqiponjave. Dhe brenda pak ditve t gjitha ato q Karl Mayit iu desh t shpikte me mundime me ndihmn e nj enciklopedie, do t bhen realitet pr mua: malet shkmbore, xhamit, myslimant, cubat, pazaret...
M n fund njri (nga burrat para xhamis s Tirans) ohet n kmb, thot dika dhe kryen nj lvizje prbuzse me dor, sikur t donte t thoshte: “Hajt ikni, por shpejt ama!”

Nuk sht nevoja t na e thot dy her, sepse ne tashm kemi
prapa kthehu dhe largohemi me nxitim. Myslimani na ndjek pas. Ne shpejtojm ecjen, pasardhsi i Muhamedit gjithashtu. Gjat ksaj kohe ai vazhdon t na flas si pr t na bindur pr dika dhe kryen gjithmon t njjtn lvizje t dors, t ciln ne e interpretojm si “mbathuani me vrap”. (...) Thika! Ai mund t na godas nga momenti n moment. Befas ndjej dorn kockore t myslimanit mbi supin tim. Ah, kursejeni jetn time t re, dua t thrras, por fytyrn e thar t plakut e ka pushtuar nj buzqeshje kaq miqsore, saq un ndaloj pa dashur dhe gjithashtu v buzn n gaz. Prsri bn at lvizjen dbuese me dorn e djatht, kurse me t majtn m trheq lehtazi drejt hyrjes s xhamis. Pastaj kryqzon kraht mbi gjoks, prkulet dhe bn nj gjest ftues. (…) Fytyra e qeshur e plakut na bn q dalngadal t’i biem n t: lvizja refuzuese e dors n Shqipri ka kuptimin e kundrt. N vend t “shporru” ka kuptimin “eja brenda”. (...) N djall vaft Karl Mayi me fanatizmin e tij dhe vrassit e tij me thika!

Sebestyen, (“Flautist dhe Fantazma. Nj udhtim n klim t zbutur”, Basel 1965):

Cili sht shkrimtari m i mir shqiptar?
Vshtir t thuhet. Ka shum shkrimtar t mir n Shqipri.
Nuk ka asnj t cilin e moni veanrisht?
Un i vlersoj t gjith shkrimtart q jan t talentuar.
Por duhet t ekzistoj njri t cilin ju jo vetm e moni, por edhe e doni. Njri, librin e t cilit ju e merrni me knaqsi n duar prpara se t bini n shtrat.
Po, po, ashtu sht.
Ather pra, k lexoni mbrmjeve n shtrat?
Her kt e her at.
Mos ndoshta sht Dhimitr Shuteriqi autori juaj i preferuar?
Po, edhe Shuteriqi, ai sht shkrimtar i madh.
Por ka edhe t tjer?
Po, edhe t tjer.

Wehrli (“Shqipria: Udhtim drejt Kins europiane”, 1971):

Dhe kur ashtu si padashur vjen fjala te “pilula-anti-baby”, dentisti na pyet: “Efekti i ksaj pilule sht q grat t ngelen m kollaj shtatzn?”. Habia jon pr naivitetin e tij sht e madhe. Pasi e orientuam mbi qllimin e ksaj pilule, ai na sqaroi me nj bindje krenare q nj medikament i till as q nevojitej fare n Shqipri. Sepse, sipas tij, n Shqipri nuk kishte fmij jasht martese, madje edhe divorcet ishin shum t rralla. “Tek ne njerzit nuk martohen prej manis pr t’u dfryer, prej epshit dhe egoizmit, por sepse jan t ndrgjegjshm pr prgjegjsin shoqrore. Asnj shqiptar nuk do t’i lejonte vetes t ftonte pr vallzim nj vajz t panjohur n nj lokal dansi. Ajo vajz q do pranonte nj ftes t till, do t dbohej prej lokalit si nj lavire e pacip”. Tani fjaln e merr nj udhtar nga Gjermania Perndimore: “Po, por tek e fundit edhe ju ktu martoheni. E si e njeh djaloshi vajzn e tij ktu tek ju, nse nuk i lejohet ta ftoj n vallzim?”. Shqiptari sqaron: “Djemt dhe vajzat njihen gjat puns, n ndrmarrje. Martesat q lidhen n baz t njohjeve n raste dfrimesh, jan martesa t kqija. Vetm puna e prbashkt e formon karakterin e bashkshortve”.

Koch, “Udhtim npr Ballkan”, 1941:

Shqiptarja e sotme vishet me t njjtn eleganc si motra e saj n Berlin apo n Oslo, madje ajo e tepron paksa me buzkuqin dhe pudrn, pr t dokumentuar q m n fund ka shptuar nga detyrimi i ferexhes dhe nga ajo jet n hije e shprehur vetm simbolikisht nprmjet ferexhes.

Kollegger, (“Rilindja e Shqipris”, Vjen, 1942:

Shqipria e ditve tona sht nj vend ku punohet me gaz dhe ku ndodhin transformime t vrullshme. Shum gjra t vjetra largohen dhe hera-hers ndonj risi vjen n vend dhe deprton n mendjet e banorve t tij. Horizonti i tyre i ngusht i shikimit po zgjerohet dhe ferexhet po flaken posht. Shqipria nuk sht m pararoja m perndimore e Orientit, por sht gati duke u kthyer n nj citadel t puns europiane... Nuk priten goditje prapsuese, sepse kundrshtart brenda vendit jan neutralizuar, kurse nga jasht nuk do t guxoj m asnj armik ta sulmoj vendin. (...) E ardhmja do t’i sjell Shqipris para s gjithash nj pavarsi edhe m t madhe. N vjeshtn e von t vitit 1941 Duja, me rastin e nj pritjeje n Palazzo Venezia, i premtoi nj delegacioni nga Tirana se s afrmi do t’u jap shqiptarve vetadministrimin. (...) Kt vend me perspektiv pr t ardhmen mund ta prshndessh me formuln e prditshme t banorve t tij: T’u Ngiat jeta!

#