Udhzim pr vjedhjen e lumenjve
Un as emrin nuk ia di atij lumi, madje nuk e kujtoj as fshatin ndan t cilit lumi rridhte dhe binte nga lartsit e nj kanioni. Mbaj mend se njri prej fshatrave tepelenas afr kanionit quhet Progonat dhe, t them t drejtn, edhe ky emr m ka mbetur fal kujtess sime asociative n lidhje me nj heroin 13-vjeare - Nimete Progonati - t rn n luftn e partizanve kundr okupatorit t brendshm shqiptarve vendas, n Sin t Dibrs. Me siguri, ato katunde fqinje me Progonatin do tia qllojn menjher se pr far lumi dhe kanioni bhet fjal.
Historin ma rrfeu nj inxhinjer i regjur i ujrave prej Lure, specialist i rrall pr studimet dhe projektet e HEC-eve npr lumejt malor, t cilt rendin si kapronj pr ta ndalur turrin e vet n lumejt e mdhenj t Shqipris. Edhe un, meq e njihja pak inxhinjerin e talentuar, shkova si ndrmjets ti bj ofertn pr ca miq t tjer, t cilt, qen tunduar nga moda e HEC-eve dhe donin edhe ata nj projekt investimi, pr ti sjell Shqipris pak m shum drit. Miqt e mi, e kishin patur ndrr t vjetr ta shfrytzonin turrin kryene t lumit malor, pr pak m shum drit n disa cop katunde qark Tomorrit - madje pr ta prekur ndrrn e tyre t vjetr - kishin ln Greqin, ku punonin prej m shum se dhjet vjetsh.
- Dakord, - tha inxhinjeri kur i parashtrova iden e miqve t mi jugor, - dokord, por para se me i hy studimit dhe zbardhjes s ktij projekti, due me qen i sigurt pr dika.
- Konkretisht?
- Duhet me mgarantue se projekti juaj do t miratohet nga Ministria e Ekonomis dhe e Energjitiks, por jo vetm kaq...
- Si jo vetm kaq...!?
- Duhet t siguroheni q projekti juaj t regjistrohet i pari dhe se nuk do tju bjn loj t dyfisht.
- Pse duhet ky regjistrim dhe pr far loje t dyfisht e ke fjaln, inxhinier?
- Ndigjo mor mik: po nuk patt ndonj garanci nga brenda ministris, as mos e nisni punn. Sepse kur vendoset pr tu shfrytzuar ndonj lum a prrua i rrmbyeshm, si rregull, paraqiten disa firma apo kompani pretendente. Mandej Ministria, si rregull, ban nji si pun konkursi dhe ia jep lejen asaj kompanie a firme q i ka parametrat e shfrytzimimit me kapacitete m t larta.
- Po si mund ta garantojm kt kur ne akoma nuk kemi
vet studimin, jo m paraqitjen e tij pr miratim n ministri?
- Athere kot e keni or voc, se vakit skan t sosur tek ne. Po nuk njoht ministrin a ndonj funksionar, kot e keni...!
- Po mir, t keqe ka t konkurojm? Nevoj pr HEC-e ka, studimin do ta bsh ti t mrekullueshm, ather...?
- Vakit more mik, nuk kan t sosur...
- E mora vesh de... ka vaki e vaki... pr far vakish e ke fjaln, inxhinier?
- Nigjo, mor voc i majr... do gj sot bhet pazar, d.m.th., shitet e blihet... e prap shitet, prap blihet. Si i thon nj fjale, nuk ke karar pazari. Nuk ke qefil a dorzan... se si i thon ata pleqt ton t motmotit , sot hyn qefil, e mbetesh bylikbash. Fjala vjen: ti drgon krejt n regull projektin, studimin e detajuar me t gjitha parametrat dhe garancit, mandej, n finale, e merr vesh se, pr t njjtin projekt ka fituar dikush tjetr. Argumenti? Sepse tjetri i ka patur treguesit me pozitiv n t gjitha paramentrat, ka do t thot se, projekti i tjetrit ka me efikasitet: Heci i tij premton m shum giga-vat energji. Ti pastaj do m thuash se inxhinieri im sht i paaft, se, medemek, ja, dalka nji far azgani tjetr ku e ku m i aft dhe thua me vete: mu desh q u ngatrrova me at mediokri, q nuk din me qit qimen prej qulli, lene ma lumin...! Po a sht njimend kshtu? Jo! Sepse ka ustallar q i shpikin vet konkurrentt. Kta mandej, e kullandrisin n at far feje punn, sa ti mbetesh edhe i habitur, edhe me gisht n goj. Kta ustallart, gjejn dik tjetr, marrin t gatshm projektin dhe studimin tnd, t cilit vetmse i zgjerojn parametrat n t gjitha treguesit dhe thjesht, n nj seanc transparente dhe korrekte shpallen fituesit e projektit. Kshtu merr fund optimist tenderi n prani edhe t shtypit e mediave.
- Por, i dashur inxhinier, si mund t bhet pa tender? i thash. Ti e di se konkurrenca sht kryefjala e do projekti.
- Po, e di. Madje, prvec ksaj, di se nuk sht mir me qen ushqim i gatshm pr orrlat.
- Ti mendon se kjo mund t bj vaki? Sak?
- Dhe vakit nuk kan t sosur, more djal! - t thash....
- Po mbase tani sht momenti kur duhen me patjetr kto Hece-t, pr t zbutur disi katastrofn energjitike... si thua?
- T rren mendja or voc! N qoft se nuk njef ministrin, q ky t t garantoj se nuk do t ket projekte t tjera n at lum dhe se vetm studimi im do t shqyrtohet, ather, hajde ti hyjm projektit. Prndryshe, e lam at muhabet...
-Mir, inxhinier, po si ke mbrritur kaq kokfortsisht n nj bindje t till, t ciln ti nuk e v aspak n dyshim? Mos ndoshta u ke besuar ca si fort do far legjendave t ekzagjeruara...?
- E shof se e ke vshtir me mbesue... Tani, keq m vjen, por t duhet me mndigjue. E un skam a me tba tjetr, se vet kambngule... po mos u mrzit, do ti bije sa ma shkurt.
- Mos u ven n siklet... nse duhet, m trego dhe un t ndjek pa asnj fije mrzie.
Inxhinieri rrufiti fundin e filxhanit t kafes, piu nj gllnjk uj mineral dhe si ndezi nj cigare Meritnga paqeta ime, ia nisi kshtu:
Njashtu si ti sot, n vjeshtn e vitit 2005 m krkuan n nj takim pr nj studim mbi ujrat e nj lumi q derdhej n Vjos. Bhej fjal pr ndrtimin e nj HEC-i, i cili, me kapacitetin e tij, them se mbulonte me energji 30-40 cop katunde t Tepelens. Kur e pash vet, u binda se rasti ishte m se ideal: uji rridhte rrmbyeshm nga nj kanion i lart ndan Progonatit. Investuesit, nj familje e persekutuar nga komunistt, me disa t vrar n familje, kthenin pr her t par n atdhe nga Amerika, me dshirn pr t
nj vepr dhe e vrteta do thn se shpenzuan me guxim. Mbas nj pun intensive studimi mbaroi, ua dorzova, e pr dy-tre muaj u dha dhe leja nga ministria e Ekonomis dhe Energjitiks. Filluan ethet e realizimit konkret t projektit, gjersa n krye t nj viti e kusur, HEC-i u quajt i prfunduar. Mbetej premja e shiritit, domethn, inagurimi a prurimi... Vllezrit e entuziazmuar shqiptaro-amerikan, kishin parashikuar nj fest t bujshme me rastin e prurimit t hidrocentralit, kishin grishur t gjith katundart e atyre viseve me gra, burra, pleq e fmij, e sdomend, autoritetet lokale t vendit dhe zonave prreth, sikundr dhe deputet e zyrtar t lart nga kryeqyteti. N nj paradite shtatori t vjetit t kaluem, morn udhn drejt kanionit vargan t panumrt festarsh, t veshur si pr kremte; msues shkollash e nxns, gjith gjindja puntore e blegtorale, ahengxhinjt me kostume kombtare e instrumente muzikore, prfaqsues t t gjitha feve, zyrtar lokal t administrats t gjith msyn drejt kanionit. Dhe mu aty i priti udia m e madhe: buzt shkmbore t kanionit nuk derdhnin asnj pik uj. Vetm lmashku dhe myshqet e gjelbra ende shkndijonin ndonj pik uji ndn rrezet shkndritse t diellit dhe gjithka tjetr prreth qe kredhur n nj asi heshtjeje t trisht e mortore, pa zhurmn karakteristike t ujvarrs. Pamja dukej kobzez dhe e frikshme dhe kishe ndjesin se gjendeshe n pikun m t tmerrshm mortor, a thua se kishte vdekur vet natyra e gjall dhe e shenjt. Ather edhe turrma e festarve q sa vinte e mblidhej, bashk me ahengxhinjt dhe kostumet e npunsve, filloi t flas nn z me njri-tjetrin, aq sa ngjante me nj xhemat q do t prcillte xhenazen. Po xhenazja vet nuk ishte. Ku t ket humbur lumi? pyesnin njerzia. Herdokur, nj grup t rinjsh, bashk me vllezrit investitor shqiptaro-amerikan u nisin lart, npr rrjedhn e lumit tashm t thar, ndrsa turrma festive, aty nga ora 11.00 u shprnda, heshturazi n rrug t ndryshme.
- far kishte ndodhur me lumin? Qe hap ndonj guv dhe e kishte prpir shtrati? ndrhyra un, fill pas nj ndrprerje t detyrueshme t inxhinjerit, gjat s cils ai lexoi mbrritjen e nj mesazhi n celular.
- Eee... t kishte qen ajo q thua, ku ma gjen! Grupi i t rinjve eci prgjat lumit t thar, n t kundrt t rrjedhs ndr ta dhe un dhe kur kishim lan mbrapa si nja 20 kilometra, e shohim lumin... t devijuar.
- Si, vetvetiu?
- Jo mor, jo. Ia kishin kthye kryet npr nj shtrat tjetr. Dhe dukej ashiqare: kishin punue forca t mdha puntore qysh ma para. Ku me kazma e lopata, po ma s shumti me ekzkavator e me skrepa. Ndrsa nja dy-treqindmetr ma posht, aty ku lumi kalonte disi n zgrip, mes shkmbinjsh, e kishin ba sallat me shprthime dinamiti e tritoli.
- Po pastaj?
- Pastaj ndoqm shtratin e ri nga ia kishin kthye kryet lumit. Kshtu ecm edhe nja dhjet kilometra t tjera, derisa t habitur sa ska, pam se uji binte detyrueshm n nj far lartsie shkmbore t parasajueme. Prposh dukeshin dy-tri baraka, dhe vetkuptohet pajisja mjaft e thjeshtzuar, por e mjaftueshme e nj hidrocentrali t vogl elektrik. Bm t avitemi, por na ndali nj krism e mbytur pushke. Mandej pam tre burra q na kishin marr shenj. Ku me t brtitura e ku me gjeste ata na dhan t kuptojm se nuk ishim t dshiruar dhe se duhej tia mbathnim sa skishim ngran ende nga nj kokrr plumbi.
E prfytyrova pr nj grimkoh mizrin e njerzve q hapte shtratin e ri q i qasej lumit, derisa i vun kapistr dhe e trhoqn si kal udh e mbi udh.
Mu kujtua dhe monografia e nj autori francez mbi ingiz Hanin kur pushtoi Buharan. 400.000 lufttar mongol u drrmuan t marrin nj kshtjell, por nuk ia doln dot. Befas ata u trhoqn dhe u zhdukn me muaj t tr, duke e mbajtur kshtjelln nga kodrat prreth, t rrethuar e nn vzhgim, disi n distanc, me nj kontigjent t pakt ushtarsh. Pas disa muajsh, q nga kodrat u pa po ajo mizri ushtarsh me kazma e lopata, t cilt solln kryet e nj kanali llaftarisht t thell e t gjer, deri tek muret e kshtjells. Askujt prej kshtjellarve nuk ia priste mendje se kishin ndrmend t bnin mongolt me at kanal t frikshm e t that. Mandej mongolt prap u trhoqn dhe u vendosn n kodr, duke
sehir. Vetm pas nj jave, nj mngjesi vjeshte, kshtjellart pan se si kanali i hapur shungulloi nga lubia e ujrave: mongolt kishin kthyer lumin pr t sulmuar kshtjelln. Dhe, natyrisht, kshtjell u zbru, e mandej, para se t fundosej, u dorzua.
- Por, ju, megjithat, vajtt, apo jo? e pyeta inxhinierin asaj prhumbjeje.
- As mos e o npr mend! Kujt ia mbante?
- E lat?
- Jo, sigurisht, u morn informatat, si fillim. Mandej vllezrit shqiptaro-amerikan edhe pr nj vit tjetr u morn me sqarimin e shtjes. Rishikuan edhe njher t gjitha dokumentat n ministri: t gjitha n rregull, me studimin, me projektin, me lejen. Puna ngatrrohej se edhe kompanis rivale, e cila kishte vjedh lumin, ia kishin miratuar projektin n po t njjtin lum. Filluan gjyqet. Pala kundrshtare doli m e fort se kishte miq edhe tek t djathtt, edhe tek t majtt e, padyshim, njihte t gjitha hallkat e rndsishme t gjyqeve sipas shkallve. Rndom fijet ngatrroheshin; ata t mnistris ia hidhnin fajin njri-tjetrit, madje her-her u jepnin t drejt t dy palve, derisa e kaluan shtjen defenitivisht n gjyq. Periodikisht seancat gjyqsore bllokoheshin, ktheheshin mbrapsht dhe, pr mungesa informacionesh apo mosditje vendimesh t reja, ktheheshin n ministri, pr t rishikuar srish statute, pika t diskutueshme e pr tia nisur srish nga e para.
Por kur mbrriu vjeshta dhe, pr thuajse nj vit, vllezrit nuk ia doln dot burokracive t ministris dhe gjyqsorit, u demoralizuan, u nervozuan, u xhindosn dhe i ran mendjes prapa se n far gjendjeje qen katandisur: miliona t shpenzuar kot, moralisht t zgrlaqur, t fyer e t poshtruar ata i braktisn t tra, vetm e vetm t shptonin trut e koks, q t mos i mbyllnin nj dit n ndonj spital psiqiatrik. Por ama ikn me betimin: Kundr ju komunistve t rinj, duhet rifilluar srish lufta, njlloj si e patn nis t part tan me 1945-n, derisa u vran!.
Un nuk e di si e bn kt deklarat, kujt ia bn e far kishin ndrmend t gjort, por di se ikn nga syt kmbt, t lemerisur pr jet t jetve.
- Vaki e rnd inxhinjer... po a nuk u shqetsua kush, t paktn pr kanionin e thar? Se, me sa di un, n munges t ujit kanioni shkatrrohet nga mikroorganizma qe e dekompozojn. Nuk u ngrit t protestoj, fjala vjen, ndonj shoqat e mbrojtjes s mjedisit?
- Rri mor voc dhe ti... ata vodhn nj lum t tr dhe e futn n xhep dhe nuk e vrau mendjen qeveria, e ti m thua... Po n vijn bregdetare Sarand-Vlor? Ka patur disa ishuj t veckl fare dhe madje pash n kronikat e lajmeve se si njrit prej ishujve ia kishin ngul dhmbt e hekurt skrepat dhe ekskavatort pr t nxjerr zhavorr apo akll rrugsh... Askush su tund! Kur e pash dhe nj her tjetr pas nj jave, ishulli dukej si nj cop molle e kafshuar prgjysm. Kt fat pash se patn t gjith ishujt e tjer t vegjl: brenda pak kohe prfunduan si ndoca pasta n goj t krokodilit. Prandaj dhe t thash: ka vaki e vaki, por ktu tek ne vakit skan t sosur. Shpartallohen pyje t tra; priten shpate me shkurre e gmusha, me gjith filiza t njom pr t djegur furra glqereje, digjen pyje t vjetra e t reja pr ti shndrruar kullota, u hiqet skalpi maleve dhe u grihen brinjt pr t nxjerr pllaka mermeri, t cilat shkojn n Greqi e Itali dhe pasurojn xhepat e biznesmenve t paligjshm me bekimin e politiks. Mos u udit kur ndonj mngjes t gdhihemi dhe t mos i gjejm Liqejt e Shkodrs, Ohrit apo Presps! Madje as dy detet qe kemi. Po e ngushtojm natyrn e shenjt, po e rrjepim, po e shkretojm, po e poshtrojm... e do ma tro? Po e pshtyjm n fytyr natyrn e Madhe! E ajo? Do vij nj dit kur do ta fshij pshtymn ton dhe, natyrisht, tue na lyp pardon, do t na pshtyj dhe ajo ne. Ather nuk e di... nuk e di kush ka me qen n gjendje t krahasoj forcat.
- Pikrisht... thash paprcaktueshm, duke i paguar kafet kamarierit. Pikrisht... prsrita pr inerci, duke u munduar ta frenoj aty bisedn ton, e cila kishte kaluar tashm n metafizikn e kulluar t moralit.
Inxhinjeri u ngrit. Me nj buzqeshje t sforcuar edhe didaktike, edhe vetironike tha, teksa m shtrngoi dorn:
- Kshtu pra... Mendohu mir, ose hiq dor!
Historin ma rrfeu nj inxhinjer i regjur i ujrave prej Lure, specialist i rrall pr studimet dhe projektet e HEC-eve npr lumejt malor, t cilt rendin si kapronj pr ta ndalur turrin e vet n lumejt e mdhenj t Shqipris. Edhe un, meq e njihja pak inxhinjerin e talentuar, shkova si ndrmjets ti bj ofertn pr ca miq t tjer, t cilt, qen tunduar nga moda e HEC-eve dhe donin edhe ata nj projekt investimi, pr ti sjell Shqipris pak m shum drit. Miqt e mi, e kishin patur ndrr t vjetr ta shfrytzonin turrin kryene t lumit malor, pr pak m shum drit n disa cop katunde qark Tomorrit - madje pr ta prekur ndrrn e tyre t vjetr - kishin ln Greqin, ku punonin prej m shum se dhjet vjetsh.
- Dakord, - tha inxhinjeri kur i parashtrova iden e miqve t mi jugor, - dokord, por para se me i hy studimit dhe zbardhjes s ktij projekti, due me qen i sigurt pr dika.
- Konkretisht?
- Duhet me mgarantue se projekti juaj do t miratohet nga Ministria e Ekonomis dhe e Energjitiks, por jo vetm kaq...
- Si jo vetm kaq...!?
- Duhet t siguroheni q projekti juaj t regjistrohet i pari dhe se nuk do tju bjn loj t dyfisht.
- Pse duhet ky regjistrim dhe pr far loje t dyfisht e ke fjaln, inxhinier?
- Ndigjo mor mik: po nuk patt ndonj garanci nga brenda ministris, as mos e nisni punn. Sepse kur vendoset pr tu shfrytzuar ndonj lum a prrua i rrmbyeshm, si rregull, paraqiten disa firma apo kompani pretendente. Mandej Ministria, si rregull, ban nji si pun konkursi dhe ia jep lejen asaj kompanie a firme q i ka parametrat e shfrytzimimit me kapacitete m t larta.
- Po si mund ta garantojm kt kur ne akoma nuk kemi
vet studimin, jo m paraqitjen e tij pr miratim n ministri?
- Athere kot e keni or voc, se vakit skan t sosur tek ne. Po nuk njoht ministrin a ndonj funksionar, kot e keni...!
- Po mir, t keqe ka t konkurojm? Nevoj pr HEC-e ka, studimin do ta bsh ti t mrekullueshm, ather...?
- Vakit more mik, nuk kan t sosur...
- E mora vesh de... ka vaki e vaki... pr far vakish e ke fjaln, inxhinier?
- Nigjo, mor voc i majr... do gj sot bhet pazar, d.m.th., shitet e blihet... e prap shitet, prap blihet. Si i thon nj fjale, nuk ke karar pazari. Nuk ke qefil a dorzan... se si i thon ata pleqt ton t motmotit , sot hyn qefil, e mbetesh bylikbash. Fjala vjen: ti drgon krejt n regull projektin, studimin e detajuar me t gjitha parametrat dhe garancit, mandej, n finale, e merr vesh se, pr t njjtin projekt ka fituar dikush tjetr. Argumenti? Sepse tjetri i ka patur treguesit me pozitiv n t gjitha paramentrat, ka do t thot se, projekti i tjetrit ka me efikasitet: Heci i tij premton m shum giga-vat energji. Ti pastaj do m thuash se inxhinieri im sht i paaft, se, medemek, ja, dalka nji far azgani tjetr ku e ku m i aft dhe thua me vete: mu desh q u ngatrrova me at mediokri, q nuk din me qit qimen prej qulli, lene ma lumin...! Po a sht njimend kshtu? Jo! Sepse ka ustallar q i shpikin vet konkurrentt. Kta mandej, e kullandrisin n at far feje punn, sa ti mbetesh edhe i habitur, edhe me gisht n goj. Kta ustallart, gjejn dik tjetr, marrin t gatshm projektin dhe studimin tnd, t cilit vetmse i zgjerojn parametrat n t gjitha treguesit dhe thjesht, n nj seanc transparente dhe korrekte shpallen fituesit e projektit. Kshtu merr fund optimist tenderi n prani edhe t shtypit e mediave.
- Por, i dashur inxhinier, si mund t bhet pa tender? i thash. Ti e di se konkurrenca sht kryefjala e do projekti.
- Po, e di. Madje, prvec ksaj, di se nuk sht mir me qen ushqim i gatshm pr orrlat.
- Ti mendon se kjo mund t bj vaki? Sak?
- Dhe vakit nuk kan t sosur, more djal! - t thash....
- Po mbase tani sht momenti kur duhen me patjetr kto Hece-t, pr t zbutur disi katastrofn energjitike... si thua?
- T rren mendja or voc! N qoft se nuk njef ministrin, q ky t t garantoj se nuk do t ket projekte t tjera n at lum dhe se vetm studimi im do t shqyrtohet, ather, hajde ti hyjm projektit. Prndryshe, e lam at muhabet...
-Mir, inxhinier, po si ke mbrritur kaq kokfortsisht n nj bindje t till, t ciln ti nuk e v aspak n dyshim? Mos ndoshta u ke besuar ca si fort do far legjendave t ekzagjeruara...?
- E shof se e ke vshtir me mbesue... Tani, keq m vjen, por t duhet me mndigjue. E un skam a me tba tjetr, se vet kambngule... po mos u mrzit, do ti bije sa ma shkurt.
- Mos u ven n siklet... nse duhet, m trego dhe un t ndjek pa asnj fije mrzie.
Inxhinieri rrufiti fundin e filxhanit t kafes, piu nj gllnjk uj mineral dhe si ndezi nj cigare Meritnga paqeta ime, ia nisi kshtu:
Njashtu si ti sot, n vjeshtn e vitit 2005 m krkuan n nj takim pr nj studim mbi ujrat e nj lumi q derdhej n Vjos. Bhej fjal pr ndrtimin e nj HEC-i, i cili, me kapacitetin e tij, them se mbulonte me energji 30-40 cop katunde t Tepelens. Kur e pash vet, u binda se rasti ishte m se ideal: uji rridhte rrmbyeshm nga nj kanion i lart ndan Progonatit. Investuesit, nj familje e persekutuar nga komunistt, me disa t vrar n familje, kthenin pr her t par n atdhe nga Amerika, me dshirn pr t
nj vepr dhe e vrteta do thn se shpenzuan me guxim. Mbas nj pun intensive studimi mbaroi, ua dorzova, e pr dy-tre muaj u dha dhe leja nga ministria e Ekonomis dhe Energjitiks. Filluan ethet e realizimit konkret t projektit, gjersa n krye t nj viti e kusur, HEC-i u quajt i prfunduar. Mbetej premja e shiritit, domethn, inagurimi a prurimi... Vllezrit e entuziazmuar shqiptaro-amerikan, kishin parashikuar nj fest t bujshme me rastin e prurimit t hidrocentralit, kishin grishur t gjith katundart e atyre viseve me gra, burra, pleq e fmij, e sdomend, autoritetet lokale t vendit dhe zonave prreth, sikundr dhe deputet e zyrtar t lart nga kryeqyteti. N nj paradite shtatori t vjetit t kaluem, morn udhn drejt kanionit vargan t panumrt festarsh, t veshur si pr kremte; msues shkollash e nxns, gjith gjindja puntore e blegtorale, ahengxhinjt me kostume kombtare e instrumente muzikore, prfaqsues t t gjitha feve, zyrtar lokal t administrats t gjith msyn drejt kanionit. Dhe mu aty i priti udia m e madhe: buzt shkmbore t kanionit nuk derdhnin asnj pik uj. Vetm lmashku dhe myshqet e gjelbra ende shkndijonin ndonj pik uji ndn rrezet shkndritse t diellit dhe gjithka tjetr prreth qe kredhur n nj asi heshtjeje t trisht e mortore, pa zhurmn karakteristike t ujvarrs. Pamja dukej kobzez dhe e frikshme dhe kishe ndjesin se gjendeshe n pikun m t tmerrshm mortor, a thua se kishte vdekur vet natyra e gjall dhe e shenjt. Ather edhe turrma e festarve q sa vinte e mblidhej, bashk me ahengxhinjt dhe kostumet e npunsve, filloi t flas nn z me njri-tjetrin, aq sa ngjante me nj xhemat q do t prcillte xhenazen. Po xhenazja vet nuk ishte. Ku t ket humbur lumi? pyesnin njerzia. Herdokur, nj grup t rinjsh, bashk me vllezrit investitor shqiptaro-amerikan u nisin lart, npr rrjedhn e lumit tashm t thar, ndrsa turrma festive, aty nga ora 11.00 u shprnda, heshturazi n rrug t ndryshme.
- far kishte ndodhur me lumin? Qe hap ndonj guv dhe e kishte prpir shtrati? ndrhyra un, fill pas nj ndrprerje t detyrueshme t inxhinjerit, gjat s cils ai lexoi mbrritjen e nj mesazhi n celular.
- Eee... t kishte qen ajo q thua, ku ma gjen! Grupi i t rinjve eci prgjat lumit t thar, n t kundrt t rrjedhs ndr ta dhe un dhe kur kishim lan mbrapa si nja 20 kilometra, e shohim lumin... t devijuar.
- Si, vetvetiu?
- Jo mor, jo. Ia kishin kthye kryet npr nj shtrat tjetr. Dhe dukej ashiqare: kishin punue forca t mdha puntore qysh ma para. Ku me kazma e lopata, po ma s shumti me ekzkavator e me skrepa. Ndrsa nja dy-treqindmetr ma posht, aty ku lumi kalonte disi n zgrip, mes shkmbinjsh, e kishin ba sallat me shprthime dinamiti e tritoli.
- Po pastaj?
- Pastaj ndoqm shtratin e ri nga ia kishin kthye kryet lumit. Kshtu ecm edhe nja dhjet kilometra t tjera, derisa t habitur sa ska, pam se uji binte detyrueshm n nj far lartsie shkmbore t parasajueme. Prposh dukeshin dy-tri baraka, dhe vetkuptohet pajisja mjaft e thjeshtzuar, por e mjaftueshme e nj hidrocentrali t vogl elektrik. Bm t avitemi, por na ndali nj krism e mbytur pushke. Mandej pam tre burra q na kishin marr shenj. Ku me t brtitura e ku me gjeste ata na dhan t kuptojm se nuk ishim t dshiruar dhe se duhej tia mbathnim sa skishim ngran ende nga nj kokrr plumbi.
E prfytyrova pr nj grimkoh mizrin e njerzve q hapte shtratin e ri q i qasej lumit, derisa i vun kapistr dhe e trhoqn si kal udh e mbi udh.
Mu kujtua dhe monografia e nj autori francez mbi ingiz Hanin kur pushtoi Buharan. 400.000 lufttar mongol u drrmuan t marrin nj kshtjell, por nuk ia doln dot. Befas ata u trhoqn dhe u zhdukn me muaj t tr, duke e mbajtur kshtjelln nga kodrat prreth, t rrethuar e nn vzhgim, disi n distanc, me nj kontigjent t pakt ushtarsh. Pas disa muajsh, q nga kodrat u pa po ajo mizri ushtarsh me kazma e lopata, t cilt solln kryet e nj kanali llaftarisht t thell e t gjer, deri tek muret e kshtjells. Askujt prej kshtjellarve nuk ia priste mendje se kishin ndrmend t bnin mongolt me at kanal t frikshm e t that. Mandej mongolt prap u trhoqn dhe u vendosn n kodr, duke
sehir. Vetm pas nj jave, nj mngjesi vjeshte, kshtjellart pan se si kanali i hapur shungulloi nga lubia e ujrave: mongolt kishin kthyer lumin pr t sulmuar kshtjelln. Dhe, natyrisht, kshtjell u zbru, e mandej, para se t fundosej, u dorzua.
- Por, ju, megjithat, vajtt, apo jo? e pyeta inxhinierin asaj prhumbjeje.
- As mos e o npr mend! Kujt ia mbante?
- E lat?
- Jo, sigurisht, u morn informatat, si fillim. Mandej vllezrit shqiptaro-amerikan edhe pr nj vit tjetr u morn me sqarimin e shtjes. Rishikuan edhe njher t gjitha dokumentat n ministri: t gjitha n rregull, me studimin, me projektin, me lejen. Puna ngatrrohej se edhe kompanis rivale, e cila kishte vjedh lumin, ia kishin miratuar projektin n po t njjtin lum. Filluan gjyqet. Pala kundrshtare doli m e fort se kishte miq edhe tek t djathtt, edhe tek t majtt e, padyshim, njihte t gjitha hallkat e rndsishme t gjyqeve sipas shkallve. Rndom fijet ngatrroheshin; ata t mnistris ia hidhnin fajin njri-tjetrit, madje her-her u jepnin t drejt t dy palve, derisa e kaluan shtjen defenitivisht n gjyq. Periodikisht seancat gjyqsore bllokoheshin, ktheheshin mbrapsht dhe, pr mungesa informacionesh apo mosditje vendimesh t reja, ktheheshin n ministri, pr t rishikuar srish statute, pika t diskutueshme e pr tia nisur srish nga e para.
Por kur mbrriu vjeshta dhe, pr thuajse nj vit, vllezrit nuk ia doln dot burokracive t ministris dhe gjyqsorit, u demoralizuan, u nervozuan, u xhindosn dhe i ran mendjes prapa se n far gjendjeje qen katandisur: miliona t shpenzuar kot, moralisht t zgrlaqur, t fyer e t poshtruar ata i braktisn t tra, vetm e vetm t shptonin trut e koks, q t mos i mbyllnin nj dit n ndonj spital psiqiatrik. Por ama ikn me betimin: Kundr ju komunistve t rinj, duhet rifilluar srish lufta, njlloj si e patn nis t part tan me 1945-n, derisa u vran!.
Un nuk e di si e bn kt deklarat, kujt ia bn e far kishin ndrmend t gjort, por di se ikn nga syt kmbt, t lemerisur pr jet t jetve.
- Vaki e rnd inxhinjer... po a nuk u shqetsua kush, t paktn pr kanionin e thar? Se, me sa di un, n munges t ujit kanioni shkatrrohet nga mikroorganizma qe e dekompozojn. Nuk u ngrit t protestoj, fjala vjen, ndonj shoqat e mbrojtjes s mjedisit?
- Rri mor voc dhe ti... ata vodhn nj lum t tr dhe e futn n xhep dhe nuk e vrau mendjen qeveria, e ti m thua... Po n vijn bregdetare Sarand-Vlor? Ka patur disa ishuj t veckl fare dhe madje pash n kronikat e lajmeve se si njrit prej ishujve ia kishin ngul dhmbt e hekurt skrepat dhe ekskavatort pr t nxjerr zhavorr apo akll rrugsh... Askush su tund! Kur e pash dhe nj her tjetr pas nj jave, ishulli dukej si nj cop molle e kafshuar prgjysm. Kt fat pash se patn t gjith ishujt e tjer t vegjl: brenda pak kohe prfunduan si ndoca pasta n goj t krokodilit. Prandaj dhe t thash: ka vaki e vaki, por ktu tek ne vakit skan t sosur. Shpartallohen pyje t tra; priten shpate me shkurre e gmusha, me gjith filiza t njom pr t djegur furra glqereje, digjen pyje t vjetra e t reja pr ti shndrruar kullota, u hiqet skalpi maleve dhe u grihen brinjt pr t nxjerr pllaka mermeri, t cilat shkojn n Greqi e Itali dhe pasurojn xhepat e biznesmenve t paligjshm me bekimin e politiks. Mos u udit kur ndonj mngjes t gdhihemi dhe t mos i gjejm Liqejt e Shkodrs, Ohrit apo Presps! Madje as dy detet qe kemi. Po e ngushtojm natyrn e shenjt, po e rrjepim, po e shkretojm, po e poshtrojm... e do ma tro? Po e pshtyjm n fytyr natyrn e Madhe! E ajo? Do vij nj dit kur do ta fshij pshtymn ton dhe, natyrisht, tue na lyp pardon, do t na pshtyj dhe ajo ne. Ather nuk e di... nuk e di kush ka me qen n gjendje t krahasoj forcat.
- Pikrisht... thash paprcaktueshm, duke i paguar kafet kamarierit. Pikrisht... prsrita pr inerci, duke u munduar ta frenoj aty bisedn ton, e cila kishte kaluar tashm n metafizikn e kulluar t moralit.
Inxhinjeri u ngrit. Me nj buzqeshje t sforcuar edhe didaktike, edhe vetironike tha, teksa m shtrngoi dorn:
- Kshtu pra... Mendohu mir, ose hiq dor!