Vendlindjet ku duket se nuk ndodh asgjë

Ardhja e nobelistit turk në Tiranë ende nuk e ka shuar jehonën dhe as situatën elektrizuese, që për herë të parë ngjarjet letrare lanë në rend të dytë politikën, pasi në të njëjtën ditë, edhe shkrimtari Ismail Kadare reagon nga Parisi në një intervistë për mediat e huaja, njëkohësisht hedh në treg, në shqip, romanin e tij më të ri Aksidenti. Në këtë kontekst të kryqëzimit të kulturave dhe ngjarjeve letrare, po botojmë dy vështrime kritike; e para vjen nga La Quinzaine Litteraire shkruar nga Jean-Paul Champseix, jep një version estetik për autorin shqiptar, Kadarenë, dhe e dyta vjen nga Arian Leka, një reflektim historiko-estetik për nobelistin turk, Pamuk, si një përballje live çfarë mendon kritika në këto anë të Evropës

Katr vjet m par, teksa lexoja romanin “Un jam e kuqja”, m’u krijua bindja se kisha njohur jo vetm personazhet, por edhe autorin e tij, shkrimtarin Orhan Pamuk, ndaj sot nuk m mbetet tjetr vese t’i uroj shkrimtarit rikthimin n gjuhn time prmes librit “Stamboll – kujtime dhe qyteti” e sakaq t mendoj se kshtu si ka ardhur jeta, njerzit nuk munden m t’i shmangen njri-tjetrit dhe mos nj her, nj her do t takohen n qendra apo n periferit e qendrave, n krye t rrugve apo n fund t kapitujve t nj romani, si pr t’i thn n ngut e sipr njri-tjetrit: “po rendim m shum se dikur...” Po pr ku...? N krkim t kujt...?

Nj prgjigje mund t jet n krkim suksesit (!), drejt t lumturis (!) n krkim t asaj prsosmrie (!) q krkuan miniaturistt e kuajve n oborrin e Sulltan Muratit III apo dy onufrt tek pikturojn kuaj n ikon.

Ndrkaq njeriu jeton, bhet m i ditur, m i famshm, bekohet me familje dhe fmij, bhet m i pasur, me t gjitha llojet e pasurive q prfytyrojm se njeriu mund t zotroj, prfshi ktu edhe pasurit e shpirtit. Duket se njeriu po kap majat e realizimit t qenies t vet. N kt mendje duket se sht edhe shoqria, prher e gatshme t justifikoj do gj n emr t suksesit, duke e shndrruar suksesin prmas t qenies dhe kohs son. Por vetm duket kshtu.

Zaret e tryezs i kan t gjith numrat, ve zeros. Kjo munges e zeros tek zaret, krijon te njeriu bindjen dhe suksesit t prhershm, i krijon ndjesin e evolucionit permanent. Por po kjo ndjesi i krijon gjithashtu edhe iluzionin se nga kjo jet, si do q t vij puna, nuk dalim t humbur, gjithsesi (jekun e kemi n xhep, apo jo?!). Gjith kjo ndrr zgjat deri ditn kur para nesh shfaqet dhimbja (e jona apo e t tjerve si ne), plakja (e jona apo e nj shoqrie t lodhur), varfria (jon apo e t panjohurve si ne), shfaqet vdekja (e jona apo e t ngjashmit ton), shfaqet urrejtja, dshtimi, lodhja, prjashtimi dhe shprfillja e tjetrit.

Nuk do i kish prmendur kto cilsime t frikshme pr disa dhe t pakndshme pr disa t tjer, sikur t ato mos ishin tema t pranishme n krijimtarin e Orhan Pamukut. Nga ana tjetr jan kto tema q plotsojn ndjeshmrin ton mbi fatin dhe mungesn e tij dhe bjn tekefundit dallimin mes zareve q luajm duke prdorur si tryez shpinn e njri-tjetrit dhe zareve q vrtiten mbi skrivanin e Zotit q sheh dhe shkruan gjithka.

Po katr vjet m par, n ligjratn e mbajtur n Akademis suedeze t mimeve “Nobel”, Orhan Pamuk kujtoi baban tij, ndjes past. Ai burr kishte dashur t bhej poeti i Stambollit. Kishte prkthyer n turqisht madje dhe Paul Valery-n. Porse nuk kishte qen krejt i gatshm t bnte jetn e poetit n nj vend t varfr dhe me pak lexues, ndaj dhe si form t pranis atrore zgjodhi shndrrimin n baule t mbyllur tekstesh t pabotuara. Krahas ndrrs s vet t fsheht pr t’u
poet i Stambollit, ky baba ushqente edhe ndrrn e shpallur pr suksesin e t birit dhe uronte q nj dit ky bir t bhej Pashá i letrave t bots - si dhe u b - ndonse ka t ngjar q i ati t ket ikur nga kjo jet pa e njohur shpagn q paguan shkrimtari n ksi rastesh.

N po at ligjrat Orhan Pamuk prmendi edhe faktin se me gjith sukseset, njeriun e kohrave moderne e mundojn po ato gjra q kan munduar edhe njeriun e zanafills: mungesa e toks, mungesa e nj atie mbi kok dhe uria.

Toka, atia mbi krye dhe Uria jetojn pran nesh si kafsh t zbutura shtpiake, si pr t na kujtuar se kemi zbutur Natyrn, por Natyra e ka ndryshuar fare pak thelbin e natyrs son humane. Kur mson kto njeriu ka dshir t kthej kohn pas dhe s andejmi dallon se nuk i mjafton dylbia pr t par sa jan larguar prej tij gjrat q dikur i kishte dashur me jet. Sheh gjithashtu se gjendet i vetm n ballon. N ballonin q e ka uar drejt qiejve t suksesit, nuk gjendet m asnj prej atyre thasve me rr q e mbanin lidhur me tokn dhe njerzit e tjer. I ka flakur posht, me dorn e vet, t gjitha, duke besuar se ishin thjesht thas, se suksesi dhe jo rra q na shket ndr gishtrinj si e prditshmja jon, ishin t rndsishme n jet. Ka flakur dashurin “me qaf t gjat, me flok bojkafe e t shklqyeshm”, si prshkruhet tek “Stambolli”, emrat dhe fytyrat e t afrmve dhe t miqve t dikurshm, ka flakur frikrat dhe sht trimruar, ka flakur letrat e dorshkruara, prditshmrin, tregjet e vogla, besimin, zanatet e ndrruara, gabimet, humbjet, gjuhn amtare, ndjesin e t qenit i vogl, anonim, ka flakur kombsin, shpengimin, dyshimet, kurajn pr t vazhduar dhe vrtetsin e fmijs q dikur kishte ndrruar pr t gjitha kto... Dhe ndihet i palumtur, si shum njerz t cilve u ka rn shorti t jen njerz prej boje dhe letre, por emra t shkruar, gjithsesi.

Dhe ather, pavarsisht se ku ndodhet, n qendr apo n cep t bots, n Stamboll apo n Tiran, n avion apo n nj nga ato lagjet periferike banort e t cilave i prcjellin aviont me sy, njeriun e kaplon trishtimi, e kap nj mall e nj ndjesi zbraztie, a mbrthen ankthi shpirtror dhe ai shkurajim i veant q t mbshtjell teksa shtit prmes fjalive t shkurtra si rrugicat e mbyllura t nj qyteti “aq t varfr dhe t prhumbur sa q zor t besosh se ka pr t’iu kthyer ndonjher pasuria, zulma dhe kultura e dikurshme”, apo fjalive q zgjasin me faqe t tra si pazaret dhe sheshet e hapura q priren nga deti, t cilat i gjejm n mnyr t spikatur tek “Stambolli”.

N gjuhn e autorit t gjitha kto ndjesi prmblidhen n nj fjal e vetme: Huzun. Dhe gjith ky Huzun bashkohet n rrfimin dhe fotot q mbrojn kujtimet e ktij qyteti q nuk sht m si ishte apo q sht kujtes.

Me sa duket kto ndjenja e shtyjn edhe shkrimtarin - homo-s/criptor-in q shkruan dhe fsheh njkohsisht t niset ose drejt nj dhome m vete, pr t
punn e prditshme t njeriut q prmes shkrimit shpton njerz apo bot t rrezikuara nga “holokausti” i kujtess... Ose t’i braktis t gjitha: dhomn, tryezn e puns, letrn, penn, dritaren me pamje nga ura e madhe e Bosforit q lidh kulturat e dy kontinenteve dhe, ndonse mund t’i vij n vesh vargu i Charles Baudelaire lexues hipokrit - i ngjashmi im - vllai im (Hypocrite lecteur, - mon semblable, - mon frère!), ai merr rrugn drejt ca t panjohurve, pr t cilt ka dgjuar se i lexojn me ndje dhe i duan krijesat e librave t tij.

Me ‘Stambollin’ n form libri q kemi n dor, lexuesi mund t ndjehet si perandort e mozaikve q mbajn n dor botn. Nuk them ndonj profeci nse pohoj se kt libr jo vetm do e duam, por edhe do t na duhet. Tek ai do t gjejm nj Stamboll t ndryshm nga ai q mundemi t zbulojm vet gjat vizitave turistike. Nga ana tjetr, prmes atij Stambolli, ndoshta do t shohim m qart vendlindjet tona t vogla, vendthet e mbyllura, t qeta, ku duket se prej vitesh nuk ndodh asgj, vendlindje ndaj t cilave numrojm 1001 kusure, vendlindje t cilat ’kishin pr t na thn n vesh na e dhan fshehtas, si nj pare n xhep, para se t’i braktisnim pr t vajtur drejt kryeqendrave, pr t mos ua prmendur kurr m as emrin.

E teksa jemi n kt pik, tek vendosja e kryeqendrave prball periferive, m sht dukur e muar ideja e organizatorve, q autorit t romanit “Un jam e kuqja” i bhet dhurat vizita n Berat - qytetin e kodikve, kaligrafve, miniaturistve, skribve, kishave