Zgjerimi i NATO-s dhe sfidat e integrimit t Shqipris
Mbas Lufts s Dyt Botrore, Evropa Lindore me Evropn Perndimore, si rezultat i ndryshimeve ideologjike dhe politike t Lufts s Ftoht u ndan nga njra tjetra. N vitin 1949,12 vende, n t dy kraht e Atlantikut, krijuan Organizatn e Marrveshjes t Atlantikut t Veriut me mision prballimin e rrezikut t shtrirjes t Bashkimit Sovjetik n rajonet e tjera t kontinentit. N vitet 1947-1952, Plani Marshall u prdor pr stabilizimin e ekonomive t Evrops Perndimore.
Detyra e NATOs, si nj aleanc politike dhe ushtarake, ishte sigurimi i nj ambienti t sigurt pr t realizuar mbrojtjen e prbashkt ndaj do lloj sulmi ushtarak, zhvillimin e demokracis dhe ekonomis. Me vlersimin e Presidentit t Shteteve t Bashkuara t Ameriks t asaj kohe, Harry S.Truman, Plani Marshall dhe NATO ishin dy gjysmat e nj molle. Antart krijues t NATOs : Belgjika, Kanadaja, Danimarka, Franca, slanda, talia, Luksenburgu, Hollanda, Norvegjia, Portugalia, Anglia, Shtetet e Bashkuara t Ameriks i dhan fjaln njra tjetrs se ndaj do lloj sulmi ushtarak q mund tu bhej do t kalonin n mbrojtje t prgjithshme t prbashkt.
Nga data e firmosjes t Marrveshjes t Atlantikut t Veriut, NATO, e deri n prfundim t Lufts s Ftoht, 12 vendeve q e firmosn marrveshjen n 1949-n, n vitin1952 ju bashkuan Turqia me Greqin, n 1955 Gjermania dhe n vitin 1982 Spanja, duke e ngritur numrin e aleancs s NATO-s n 16. Lidert e aleancs n mbledhjen e Brukselit q u b n Janar t vitit 1994, nnvizuan se dyert e aleancs jan t hapura pr antarsimin e vendeve t tjera t Evrops, t cilat do t mbartnin n t ardhmen principet e Marrveshjes s Uashingtonit dhe do t merrnin pjes n sigurin e hapsirave t Atlantikut t Veriut. Zgjerimi i NATO-s, ishte nj hap q sht hedhur me qllim kryesor fuqizimin e Aleancs dhe siguris n hapsirn Evrop-Atlantik. Ky hap nuk krcnon vendet e treta.
Objektivi kryesor i NATO-s sht vazhdimi i nj aleance mbrojtse pr sigurimin e siguris s antarve t saj dhe ruajtjes s paqes n hapsirn EuroAtlantike. Gjat periudhs s zgjerimit, dhe me vendimet e ksaj periudhe t zgjerimit, nuk ka t drejtn e vetos ose t fjals asnj vend prve aleancs. N vitin 1995, aleatt parashtruan pyetjet Prse dhe Si, t cilat kishin t bnin me temn e pjesmarrsve t rinj n t ardhmen e NATO-s. N Shtator t 1995 Studimi mbi zgjerimin e NATO-s q doli n prfundim t saj, iu shprnda vendeve prkatse partnere me vendet e NATO-s. Elementt q sqarohen n kt punim prbjn bazn e afrimit pr tu ftuar vendet e reja pr antarsim n NATO. Studimi n lidhje me pyetjen Prse, konkludoi se pr arsye t prfundimit t Lufts s Ftoht dhe t shprbrjes s Traktatit t Varshavs, kishte lindur nj shans i nevojshm pr prmirsimin e siguris n trsin e hapsirs AuroAtlantike, pa krijuar vijzime n ndarje t reja.
Studimi pr pyetjen Si n lidhje me zgjerimin, evidentoi se, nj zgjerim q do t bhet n aleanc n t ardhmen si n t kaluarn do t mund t realizohet duke zbatuar nenin 10 t Marrveshjes s Atlantikut t Veriut. Antart e rinj nga momenti pranimit do t prfitojn t gjitha t drejtat, do t marr prsipr t gjitha prgjegjsit e antarsimit q krkon marrveshja, do t pranojn principet, politikat dhe drejtimet q adaptohen nga t gjith antart e aleancs dhe do tu prshtaten atyre. N samitin q u b n Madrid n Korrik t 1997-s, kryetart dhe kryeministrat e shteteve t aleancs ftuan n takimet pjesmarrse Republikn Ceke, Hungarin dhe Polonin. Veprimtarit q filluan me nj her mbas ksaj ftese prfunduan n pranvern e 1999-s.
N samitin e Washingtonit q u b n datat 23 24 Prill 1999; krahas pranimit t antarsimit t Republiks Ceke, Hungaris dhe Polonis, u prshndetn pr punn e
n drejtim t antarsimit n NATO 9 vendet pretendente: Romania, Sllovenia, Estonia, Letonia, Litvania, Bullgaria, Sllovakia, Maqedonia dhe Shqipria, por asnj vendi nuk ju dha prparsi dhe kalendar antarsimi. N vend t ksaj, vendeve q dshironin t antarsoheshin n NATO ju dha Plani i Veprimit t Antarsimit ( Membership Action Plan ) pr ti drejtuar prgatitjet n lidhje me kt tem. Plani n fjal, prmban veprimtarit q nevojiten t bhen pr t mbrritur n standardet q sqarohen pr antarsim n 5 fushat e mposhtme:
Temat politike dhe ekonomike,
- Temat e mbrojtjes dhe temat ushtarake
- Temat e burimeve
- Temat e siguris
- Temat e ligjshmris
Vendet aspirante q dshirojn t antarsohen n NATO, organizojn programet e prgatitjes vjetore kombtare sipas planit t veprimit t antarsimit. Duke marr n konsiderat planet e prgatitjes kombtare t vendeve dhe planin e veprimit t antarsimit realizohen veprimtari t prbashkta n t 5 fushat e veprimtaris s prcaktuar dhe organizohen mbledhje n formatin 26+1. N planin e veprimit t antarsimit vazhdojn t jen akoma Kroacia, Maqedonia dhe Shqipria. Me nj ceremoni q u organizua n shtabin e NOTO-s m datn 2 Prill 2004 u pranuan n NATO 7 vendet e ftuara: Bullgaria, Rumania, Letonia, Estonia, Litvanja, Sllovenia, Sllovakia duke e ngritur numrin e antarve n 26. N Samitin e NATO-s n Stamboll q u zhvillua n datat 28-29 Qershor t 2004-s, u vendos vazhdimi i Planit t Veprimit t Antarsimit (MAP) pr Shqiprin, Kroacin dhe Maqedonin; si dhe vazhdimi i puns pr prfshirjen e Ukrains n Planin e Veprimit t Antarsimit. Ndrsa Bosnj-Hercegovina, Serbia dhe Mali I Zi, duke u ftuar zyrtarisht n Samitin e Rigs q u zhvillua n Nntor 2006 u prfshin midis antarve t Partneritetit pr Paqe. Me kt zgjerim numri i vendeve antare pr Partneritet pr Paqe mbrriti n 23. Me kto zhvillime n datat 2-4 Prill t vitit 2008 NATO do t shkoj n samitin e Bukureshtit. Vendet e Adriatik-3 q prbhet nga Shqipria, Maqedonia dhe Kroacia n kt samit presin ftesn e antarsimit n NATO. Kroacia e ka t sigurt marrjen e ftess pr antarsim, ndrsa Shqipria me Maqedonin kan problemet e njohura. Maqedonia sht kritikuar pr mos zbatimin e Marrveshjes s Ohrit n marrdhniet etnike, veanrisht me popullsin shqiptare. Ndrsa shtetit dhe politiks shqiptare Brukseli i ka prsritur disa her detyrat e shtpis q duhet t bj prpara Samitit t Bukureshtit. Nga kto detyra qeveria Berisha ka plotsuar krkesn financiare, ku 2 % e GDP-s n buxhetin e vitit 2008 sht planizuar pr Forcat e Armatosura. Por Shqipris i krkohen t kushtzuara pr marrjen e ftess s antarsimit edhe: 1.reforma n drejtsi, 2. reforma n Sistemin Zgjedhor, ku prfshihen edhe regjistrimi i popullsis me kartn e identitetit dhe 3. zbatimi i Statusit t Ushtarakut t Forcave t Armatosura, pr ushtarakt n rezerv dhe lirim n kuadrin e reformave t kryera pr integrimin n NATO. Por edhe pse koha sht tepr e kufizuar, edhe 3 muaj, qeveria dhe Kuvendi, n vend t kalojn n alarm dhe t punojn intensivisht e me prgjegjsi n realizmin e ktyre tre detyrave vazhdojn diskutimet e pa fundme, duke mos prcaktuar programe me data t qarta. Vazhdimi i ksaj situate konfliktuale, t pa prgjegjshme t politiks shqiptare do t ri rrezikoj shansin q i rijepet vendit ton pr t marr ftesn e antarsimit n NATO. Pra NATO e ka hapur dern pr Shqiprin duke i dhn asaj detyra konkrete prpara ktij samiti pr ti ligjruar tre objektivat e msiprme. Mundsit pr ti realizuar kto tre detyra ekzistojn. Strukturat e qeverise n bashkpunim edhe me institucionet e profilizuara t shoqris civile t punojn s bashku pr prgatitjen e projekt ligjeve, ndrsa forcat kryesore politike vendimmarrse n Kuvend t vazhdojn diskutimet konstruktive pr alternativat m t prshtatshme ligjore. Organizimi dhe plani i nj pune intensive dhe profesionale do t realizoj patjetr edhe kto tre krkesa q Shqipria m n fund t marr ftesn e antarsimit n NATO. Krahas ksaj pune politika dhe diplomacia t rris veprimtarit e saj prezantuese pr punn q bhet edhe pr kto tre probleme duke u shprehur me fakte garancin e ligjrimit t tyre. T gjith shqiptart e presin me dshir t veant kt ftes antarsimi, mbasi nprmjet antarsimit n NATO Shqipria bhet pjes organike e strukturs m t fuqishme t siguris, Shqipria hyn n hapsirat e mbrojtjes s prbashkt t NATO-s, n Shqipri do t rritet siguria dhe qetsia publike nga t cilat do t vin n rritje investimet e brendshme dhe t huaja, nga kjo siguri do t shfrytzohen edhe m shum korridoret ajrore, detare dhe toksore pr lvizjen e kapitaleve dhe t njerzve nga Lindja n Perndim dhe anasjelltas. Antarsimi n NATO politikn Shqiptare do ta detyroj t jet m produktive pr plotsimin e kushteve pr tu antarsuar n BE, mbasi NATO sht paradhoma e hyrjes n Bashkimin Evropian T shikojm se si do t punoj qeverisja me Kuvendin pr kt sfid strategjike dhe ti rikthehemi ksaj teme prsri.
*Drejtor i Institut t Politikave t Siguris Kombtare
Detyra e NATOs, si nj aleanc politike dhe ushtarake, ishte sigurimi i nj ambienti t sigurt pr t realizuar mbrojtjen e prbashkt ndaj do lloj sulmi ushtarak, zhvillimin e demokracis dhe ekonomis. Me vlersimin e Presidentit t Shteteve t Bashkuara t Ameriks t asaj kohe, Harry S.Truman, Plani Marshall dhe NATO ishin dy gjysmat e nj molle. Antart krijues t NATOs : Belgjika, Kanadaja, Danimarka, Franca, slanda, talia, Luksenburgu, Hollanda, Norvegjia, Portugalia, Anglia, Shtetet e Bashkuara t Ameriks i dhan fjaln njra tjetrs se ndaj do lloj sulmi ushtarak q mund tu bhej do t kalonin n mbrojtje t prgjithshme t prbashkt.
Nga data e firmosjes t Marrveshjes t Atlantikut t Veriut, NATO, e deri n prfundim t Lufts s Ftoht, 12 vendeve q e firmosn marrveshjen n 1949-n, n vitin1952 ju bashkuan Turqia me Greqin, n 1955 Gjermania dhe n vitin 1982 Spanja, duke e ngritur numrin e aleancs s NATO-s n 16. Lidert e aleancs n mbledhjen e Brukselit q u b n Janar t vitit 1994, nnvizuan se dyert e aleancs jan t hapura pr antarsimin e vendeve t tjera t Evrops, t cilat do t mbartnin n t ardhmen principet e Marrveshjes s Uashingtonit dhe do t merrnin pjes n sigurin e hapsirave t Atlantikut t Veriut. Zgjerimi i NATO-s, ishte nj hap q sht hedhur me qllim kryesor fuqizimin e Aleancs dhe siguris n hapsirn Evrop-Atlantik. Ky hap nuk krcnon vendet e treta.
Objektivi kryesor i NATO-s sht vazhdimi i nj aleance mbrojtse pr sigurimin e siguris s antarve t saj dhe ruajtjes s paqes n hapsirn EuroAtlantike. Gjat periudhs s zgjerimit, dhe me vendimet e ksaj periudhe t zgjerimit, nuk ka t drejtn e vetos ose t fjals asnj vend prve aleancs. N vitin 1995, aleatt parashtruan pyetjet Prse dhe Si, t cilat kishin t bnin me temn e pjesmarrsve t rinj n t ardhmen e NATO-s. N Shtator t 1995 Studimi mbi zgjerimin e NATO-s q doli n prfundim t saj, iu shprnda vendeve prkatse partnere me vendet e NATO-s. Elementt q sqarohen n kt punim prbjn bazn e afrimit pr tu ftuar vendet e reja pr antarsim n NATO. Studimi n lidhje me pyetjen Prse, konkludoi se pr arsye t prfundimit t Lufts s Ftoht dhe t shprbrjes s Traktatit t Varshavs, kishte lindur nj shans i nevojshm pr prmirsimin e siguris n trsin e hapsirs AuroAtlantike, pa krijuar vijzime n ndarje t reja.
Studimi pr pyetjen Si n lidhje me zgjerimin, evidentoi se, nj zgjerim q do t bhet n aleanc n t ardhmen si n t kaluarn do t mund t realizohet duke zbatuar nenin 10 t Marrveshjes s Atlantikut t Veriut. Antart e rinj nga momenti pranimit do t prfitojn t gjitha t drejtat, do t marr prsipr t gjitha prgjegjsit e antarsimit q krkon marrveshja, do t pranojn principet, politikat dhe drejtimet q adaptohen nga t gjith antart e aleancs dhe do tu prshtaten atyre. N samitin q u b n Madrid n Korrik t 1997-s, kryetart dhe kryeministrat e shteteve t aleancs ftuan n takimet pjesmarrse Republikn Ceke, Hungarin dhe Polonin. Veprimtarit q filluan me nj her mbas ksaj ftese prfunduan n pranvern e 1999-s.
N samitin e Washingtonit q u b n datat 23 24 Prill 1999; krahas pranimit t antarsimit t Republiks Ceke, Hungaris dhe Polonis, u prshndetn pr punn e
n drejtim t antarsimit n NATO 9 vendet pretendente: Romania, Sllovenia, Estonia, Letonia, Litvania, Bullgaria, Sllovakia, Maqedonia dhe Shqipria, por asnj vendi nuk ju dha prparsi dhe kalendar antarsimi. N vend t ksaj, vendeve q dshironin t antarsoheshin n NATO ju dha Plani i Veprimit t Antarsimit ( Membership Action Plan ) pr ti drejtuar prgatitjet n lidhje me kt tem. Plani n fjal, prmban veprimtarit q nevojiten t bhen pr t mbrritur n standardet q sqarohen pr antarsim n 5 fushat e mposhtme:
Temat politike dhe ekonomike,
- Temat e mbrojtjes dhe temat ushtarake
- Temat e burimeve
- Temat e siguris
- Temat e ligjshmris
Vendet aspirante q dshirojn t antarsohen n NATO, organizojn programet e prgatitjes vjetore kombtare sipas planit t veprimit t antarsimit. Duke marr n konsiderat planet e prgatitjes kombtare t vendeve dhe planin e veprimit t antarsimit realizohen veprimtari t prbashkta n t 5 fushat e veprimtaris s prcaktuar dhe organizohen mbledhje n formatin 26+1. N planin e veprimit t antarsimit vazhdojn t jen akoma Kroacia, Maqedonia dhe Shqipria. Me nj ceremoni q u organizua n shtabin e NOTO-s m datn 2 Prill 2004 u pranuan n NATO 7 vendet e ftuara: Bullgaria, Rumania, Letonia, Estonia, Litvanja, Sllovenia, Sllovakia duke e ngritur numrin e antarve n 26. N Samitin e NATO-s n Stamboll q u zhvillua n datat 28-29 Qershor t 2004-s, u vendos vazhdimi i Planit t Veprimit t Antarsimit (MAP) pr Shqiprin, Kroacin dhe Maqedonin; si dhe vazhdimi i puns pr prfshirjen e Ukrains n Planin e Veprimit t Antarsimit. Ndrsa Bosnj-Hercegovina, Serbia dhe Mali I Zi, duke u ftuar zyrtarisht n Samitin e Rigs q u zhvillua n Nntor 2006 u prfshin midis antarve t Partneritetit pr Paqe. Me kt zgjerim numri i vendeve antare pr Partneritet pr Paqe mbrriti n 23. Me kto zhvillime n datat 2-4 Prill t vitit 2008 NATO do t shkoj n samitin e Bukureshtit. Vendet e Adriatik-3 q prbhet nga Shqipria, Maqedonia dhe Kroacia n kt samit presin ftesn e antarsimit n NATO. Kroacia e ka t sigurt marrjen e ftess pr antarsim, ndrsa Shqipria me Maqedonin kan problemet e njohura. Maqedonia sht kritikuar pr mos zbatimin e Marrveshjes s Ohrit n marrdhniet etnike, veanrisht me popullsin shqiptare. Ndrsa shtetit dhe politiks shqiptare Brukseli i ka prsritur disa her detyrat e shtpis q duhet t bj prpara Samitit t Bukureshtit. Nga kto detyra qeveria Berisha ka plotsuar krkesn financiare, ku 2 % e GDP-s n buxhetin e vitit 2008 sht planizuar pr Forcat e Armatosura. Por Shqipris i krkohen t kushtzuara pr marrjen e ftess s antarsimit edhe: 1.reforma n drejtsi, 2. reforma n Sistemin Zgjedhor, ku prfshihen edhe regjistrimi i popullsis me kartn e identitetit dhe 3. zbatimi i Statusit t Ushtarakut t Forcave t Armatosura, pr ushtarakt n rezerv dhe lirim n kuadrin e reformave t kryera pr integrimin n NATO. Por edhe pse koha sht tepr e kufizuar, edhe 3 muaj, qeveria dhe Kuvendi, n vend t kalojn n alarm dhe t punojn intensivisht e me prgjegjsi n realizmin e ktyre tre detyrave vazhdojn diskutimet e pa fundme, duke mos prcaktuar programe me data t qarta. Vazhdimi i ksaj situate konfliktuale, t pa prgjegjshme t politiks shqiptare do t ri rrezikoj shansin q i rijepet vendit ton pr t marr ftesn e antarsimit n NATO. Pra NATO e ka hapur dern pr Shqiprin duke i dhn asaj detyra konkrete prpara ktij samiti pr ti ligjruar tre objektivat e msiprme. Mundsit pr ti realizuar kto tre detyra ekzistojn. Strukturat e qeverise n bashkpunim edhe me institucionet e profilizuara t shoqris civile t punojn s bashku pr prgatitjen e projekt ligjeve, ndrsa forcat kryesore politike vendimmarrse n Kuvend t vazhdojn diskutimet konstruktive pr alternativat m t prshtatshme ligjore. Organizimi dhe plani i nj pune intensive dhe profesionale do t realizoj patjetr edhe kto tre krkesa q Shqipria m n fund t marr ftesn e antarsimit n NATO. Krahas ksaj pune politika dhe diplomacia t rris veprimtarit e saj prezantuese pr punn q bhet edhe pr kto tre probleme duke u shprehur me fakte garancin e ligjrimit t tyre. T gjith shqiptart e presin me dshir t veant kt ftes antarsimi, mbasi nprmjet antarsimit n NATO Shqipria bhet pjes organike e strukturs m t fuqishme t siguris, Shqipria hyn n hapsirat e mbrojtjes s prbashkt t NATO-s, n Shqipri do t rritet siguria dhe qetsia publike nga t cilat do t vin n rritje investimet e brendshme dhe t huaja, nga kjo siguri do t shfrytzohen edhe m shum korridoret ajrore, detare dhe toksore pr lvizjen e kapitaleve dhe t njerzve nga Lindja n Perndim dhe anasjelltas. Antarsimi n NATO politikn Shqiptare do ta detyroj t jet m produktive pr plotsimin e kushteve pr tu antarsuar n BE, mbasi NATO sht paradhoma e hyrjes n Bashkimin Evropian T shikojm se si do t punoj qeverisja me Kuvendin pr kt sfid strategjike dhe ti rikthehemi ksaj teme prsri.
*Drejtor i Institut t Politikave t Siguris Kombtare