Sfida me te medha e presin Kosoven ne te ardhmen e afert
Zoti Safet si e shikoni me syrin e Kryetarit te Odes Ekonomike gjendjen e tanishme te ekonomise se Kosoves
Ne trendet aktuale ku ndodhen Ballkani dhe Evropa eshte e pamundur qe Kosova te shpetoje e pandikuar qofte nga kriza financiare ne pergjithesi qofte nga kriza e eurozones..Eshte me se e qarte se Kosova ka hyre ne krize me krize dhe per kete aresye njerezia mendon se nuk do te kete efekte aq te medha. Vete fakti qe shkalla e papunesise eshte 40 per qind importi ze 90 per qind ndersa eksporti 10 per qind vete fakti qe qeveria eksporton para te gateshme tregojne per situaten ne te cilen ndodhet ekonomia kosovare. Po te analizohen te gjithe keta tregues me siguri mund te arrihet ne perfundimin se Kosova eshte shteti i vetem qe financon stabilitetin ekonomik dhe social te vendeve te tjera ne rajon dhe me gjere dhe jo te vete Kosoves sepse sikur parate qe shkojne per import ose nje pjese e tyre te qendronin ne Kosove do te krijohej mundesia te permiresohej ambienti biznesor. Me te vertete sfidat do te jene shume te medha per te ardhmen e afert te Kosoves.
Ne keto kushte si do ti vleresonit atehere parashikimet e buxhetit te vendit per vitin 2012
Po te analizojme buxhetin e parapare per vitin 2012 del se 860 milione euro duhet te grumbullohen nga doganat 280 milione euro nga administrata tatimore e Kosoves pra Qeveria aktuale e Kosoves mendon te mbahet nga importi dhe jo te forcoje sektorin privat permes prodhimit dhe ndermarrjeve te vogla dhe te mesme.Kjo eshte shqetesuese sepse deshmon fare mire se sa i rendesishem eshte per Kosoven hartimi i nje plani strategjik afatshkurter afatmesem dhe afatgjate . Njeriu perpara se te dije se ku te shkoje duhet te dije se ku eshte .Ne kete kuptim kam brenge se ekonomia kosovare nuk e ka ende kahjen e vet. Eshte e vertete qe jane hartuar strategji te ndryshme ose ministrategji mirepo plan nacional ku te perfshihen keto strategji dhe vizione nuk kemi dhe e gjitha kjo e veshtireson ardhmerine e zhvillimit te Kosoves.
Pse eshte e rendesishme kjo Eshte utopike te mendohet se nje shtet i cili do te bashkohet me familjen evropiane do te arrije integrim politik perpara se te arrije integrimin ekonomik. Qe te arrijme integrimin ekonomik duhet te kemi internacionalizem te ndermarresise te arrijme standartet evropiane.
Buxheti i vitit te ardhshem eshte nje buxhet shpenzues dhe jo gjenerues. Miratimi i ketij buxheti
eshte politizuar deri ne ate mas saqe praktikisht nuk ka komente dhe analiza substanciale profesionale shkencore ekonomike. Mbi te gjitha dy sektoret baze qe mund ta nxjerrin Kosoven nga nje sutuate e tille e per te patur prodhim per te eksportuar me shume dhe per te patur punesim jane sektori i bujqesise dhe ai i perpunimit te produkteve bujqesore pra agrobujqesia. .Mirepo gjersa Dikasteri i Tregtise dhe i Industrise qe ne vetvete permban agjencine per zhvillim te ndermarrjeve te vogla dhe te mesme agjencine per promovimin e investimeve agjencine per standartizim dhe certifikim dhe Ministria e Byjqesise e kane buxhetin per vitin 2012 te shkurtuar kjo eshte dicka qe te jep pak optimizem.
Ne Kosove vit per vit shtohen ne tregun e punes 35.000 te rinj qe jane fuqi punetore e gatshme por nuk kemi industri te zhvilluar qe te thithe kete fuqi punetore. I vetmi sektor qe mund te ndikoje ne zbutjen e papunesise eshte bujqesia por edhe ajo me qellim apo pa qellim po anashkalohet ne planet buxhetore gje qe mund te kthehet ne bumerang per te ardhmen e Kosoves. Sektori i bujqesise nuk zhvillohet vetem me premtime. Duhet nje plan zhvillimor i agrobiznesit te zbatuar ne praktike. Eshte koha kur duhet te kemi edhe legjislacion edhe strategji edhe nje pragmatizem shume me te madh ne te gjitha proceset.
Ne cmenyre marredheniet ekonomike sidomos me fqinjet kane dhene dhe mund te japin mundesine per per shpejtimin e zhvillimit ekonomik te Kosoves
Nje nga parakushtet e integrimit evropian eshte forcimi i partneritetit dhe i dialogut mes shteteve ne rajon. Per fat te keq Kosova eshte e kufizuar si ne aspektin e mungeses se liberalizimit te levizjes se njerezve te sherbimeve e mallrave ashtu edhe te bashkepunimit ekonomik. Vete fakti qe jemi pjese e marreveshjes multilaterale CEFTA dhe nga ana tjeter e kemi te ndaluar kalimin tranzit nepermjet Serbise e kemi te ndaluar te shkojme ne Bosnje deshmon fare mire se cila eshte situata dhe pozita aktuale politike ekonomike dhe sociale lidhur me levizjen e kosovareve..
Ne vitin 2010 kemi pase import nga Serbia te evidentuar ne menyre ligjore prej 283 milione eurosh por duke i shtuar ketij fakti edhe shumen e njejte te ekonomise se zeze mund te themi se me Serbine kemi nje tregti klasike prej rreth 800 milione eurosh me produkte te pranishme ne tregun kosovar kur kosovare t skane as te drejten e kalimit tranzit neper Serbi. Me dukuri te tilla ballafaqohemi edhe me Bosnjen apo fqinje te tjere si Shqiperia e Maqedonia. Ne kete menyre as nuk promovohet rajoni as inkurajohen investitoret e huaj per te investuar ne kete rajon.
Kushti i reciprocitetit a solli ndonje gje pozitive per Kosoven
Ceshte e verteta reciprociteti me Serbine duhet te ishte bere me heret. Ne si Ode Ekonomike e kemi kerkuar me perpara . Ka pasur mundesi per te bere presion pasi ne Serbi shume kompani kane qene te paracaktuara per te prodhuar vetem per tregun kosovar. Kaq i forte ka qene nje presion i tille sa ka ekzistuar mundesia qe nepermjet aspektit ekonomik te ushtrohej edhe presion politik. Kjo zgjati vetem 40 dite dhe ka qene nje periudhe kohore shume e shkurter por me rezultate pozitive. U shtuan produktet e prodhimit vendor te cilat zevendesuan produktet e importit dhe u perforcuar gjer ne nje fare shkalle nacionalizmi ekonomik qe ka efektet e veta.
Mirepo qeveria e Kosoves u ngut ne kete drejtim liberalizimi ose eshte liberalizim ose jo. Ne kete forme marreveshja e arritur nuk mund te quhet ne favor te zhvillimit ekonomik te Kosoves marreveshje me koncept pozitiv dhe reciprocitet. Vazhdon te jete i pamundur kalimi i qytetareve kosovare me targa dhe dokumente kosovare dhe kjo nuk eshte nje forme liberalizimi dhe implementimi te marreveshjeve te arritura. Me sa duket me Serbine shume me peshe kane pozicionet politike sesa ato ekonomike.
Avantazhet qe u krijuan per zhvillimin e biznesit te vendit pas vendosjes se masave te reciprocitetit nuk besoj te pasohen me me rikthimin e gjendjes se meparshme
Kete e deshmojne te dhenat nga Oda Ekonomike e Serbise sipas te cilave ne krahasim me vitin e kaluar ka nje intensitet me te ulet te pranise se produkteve serbe ne Kosove pas rikthimit te normalitetit tregtar. Kosova eshte nje projekt dual politik dhe ekonomik i Serbise ne aspektin e shkaterrimit. Varesia ekonomike eshte shume me e rrezikshme se sa ajo politike. Eshte shume interesante se edhe pas ngjarjeve te renda qe kane ndodhur Serbia vazhdon te ruaje nje epersi ekonomike te pashpjegueshme ne Kosove. Ka ardhur momenti per te ndergjegjesuar konsumatorin kosovar dhe per tu perqendruar ne te ardhmen e Kosoves ne ekonomine e saj dhe ne prodhimtarine vendase.
Ne kete drejtim a mendoni se duhet te merrnin epersi marredheniet e Kosoves me Shqiperine Sikur jane hedhur deklarata e jane bere plane por si qendron puna ne aspektin praktik
Megjithese jemi nje popull i perbashket po te analizojme te dhenat ekonomike nuk kemi shume aresye per tu mburrur ne aspektin e bashkepunimit ekonomik. Mosbesimi i krijuar midis Kosoves dhe Shqiperise gjate vitit 1997 ka lene gjurme te thella. Biznesmenet shqiptare bashkepunojne me lehte me nje biznesmen grek italian serb sesa me nje kosovar. Bizneset kosovare te hapura ne Shqiperi nuk mund te quhen forte te suksesshme Eshte krijuar nje ngerc i cili nuk ka shpjegim. Pse te mos kete forma te gjalla bashkepunimi e partneriteti. Eshte ndertuar bdquoRruga e Kombit dhe ajo kryesisht shfrytezohet vetem gjate periudhes se veres pa sjelle avantazhe te tjera.
Ekonomite shqiptare dhe kosovare mund te plotesojne fare mire njera -tjetren gjate cdo sezoni. Ne kete drejtim eshte bere nje pune jo serioze ndaj popullit dhe ndaj faktorit nderkombetar. Nevojiten ndryshime ne mentalitet dhe perpjekje te perbashketa per ndryshim. Perndryshe do te jete e veshtire edhe per investitoret e huaj qe te inkurajohen dhe aktivizohen. Kerkohet mbeshtetje institucionale e cila per momentin mungon.
Oda Ekonomike ka mbajtur disa prezentacione ne kete teme por deklaratat jane pritur jo mire . Thjesht duhet marre modeli i bashkepunimit ekonomik brenda BE-s dhe te zbatohet ne kushtet rajonale. Me sa duket ekonomia mbetet ne sherbim te politikes ne te dyja vendet dhe pjesemarrja e klaneve dhe grupeve te interesit ben qe bashkepunimi ekonomik i Kosoves me Shqiperine te anashkalohet dhe te mos jete prioritet.
Ju si Ode Ekonomike keni bere ke rkese dhe keni parashtruar ndonje platforme e cila paraqet menyrat se si dy keto ekonomi mund te behen plotesuese per njera -tjetren
Ne kemi pasur nje bashkepunim ne aspektin teorik. Kemi nje memorandum te nenshkruar me Dhomen e Ekonomise dhe te Industrise te Tiranes dhe Unionin e Dhomave. Deshiroj qe pervec memorandumeve ne te ardhmen te kete edhe aktivitete konkrete bashkepunimi te karakterizohet me pragmatizem. Duke e njohur realitetin ne kemi kerkuar te identifikohen pengesat e nje bashkepunimi me intensiv dhe jo vetem te perfliten problemet ne rang politik pa substance e thjesht per hir te medias. Jemi te vetedijshem se kjo gjendje aktuale eshte ne dem te dy vendeve dhe klimes per investime.
A njeh per ju klima e investimeve te huaja kufizime per fushat me interes reciprok
Biznesi nuk njeh kufi dhe ngjyra ekonomite bashkojne shume shtete. Shembuj te mire per kete ceshtje sherbejne organizmat paraardhes te BE-s ku shtete te ndryshme u bashkuan per nje bashkepunim me te forte ekonomik. Nuk ka rendesi nga vjen kapitali rendesi ka te kete nje platforme dhe nje vizion per projektet e mundshme. Te gjithe investitoret e huaj jane te mirepritur qofte nga SHBA Evropa Rusia apo Izraeli. Politika nuk duhet te veje kufi ne kete drejtim.
Ne trendet aktuale ku ndodhen Ballkani dhe Evropa eshte e pamundur qe Kosova te shpetoje e pandikuar qofte nga kriza financiare ne pergjithesi qofte nga kriza e eurozones..Eshte me se e qarte se Kosova ka hyre ne krize me krize dhe per kete aresye njerezia mendon se nuk do te kete efekte aq te medha. Vete fakti qe shkalla e papunesise eshte 40 per qind importi ze 90 per qind ndersa eksporti 10 per qind vete fakti qe qeveria eksporton para te gateshme tregojne per situaten ne te cilen ndodhet ekonomia kosovare. Po te analizohen te gjithe keta tregues me siguri mund te arrihet ne perfundimin se Kosova eshte shteti i vetem qe financon stabilitetin ekonomik dhe social te vendeve te tjera ne rajon dhe me gjere dhe jo te vete Kosoves sepse sikur parate qe shkojne per import ose nje pjese e tyre te qendronin ne Kosove do te krijohej mundesia te permiresohej ambienti biznesor. Me te vertete sfidat do te jene shume te medha per te ardhmen e afert te Kosoves.
Ne keto kushte si do ti vleresonit atehere parashikimet e buxhetit te vendit per vitin 2012
Po te analizojme buxhetin e parapare per vitin 2012 del se 860 milione euro duhet te grumbullohen nga doganat 280 milione euro nga administrata tatimore e Kosoves pra Qeveria aktuale e Kosoves mendon te mbahet nga importi dhe jo te forcoje sektorin privat permes prodhimit dhe ndermarrjeve te vogla dhe te mesme.Kjo eshte shqetesuese sepse deshmon fare mire se sa i rendesishem eshte per Kosoven hartimi i nje plani strategjik afatshkurter afatmesem dhe afatgjate . Njeriu perpara se te dije se ku te shkoje duhet te dije se ku eshte .Ne kete kuptim kam brenge se ekonomia kosovare nuk e ka ende kahjen e vet. Eshte e vertete qe jane hartuar strategji te ndryshme ose ministrategji mirepo plan nacional ku te perfshihen keto strategji dhe vizione nuk kemi dhe e gjitha kjo e veshtireson ardhmerine e zhvillimit te Kosoves.
Pse eshte e rendesishme kjo Eshte utopike te mendohet se nje shtet i cili do te bashkohet me familjen evropiane do te arrije integrim politik perpara se te arrije integrimin ekonomik. Qe te arrijme integrimin ekonomik duhet te kemi internacionalizem te ndermarresise te arrijme standartet evropiane.
Buxheti i vitit te ardhshem eshte nje buxhet shpenzues dhe jo gjenerues. Miratimi i ketij buxheti
eshte politizuar deri ne ate mas saqe praktikisht nuk ka komente dhe analiza substanciale profesionale shkencore ekonomike. Mbi te gjitha dy sektoret baze qe mund ta nxjerrin Kosoven nga nje sutuate e tille e per te patur prodhim per te eksportuar me shume dhe per te patur punesim jane sektori i bujqesise dhe ai i perpunimit te produkteve bujqesore pra agrobujqesia. .Mirepo gjersa Dikasteri i Tregtise dhe i Industrise qe ne vetvete permban agjencine per zhvillim te ndermarrjeve te vogla dhe te mesme agjencine per promovimin e investimeve agjencine per standartizim dhe certifikim dhe Ministria e Byjqesise e kane buxhetin per vitin 2012 te shkurtuar kjo eshte dicka qe te jep pak optimizem.
Ne Kosove vit per vit shtohen ne tregun e punes 35.000 te rinj qe jane fuqi punetore e gatshme por nuk kemi industri te zhvilluar qe te thithe kete fuqi punetore. I vetmi sektor qe mund te ndikoje ne zbutjen e papunesise eshte bujqesia por edhe ajo me qellim apo pa qellim po anashkalohet ne planet buxhetore gje qe mund te kthehet ne bumerang per te ardhmen e Kosoves. Sektori i bujqesise nuk zhvillohet vetem me premtime. Duhet nje plan zhvillimor i agrobiznesit te zbatuar ne praktike. Eshte koha kur duhet te kemi edhe legjislacion edhe strategji edhe nje pragmatizem shume me te madh ne te gjitha proceset.
Ne cmenyre marredheniet ekonomike sidomos me fqinjet kane dhene dhe mund te japin mundesine per per shpejtimin e zhvillimit ekonomik te Kosoves
Nje nga parakushtet e integrimit evropian eshte forcimi i partneritetit dhe i dialogut mes shteteve ne rajon. Per fat te keq Kosova eshte e kufizuar si ne aspektin e mungeses se liberalizimit te levizjes se njerezve te sherbimeve e mallrave ashtu edhe te bashkepunimit ekonomik. Vete fakti qe jemi pjese e marreveshjes multilaterale CEFTA dhe nga ana tjeter e kemi te ndaluar kalimin tranzit nepermjet Serbise e kemi te ndaluar te shkojme ne Bosnje deshmon fare mire se cila eshte situata dhe pozita aktuale politike ekonomike dhe sociale lidhur me levizjen e kosovareve..
Ne vitin 2010 kemi pase import nga Serbia te evidentuar ne menyre ligjore prej 283 milione eurosh por duke i shtuar ketij fakti edhe shumen e njejte te ekonomise se zeze mund te themi se me Serbine kemi nje tregti klasike prej rreth 800 milione eurosh me produkte te pranishme ne tregun kosovar kur kosovare t skane as te drejten e kalimit tranzit neper Serbi. Me dukuri te tilla ballafaqohemi edhe me Bosnjen apo fqinje te tjere si Shqiperia e Maqedonia. Ne kete menyre as nuk promovohet rajoni as inkurajohen investitoret e huaj per te investuar ne kete rajon.
Kushti i reciprocitetit a solli ndonje gje pozitive per Kosoven
Ceshte e verteta reciprociteti me Serbine duhet te ishte bere me heret. Ne si Ode Ekonomike e kemi kerkuar me perpara . Ka pasur mundesi per te bere presion pasi ne Serbi shume kompani kane qene te paracaktuara per te prodhuar vetem per tregun kosovar. Kaq i forte ka qene nje presion i tille sa ka ekzistuar mundesia qe nepermjet aspektit ekonomik te ushtrohej edhe presion politik. Kjo zgjati vetem 40 dite dhe ka qene nje periudhe kohore shume e shkurter por me rezultate pozitive. U shtuan produktet e prodhimit vendor te cilat zevendesuan produktet e importit dhe u perforcuar gjer ne nje fare shkalle nacionalizmi ekonomik qe ka efektet e veta.
Mirepo qeveria e Kosoves u ngut ne kete drejtim liberalizimi ose eshte liberalizim ose jo. Ne kete forme marreveshja e arritur nuk mund te quhet ne favor te zhvillimit ekonomik te Kosoves marreveshje me koncept pozitiv dhe reciprocitet. Vazhdon te jete i pamundur kalimi i qytetareve kosovare me targa dhe dokumente kosovare dhe kjo nuk eshte nje forme liberalizimi dhe implementimi te marreveshjeve te arritura. Me sa duket me Serbine shume me peshe kane pozicionet politike sesa ato ekonomike.
Avantazhet qe u krijuan per zhvillimin e biznesit te vendit pas vendosjes se masave te reciprocitetit nuk besoj te pasohen me me rikthimin e gjendjes se meparshme
Kete e deshmojne te dhenat nga Oda Ekonomike e Serbise sipas te cilave ne krahasim me vitin e kaluar ka nje intensitet me te ulet te pranise se produkteve serbe ne Kosove pas rikthimit te normalitetit tregtar. Kosova eshte nje projekt dual politik dhe ekonomik i Serbise ne aspektin e shkaterrimit. Varesia ekonomike eshte shume me e rrezikshme se sa ajo politike. Eshte shume interesante se edhe pas ngjarjeve te renda qe kane ndodhur Serbia vazhdon te ruaje nje epersi ekonomike te pashpjegueshme ne Kosove. Ka ardhur momenti per te ndergjegjesuar konsumatorin kosovar dhe per tu perqendruar ne te ardhmen e Kosoves ne ekonomine e saj dhe ne prodhimtarine vendase.
Ne kete drejtim a mendoni se duhet te merrnin epersi marredheniet e Kosoves me Shqiperine Sikur jane hedhur deklarata e jane bere plane por si qendron puna ne aspektin praktik
Megjithese jemi nje popull i perbashket po te analizojme te dhenat ekonomike nuk kemi shume aresye per tu mburrur ne aspektin e bashkepunimit ekonomik. Mosbesimi i krijuar midis Kosoves dhe Shqiperise gjate vitit 1997 ka lene gjurme te thella. Biznesmenet shqiptare bashkepunojne me lehte me nje biznesmen grek italian serb sesa me nje kosovar. Bizneset kosovare te hapura ne Shqiperi nuk mund te quhen forte te suksesshme Eshte krijuar nje ngerc i cili nuk ka shpjegim. Pse te mos kete forma te gjalla bashkepunimi e partneriteti. Eshte ndertuar bdquoRruga e Kombit dhe ajo kryesisht shfrytezohet vetem gjate periudhes se veres pa sjelle avantazhe te tjera.
Ekonomite shqiptare dhe kosovare mund te plotesojne fare mire njera -tjetren gjate cdo sezoni. Ne kete drejtim eshte bere nje pune jo serioze ndaj popullit dhe ndaj faktorit nderkombetar. Nevojiten ndryshime ne mentalitet dhe perpjekje te perbashketa per ndryshim. Perndryshe do te jete e veshtire edhe per investitoret e huaj qe te inkurajohen dhe aktivizohen. Kerkohet mbeshtetje institucionale e cila per momentin mungon.
Oda Ekonomike ka mbajtur disa prezentacione ne kete teme por deklaratat jane pritur jo mire . Thjesht duhet marre modeli i bashkepunimit ekonomik brenda BE-s dhe te zbatohet ne kushtet rajonale. Me sa duket ekonomia mbetet ne sherbim te politikes ne te dyja vendet dhe pjesemarrja e klaneve dhe grupeve te interesit ben qe bashkepunimi ekonomik i Kosoves me Shqiperine te anashkalohet dhe te mos jete prioritet.
Ju si Ode Ekonomike keni bere ke rkese dhe keni parashtruar ndonje platforme e cila paraqet menyrat se si dy keto ekonomi mund te behen plotesuese per njera -tjetren
Ne kemi pasur nje bashkepunim ne aspektin teorik. Kemi nje memorandum te nenshkruar me Dhomen e Ekonomise dhe te Industrise te Tiranes dhe Unionin e Dhomave. Deshiroj qe pervec memorandumeve ne te ardhmen te kete edhe aktivitete konkrete bashkepunimi te karakterizohet me pragmatizem. Duke e njohur realitetin ne kemi kerkuar te identifikohen pengesat e nje bashkepunimi me intensiv dhe jo vetem te perfliten problemet ne rang politik pa substance e thjesht per hir te medias. Jemi te vetedijshem se kjo gjendje aktuale eshte ne dem te dy vendeve dhe klimes per investime.
A njeh per ju klima e investimeve te huaja kufizime per fushat me interes reciprok
Biznesi nuk njeh kufi dhe ngjyra ekonomite bashkojne shume shtete. Shembuj te mire per kete ceshtje sherbejne organizmat paraardhes te BE-s ku shtete te ndryshme u bashkuan per nje bashkepunim me te forte ekonomik. Nuk ka rendesi nga vjen kapitali rendesi ka te kete nje platforme dhe nje vizion per projektet e mundshme. Te gjithe investitoret e huaj jane te mirepritur qofte nga SHBA Evropa Rusia apo Izraeli. Politika nuk duhet te veje kufi ne kete drejtim.