5 zbulime shkencoreqe tallen me ligjet e fizikes
Ka shume pyetje te thjeshta qe shkenca nuk mund ti jape pergjigje. Ka disa raste te vecanta kur universi bene disa lojra te cuditshme te cilat duken te projektuar nga nje entitet i plotfuqishem vetem per lujatur mendsh shkencetaret.
1. Dielli mund te nxeh lenden me teper se temperatura e tij.
Ne menyre intuitive ne arrime te kuptojme drejtimin me te cilen energjia udheton ndash nga objektet me energji ne ato pa energji. Prandaj ligji i dyte i termodinamikes eshte nder gjerat e para qe mesohen ne shkolla dhe ju bene te thoni Ej po kete gje mund tua thoja edhe une. Pra nuk keni nevoje per shkencen tiu tregoje se temperatura udheton nga gjerat e nxehta ne ato te ftohta. Kjo vlen per gjithcka ne univers pervec diellit.
Ka nje mosperputhje me ate qe shkenca thote mbi temperaturen dhe me ate qe dielli bene gje qe njihet me emrin problemi i koronave diellore te nxehtesise. Ne thelb kur nxehtesia le diellin ligjet e termodinamikes bien poshte per disa qindra milje dhe asnje nuk e kupton perse.
Faktet jane evidente siperfaqja diellore ka nje temperature prej 5500 grade celsius. Kur temperatura udheton nga siperfaqja diellore deri ne disa qindra milje larg siperfaqes e njohur si korona diellore arri ne temperatura rreth nje milion grade celsius. Qe eshte 995 mije grade cesius me teper se sa duhet te ishte. Ky eshte i vetmi rast i njohur ne univers ku burimi i nxehtesise eshte ne realitet me i ftohte se gjerat qe nxeh.
2. Kur e sheh nga afer graviteti nuk ka me kuptim
Ka nje fare rregulli ne bote. Minjte hahen nga macet shiu bie nga rete dhe graviteti eshte ai qe mban gjithcka ngjitur ne toke. Per te kuptuar forcat e ndryshme menyra me e mire eshte krahasimi me njera tjetren. Problemi me gravitetin i cili eshte i perfshire ne te gjitha nderveprimet qe ndodhin ne toke dhe ne univers eshte se nuk respekton rregullat.
Kur shihet nga me afer graviteti gjendet ne pozicion e miut ne hierarkine e forcave. Ferkoni nje tullumbac ne pulovren prej leshi dhe provoni ta afroni nje cope letre mbi tavoline-do shikoni qe letra do ngjitet pas tullumbacit duke mposhtur gravitetin. Pra ngarkesa e vogel elektrostatike qe i transferohet tullumbacit mjafton per te mposhtur forcen qe mban prane njeri tjetrit planetet dhe galaksite.
Ne distance te vogel graviteti eshte nje force shume e dobet por ne distanca te medha mban te lidhur galaksite. Kjo njihet si problemi i hierarkise se mases se Higgs. Pra graviteti ne distanca te vogla pothuajse nuk ekziston.
3. Satelitet fitojne shpejtesi pa asnje arsye.
Imagjinoni veten duke shtyre nje femije ne lishars. Ne nje fare pike femija fillon te klith nga tmerri dhe ju ndaloni se shtyri por ne vend qe lisharsi te ngadalesoje fillon te levize me shpejt duke e cuar femijen larte e me larte sepse universi po sillet si i cmendur. Ti veprove drejte duke pasur ne mendje ligjin e konservimit te energjise i cili thote se energjia nuk mund te krijohet apo zhduket vetem mund te transferohet pra nuk mund te fitohet kurre me teper energji se sa ajo qe transferohet. Atehere cfare shkoi keq me lisharsin Per fat te keq nje nga ligjet me te thjeshta te fizikes ka nje defekt te vogel. Ndonjehere universi lejon nje objekt qe kalon prane tokes te fitoje shpejtesi pa ndonje arsye.
Quhet anomalia e te fluturuari prane. Ne disa raste satelitet Galileo Pioner 10 dhe pionier 11 kur kane kaluar prane trupave te medhenje hapesinor kane fituar shpejtesi pa asnje arsye konkrete.
Anomalia u vrojtua per here te pare ne vitin 1980 dhe shkenca shpenzoi dekada te tera per te gjetur problemin. Shkencetaret studiuan cdo energji te mundshme te zbuluar deri tani por asgje nuk u zbulua.
4. Ligji i konservimit te energjise Me teper se nje sugjerim
Imagjino te shkaterrosh nje loder me cekic. Edhe pas demit do kesh te njejten sasi materiali por ne forme tjeter. Kjo ndodhe sepse lenda nuk mund te krijohet apo zhduket. E njejta gje ndodh kur ne asteroid thithet nga nje vrime e zeze. Ne nuk mund te shohim brenda vrimes se zeze por dime qe vrima e zeze rritet sa sasia e asteroidit. Por ne disa raste ndodh qe vrima e zeze te avulloje duke i lene shkencetaret me pyetjen Ku dreqin perfundoi asteroidi i thithur.
Me kalimin e kohes vrimat e zeza avullojne dhe me avullojne duam te themi zhduken nga ekzistenca me gjithcka kane thithur. Shkenca pas kesaj eshte disi e komplikuar por per ta thjeshtezuar sa me shume kur nje vrime e zeze avullon duhet te leshoje gjithcka ka thithur ne forme rrezatimi. Por sipas Stephen Hawking vrima e zeze rrezaton vetem nje pjese te energjise. E thene ne fjale te varfra gjithcka perfundon brenda nje vrime te zeze zhduket.
5. Grimca qe e di qe po vezhgohet
Nese je nje tifoz me shume mundesi ke eksperimentuar besimin irracional se suksesi i ekipit tuaj te zemres varet nga fakti qe ti e ndjek apo jo ne televizion. Shtepiaket kane eksperimentuar faktin dramatik se po te shohesh nje tenxhere qe zien ujin uji i vezhguar nuk ka per te ziere kurre.
Kjo eshte vetem mendja e njeriut qe zbulon skema qe nuk ekzistojne. Tifozet qe besojne se syte e tyre kontrollojne rezultatin e ndeshjes injorojne faktin se ata jane nje ne 1000 qe besojne se pushimi per te shkuar ne tualet eshte nje faktor i rendesishem qe influencon rezultatin e lojes. Tregimi i shtepiakes eshte ne realitet nje testament qe verteton se sa e merzitshme mund te jete jeta per nje grua te martuar mbi 30 vjece. Pra nuk eshte nje realitet shkencor. Pervec besimit ne ate racen aliene te engjejve te cilet jane statuja kur vezhgohen por te afta te levizin me shpejtesi te medha kur nuk i sheh njeri. Eshte i vetmi besim qe bazohet ne nje pradoks shkencor i njohur si efekti Zeno.
Gjate nje dite te shpenzuar duke vezhguar uraniumin shkencetaret ne Teksas vune re dicka te cuditshme. Uraniumi eshte i paqendrueshem dhe dekanton ne nje proces te quajtur dekantimi radioaktiv. Kur lihet menjan i pavezhguar uraniumi bene ate qe i thone. Por kur perpiqemi ta vezhgojme uraniumi qendron aty pa bere asgje si tenxherja me ujin per te ziere.
Gjate dites se dyte te vezhgimit ndodhi e njejta gje uraniumi qe duhej te humbte si nje keshtjelle rere nga valet e detit nuk reagoi. Laboratori i kerkoi ndihme edhe laboratoreve te tjere qe vezhguan te ndodhte e njejta gje pra asgje. Disa grimca nuk do te dekantojne asnjehere nese vezhgohen qe do te thote se mund te ndalojme kohen nese i vezhgojme.
Paradoksi mposht ligjin e entropise logjiken e zakonshme dhe me shume mundesi universin e Harry Potter. ah/shqiptarja.com/
1. Dielli mund te nxeh lenden me teper se temperatura e tij.
Ne menyre intuitive ne arrime te kuptojme drejtimin me te cilen energjia udheton ndash nga objektet me energji ne ato pa energji. Prandaj ligji i dyte i termodinamikes eshte nder gjerat e para qe mesohen ne shkolla dhe ju bene te thoni Ej po kete gje mund tua thoja edhe une. Pra nuk keni nevoje per shkencen tiu tregoje se temperatura udheton nga gjerat e nxehta ne ato te ftohta. Kjo vlen per gjithcka ne univers pervec diellit.
Ka nje mosperputhje me ate qe shkenca thote mbi temperaturen dhe me ate qe dielli bene gje qe njihet me emrin problemi i koronave diellore te nxehtesise. Ne thelb kur nxehtesia le diellin ligjet e termodinamikes bien poshte per disa qindra milje dhe asnje nuk e kupton perse.
Faktet jane evidente siperfaqja diellore ka nje temperature prej 5500 grade celsius. Kur temperatura udheton nga siperfaqja diellore deri ne disa qindra milje larg siperfaqes e njohur si korona diellore arri ne temperatura rreth nje milion grade celsius. Qe eshte 995 mije grade cesius me teper se sa duhet te ishte. Ky eshte i vetmi rast i njohur ne univers ku burimi i nxehtesise eshte ne realitet me i ftohte se gjerat qe nxeh.
2. Kur e sheh nga afer graviteti nuk ka me kuptim
Ka nje fare rregulli ne bote. Minjte hahen nga macet shiu bie nga rete dhe graviteti eshte ai qe mban gjithcka ngjitur ne toke. Per te kuptuar forcat e ndryshme menyra me e mire eshte krahasimi me njera tjetren. Problemi me gravitetin i cili eshte i perfshire ne te gjitha nderveprimet qe ndodhin ne toke dhe ne univers eshte se nuk respekton rregullat.
Kur shihet nga me afer graviteti gjendet ne pozicion e miut ne hierarkine e forcave. Ferkoni nje tullumbac ne pulovren prej leshi dhe provoni ta afroni nje cope letre mbi tavoline-do shikoni qe letra do ngjitet pas tullumbacit duke mposhtur gravitetin. Pra ngarkesa e vogel elektrostatike qe i transferohet tullumbacit mjafton per te mposhtur forcen qe mban prane njeri tjetrit planetet dhe galaksite.
Ne distance te vogel graviteti eshte nje force shume e dobet por ne distanca te medha mban te lidhur galaksite. Kjo njihet si problemi i hierarkise se mases se Higgs. Pra graviteti ne distanca te vogla pothuajse nuk ekziston.
3. Satelitet fitojne shpejtesi pa asnje arsye.
Imagjinoni veten duke shtyre nje femije ne lishars. Ne nje fare pike femija fillon te klith nga tmerri dhe ju ndaloni se shtyri por ne vend qe lisharsi te ngadalesoje fillon te levize me shpejt duke e cuar femijen larte e me larte sepse universi po sillet si i cmendur. Ti veprove drejte duke pasur ne mendje ligjin e konservimit te energjise i cili thote se energjia nuk mund te krijohet apo zhduket vetem mund te transferohet pra nuk mund te fitohet kurre me teper energji se sa ajo qe transferohet. Atehere cfare shkoi keq me lisharsin Per fat te keq nje nga ligjet me te thjeshta te fizikes ka nje defekt te vogel. Ndonjehere universi lejon nje objekt qe kalon prane tokes te fitoje shpejtesi pa ndonje arsye.
Quhet anomalia e te fluturuari prane. Ne disa raste satelitet Galileo Pioner 10 dhe pionier 11 kur kane kaluar prane trupave te medhenje hapesinor kane fituar shpejtesi pa asnje arsye konkrete.
Anomalia u vrojtua per here te pare ne vitin 1980 dhe shkenca shpenzoi dekada te tera per te gjetur problemin. Shkencetaret studiuan cdo energji te mundshme te zbuluar deri tani por asgje nuk u zbulua.
4. Ligji i konservimit te energjise Me teper se nje sugjerim
Imagjino te shkaterrosh nje loder me cekic. Edhe pas demit do kesh te njejten sasi materiali por ne forme tjeter. Kjo ndodhe sepse lenda nuk mund te krijohet apo zhduket. E njejta gje ndodh kur ne asteroid thithet nga nje vrime e zeze. Ne nuk mund te shohim brenda vrimes se zeze por dime qe vrima e zeze rritet sa sasia e asteroidit. Por ne disa raste ndodh qe vrima e zeze te avulloje duke i lene shkencetaret me pyetjen Ku dreqin perfundoi asteroidi i thithur.
Me kalimin e kohes vrimat e zeza avullojne dhe me avullojne duam te themi zhduken nga ekzistenca me gjithcka kane thithur. Shkenca pas kesaj eshte disi e komplikuar por per ta thjeshtezuar sa me shume kur nje vrime e zeze avullon duhet te leshoje gjithcka ka thithur ne forme rrezatimi. Por sipas Stephen Hawking vrima e zeze rrezaton vetem nje pjese te energjise. E thene ne fjale te varfra gjithcka perfundon brenda nje vrime te zeze zhduket.
5. Grimca qe e di qe po vezhgohet
Nese je nje tifoz me shume mundesi ke eksperimentuar besimin irracional se suksesi i ekipit tuaj te zemres varet nga fakti qe ti e ndjek apo jo ne televizion. Shtepiaket kane eksperimentuar faktin dramatik se po te shohesh nje tenxhere qe zien ujin uji i vezhguar nuk ka per te ziere kurre.
Kjo eshte vetem mendja e njeriut qe zbulon skema qe nuk ekzistojne. Tifozet qe besojne se syte e tyre kontrollojne rezultatin e ndeshjes injorojne faktin se ata jane nje ne 1000 qe besojne se pushimi per te shkuar ne tualet eshte nje faktor i rendesishem qe influencon rezultatin e lojes. Tregimi i shtepiakes eshte ne realitet nje testament qe verteton se sa e merzitshme mund te jete jeta per nje grua te martuar mbi 30 vjece. Pra nuk eshte nje realitet shkencor. Pervec besimit ne ate racen aliene te engjejve te cilet jane statuja kur vezhgohen por te afta te levizin me shpejtesi te medha kur nuk i sheh njeri. Eshte i vetmi besim qe bazohet ne nje pradoks shkencor i njohur si efekti Zeno.
Gjate nje dite te shpenzuar duke vezhguar uraniumin shkencetaret ne Teksas vune re dicka te cuditshme. Uraniumi eshte i paqendrueshem dhe dekanton ne nje proces te quajtur dekantimi radioaktiv. Kur lihet menjan i pavezhguar uraniumi bene ate qe i thone. Por kur perpiqemi ta vezhgojme uraniumi qendron aty pa bere asgje si tenxherja me ujin per te ziere.
Gjate dites se dyte te vezhgimit ndodhi e njejta gje uraniumi qe duhej te humbte si nje keshtjelle rere nga valet e detit nuk reagoi. Laboratori i kerkoi ndihme edhe laboratoreve te tjere qe vezhguan te ndodhte e njejta gje pra asgje. Disa grimca nuk do te dekantojne asnjehere nese vezhgohen qe do te thote se mund te ndalojme kohen nese i vezhgojme.
Paradoksi mposht ligjin e entropise logjiken e zakonshme dhe me shume mundesi universin e Harry Potter. ah/shqiptarja.com/