“T burgosur t ankthit t Huxley-t”
Fluksi i informacionit, dominimi i kompjuterit, internetit, bots digjitale, krcnon t na gllabroj dhe t na bj skllevr t inteligjencs artificiale. Lloji njerzor duhet t mbrohet, ka nguti t mendoj pr strategji pr tu liruar dhe pr ta marr veten nga emotiviteti dhe nga paparashikueshme, vlera konstituive q i ka inteligjenca njerzore e ajo e makinave jo. Apo do ti nnshtrohet motorve t krkimit. sht teza q Frank Schirrmacher, drejtor i Frankfurter Allgemeine, paraqet n librin e tij t ri, Payback, eseja sociopolitike e momentit n Gjermania. Le ta dgjojm.
Doktor Schirrmacher, interneti dh kompjutert pra jan jo m nj fitore por nj shtypje nga e cila duhet t lirohemi?
Sot komunikojm, lexojm dhe shkruajm vetm me kompjuter dhe rrjet. Por kompjutert nuk jan vetm kompjuter, prkundrazi rrjete gjigante t dhnash. Prej disa vitesh sht e mundshme, fal grumbullit t paan t informacioneve n rrjet, t elaborohen kalkulime shum t sakta mbi individt. Gjithnj e m tepr shndrrohemi n formula matematike. Pyetja sht kush k e qeveris: ne kompjuterin apo kompjuteri ne? N shoqrit tona, multitasking-u, t bsh gjra nga m t ndryshmet n t njjtn koh, sht
religjion. Sms, e-mail, m shum dritare t hapura n kompjuter dhe gjithnj n rrjet. Tash po fillojm ta kuptojm se truri njerzor nuk sht n gjendje ta urdhroj n mnyr konstante kt proces.
Me far pasojash?
Ky vrshim fluksi informacionesh ka efekte negative, shihen posarisht mes t rinjve: harres, telashe n prqendrim, telashe n komunikim dhe paaftsi pr ti njohur pa ndihmn e tjetrit cilat informacione jan t rndsishme e cilat jo. Marrim pasivisht gjithka, pa ditur m pr cilat informacione kemi nevoj. sht nj ndryshim epokal. Shumica thon se po e teproj, m ftojn ta fik celularin. Por rrjeti sht rritur aq shum sa q secili na gjykon me ndihmn e makinave. Pundhnsit kan qasje n shum e shum t dhna personale sa t mund t vendosin, prmes rrjetit dhe kompjuterit, cilt vars punojn mir bashk e cilt jo, cilt duhet mbajtur e cilt margjinuar dhe prjashtuar. E provo ta porositsh nj libr n Amazon: arrin menjher pas oferts m t afrt t caktuar t blerjes. Shum m ndryshe se sa t shkosh n librari dhe ta zgjedhsh vet librin.
E n botn e puns?
N Amerik bile, me te dhnat personale t varsve, makinat u thon drejtuesve ndrmarrsor cilt vars kan aftsi dhe karakteristika t ngjashme, sugjerojn ta promovojn kt, ta heqin nga pun at tjetrin q pas pes vitesh sdo ti vyej m as dreqit. Dominimi i kalkulimit matematik mbi individt dhe mbi mendjen njerzore shtrihet n do fush, e kjo sht shum e rrezikshme.
Iu friksoheni n shum kompjuterve dhe softwareve apo kompjuterve dhe motorve t krkimit?
Jan rritur bashk, n sinergji, kompletojn njra-tjetrn. Tash kemi internetin n koh reale. Deri te celulart. Vetm motort e krkimit mund t qeverisin nj vllim t till informacionesh. Por motori i krkimit nuk sht nj qenie njerzore, prkundrazi vetm nj software. Tash t ndihmon t zgjedhsh nj restorant t mir ose blerjet. Por s shpejti do t gjykoj cilat qenie njerzore jan t mira e cilat t kqija apo t rrezikshme ose t kota. Hapat e par, sado t domosdoshm kur dshiron, i shohim n prdorimin e kompjuterit dhe motorve t krkimit n analizn e lufts kundr terrorizmit. Shoh nj rrezik: msohemi t jetojm n dimensionin e t paparashikueshmes, moment konstituiv i qenies njerzore.
Pra rreziku sht t humbim ose t atrofizojm paparashikueshmrin e shpirtit dhe emocioneve?
Absolutisht. Ky sht problemi, ky sht rreziku. sht nj qark i mbyllur. Pas ca vitesh do t dalin n siprfaqe drejtues ndrmarrjesh ose personalitete t medieve ose politikan q do t mendojn duke u
si makinat. E papritur do t jet me rndsi vetm kur rifutet n skemat e kompjuterve dhe motorve t krkimit. N Amerik, diagnozat elektronike t motorve i ndihmojn shum mjek, por mjeku tradicional ka nj prvoj t drejtprdrejt t pazvendsueshme pr ta kuruar dhe shruar do pacient t veant. Nse heqim dor nga paparashikueshmria, nga elementi i pakalkulueshm i mendjes njerzore, do t jetojm n nj bot ku gjithka sht e predestinuar dhe caktuar nga matematika. Edhe n gazetari, posarisht n at digjitale, e shohim kt: n shum gazeta, fillimi i tekstit duhet t shkruhet me disa fjal-els sipas dosar kanunesh, n mnyr q Google apo motort e tjer t krkimit ta kuptojn dhe ta pranojn. Pra, shkruajm pr makinat, jo m pr lexuesit. Lypset t reflektojm.
Pothuajse rreziku i nj totalitarizmi digjital?
Absolutisht. Strowger, njri nga matematikant m t mdhenj amerikan, ka thn se matematika n vitet e fundit ka zgjidhur probleme t kompleksitetit ekstrem fal kompjuterit, por tashm njeh vetm zgjidhjen, jo procesin matematik q na on aty. Kjo shpie n nj autoritarizm t ri t makinave. sht shum e rrezikshme: mund ti imponohet biologjis, do shkence tjetr, bile edhe politiks. Interneti sht i rndsishm dhe i dobishm, por gabojm kur e konsiderojm si nj lodr. sht nj hapsir vitale persosshmrisht kapitaliste. Google sht nj multinacionale pr t ciln milion persona faktikisht punojn gratis. Si n agun e kapitalizmit. Bota digjitale na e kujton shoqrin industriale t shek XVIII, me t gjitha realitetet e saj t shfrytzimit dhe pranimit t shfrytzimit nga ana e mass.
Na e kujton disi romanin 1984 t Orwell-it apo botn e re t Huxley-t?
N koh: nuk sht Orwell, q n 1984-shin prshkruan nj diktatur t prbr nga ndalimet, librat e ndaluara. sht Huxley: n bota e re e tij, njerzve nuk iu ndalohet t lexojn libra, por n modelin e ri t jets, njerzit nuk kan m nevoj pr to. Ja sfida: nj goxha bot e re, magjepsse, n t ciln, si n faqet e Huxley-t, emocionet n t vrtet jan t ndaluara dhe ndalesa implicite e do kurioziteti apo emocioni sht e pranuar, merret si normale nga njerzit. Nuk jam kundr internetit, por agresiviteti q aty mbizotron sht nj fenomen i komunikimit digjital, e problemet e kujtess dhe prqendrimit q rrjedhin nga prdorimi i rrjetit dhe kompjuterit mund t prodhojn nj demenc digjitale t mass. Jemi gjithnj e m t varur nga makinat. Pardje e pyeta nj koleg far muzike preferon. Nuk u prgjigj menjher, nuk kishte prgjigje spontane t gatshme. Iu desh q s pari ta lexonte n Blackberry-n e tij listn e kngve t shkarkuara. Komunikimi mes makinave dhe njerzve mund t bhet si muzika. Larry Page, themelues i Google, ka thn vite m par se aspirimi i tij sht ta lidh Google-n drejtprdrejt me trurin. Kur vllezrit Wright e bn t fluturoj aeroplanin e par, nuk e parashikonim nivelin teknologjik t jet-ve t sotm dhe rolin e tyre n prditshmrin ton, ndrsa realiteti ka ndryshuar thellsisht.
sht nj rrezik edhe n skenn politike?
E ndryshon thellsisht mnyrn e t brit politik. Angela Merkel tashm qeveris me sms".
Si mund t mbrohemi?
Pr her t par n histori ballafaqohemi me nj legjitimim t ri t artit dhe kreativitetit. Duhet ti mbrojm konceptet tona konstituive: kompjutert nuk jan kreativ as tolerant, as nuk kan fantazi. Ja vlera q duhet mbrojtur, q kan nj rndsi t jashtzakonshme pr t ardhmen e shoqrive tona. N shkolla dhe universitete nuk duhet m ta msojm nocionizmin mbi gjeografin dhe historin, por mnyrn e prdorimit t mendimit, emocionit, intuits. Kshtu kemi shansin q ne ta qeverisim simbiozn me dimensionin e kompjuterve. Para se kompjutert t na thon se n cilin koncert t shkojm apo ciln grua ta martojm. Qysh tani suksesi i portaleve, q ofrojn krkimin dhe zgjedhjen e shpirtit binjak duke kalkuluar gjithka me algoritme mbi t dhnat personale, sht shqetsues.
Pra, varet nga ajo se sa njerzimi do t dij apo do t doj ti mbroj paparashikueshmrin dhe emocionet?
Saktsisht. Dhe nga ajo se sa njerzimi do ti nderoj dhe shprblej kto ndjenja-vlera. Duhet ta dish dhe ta kujtosh se ajo q t tregojn ndjenjat dhe intuita jote sht m e rndsishme se kalkulimet e Google-s. sht vendimtare t mos transformohemi n matematik. Leximi, prqendrimi, meditimi, do t jen instrumentet tona t mbrojts vendimtare.
(Prktheu: Arben Idrizi)
Doktor Schirrmacher, interneti dh kompjutert pra jan jo m nj fitore por nj shtypje nga e cila duhet t lirohemi?
Sot komunikojm, lexojm dhe shkruajm vetm me kompjuter dhe rrjet. Por kompjutert nuk jan vetm kompjuter, prkundrazi rrjete gjigante t dhnash. Prej disa vitesh sht e mundshme, fal grumbullit t paan t informacioneve n rrjet, t elaborohen kalkulime shum t sakta mbi individt. Gjithnj e m tepr shndrrohemi n formula matematike. Pyetja sht kush k e qeveris: ne kompjuterin apo kompjuteri ne? N shoqrit tona, multitasking-u, t bsh gjra nga m t ndryshmet n t njjtn koh, sht
religjion. Sms, e-mail, m shum dritare t hapura n kompjuter dhe gjithnj n rrjet. Tash po fillojm ta kuptojm se truri njerzor nuk sht n gjendje ta urdhroj n mnyr konstante kt proces.
Me far pasojash?
Ky vrshim fluksi informacionesh ka efekte negative, shihen posarisht mes t rinjve: harres, telashe n prqendrim, telashe n komunikim dhe paaftsi pr ti njohur pa ndihmn e tjetrit cilat informacione jan t rndsishme e cilat jo. Marrim pasivisht gjithka, pa ditur m pr cilat informacione kemi nevoj. sht nj ndryshim epokal. Shumica thon se po e teproj, m ftojn ta fik celularin. Por rrjeti sht rritur aq shum sa q secili na gjykon me ndihmn e makinave. Pundhnsit kan qasje n shum e shum t dhna personale sa t mund t vendosin, prmes rrjetit dhe kompjuterit, cilt vars punojn mir bashk e cilt jo, cilt duhet mbajtur e cilt margjinuar dhe prjashtuar. E provo ta porositsh nj libr n Amazon: arrin menjher pas oferts m t afrt t caktuar t blerjes. Shum m ndryshe se sa t shkosh n librari dhe ta zgjedhsh vet librin.
E n botn e puns?
N Amerik bile, me te dhnat personale t varsve, makinat u thon drejtuesve ndrmarrsor cilt vars kan aftsi dhe karakteristika t ngjashme, sugjerojn ta promovojn kt, ta heqin nga pun at tjetrin q pas pes vitesh sdo ti vyej m as dreqit. Dominimi i kalkulimit matematik mbi individt dhe mbi mendjen njerzore shtrihet n do fush, e kjo sht shum e rrezikshme.
Iu friksoheni n shum kompjuterve dhe softwareve apo kompjuterve dhe motorve t krkimit?
Jan rritur bashk, n sinergji, kompletojn njra-tjetrn. Tash kemi internetin n koh reale. Deri te celulart. Vetm motort e krkimit mund t qeverisin nj vllim t till informacionesh. Por motori i krkimit nuk sht nj qenie njerzore, prkundrazi vetm nj software. Tash t ndihmon t zgjedhsh nj restorant t mir ose blerjet. Por s shpejti do t gjykoj cilat qenie njerzore jan t mira e cilat t kqija apo t rrezikshme ose t kota. Hapat e par, sado t domosdoshm kur dshiron, i shohim n prdorimin e kompjuterit dhe motorve t krkimit n analizn e lufts kundr terrorizmit. Shoh nj rrezik: msohemi t jetojm n dimensionin e t paparashikueshmes, moment konstituiv i qenies njerzore.
Pra rreziku sht t humbim ose t atrofizojm paparashikueshmrin e shpirtit dhe emocioneve?
Absolutisht. Ky sht problemi, ky sht rreziku. sht nj qark i mbyllur. Pas ca vitesh do t dalin n siprfaqe drejtues ndrmarrjesh ose personalitete t medieve ose politikan q do t mendojn duke u
si makinat. E papritur do t jet me rndsi vetm kur rifutet n skemat e kompjuterve dhe motorve t krkimit. N Amerik, diagnozat elektronike t motorve i ndihmojn shum mjek, por mjeku tradicional ka nj prvoj t drejtprdrejt t pazvendsueshme pr ta kuruar dhe shruar do pacient t veant. Nse heqim dor nga paparashikueshmria, nga elementi i pakalkulueshm i mendjes njerzore, do t jetojm n nj bot ku gjithka sht e predestinuar dhe caktuar nga matematika. Edhe n gazetari, posarisht n at digjitale, e shohim kt: n shum gazeta, fillimi i tekstit duhet t shkruhet me disa fjal-els sipas dosar kanunesh, n mnyr q Google apo motort e tjer t krkimit ta kuptojn dhe ta pranojn. Pra, shkruajm pr makinat, jo m pr lexuesit. Lypset t reflektojm.
Pothuajse rreziku i nj totalitarizmi digjital?
Absolutisht. Strowger, njri nga matematikant m t mdhenj amerikan, ka thn se matematika n vitet e fundit ka zgjidhur probleme t kompleksitetit ekstrem fal kompjuterit, por tashm njeh vetm zgjidhjen, jo procesin matematik q na on aty. Kjo shpie n nj autoritarizm t ri t makinave. sht shum e rrezikshme: mund ti imponohet biologjis, do shkence tjetr, bile edhe politiks. Interneti sht i rndsishm dhe i dobishm, por gabojm kur e konsiderojm si nj lodr. sht nj hapsir vitale persosshmrisht kapitaliste. Google sht nj multinacionale pr t ciln milion persona faktikisht punojn gratis. Si n agun e kapitalizmit. Bota digjitale na e kujton shoqrin industriale t shek XVIII, me t gjitha realitetet e saj t shfrytzimit dhe pranimit t shfrytzimit nga ana e mass.
Na e kujton disi romanin 1984 t Orwell-it apo botn e re t Huxley-t?
N koh: nuk sht Orwell, q n 1984-shin prshkruan nj diktatur t prbr nga ndalimet, librat e ndaluara. sht Huxley: n bota e re e tij, njerzve nuk iu ndalohet t lexojn libra, por n modelin e ri t jets, njerzit nuk kan m nevoj pr to. Ja sfida: nj goxha bot e re, magjepsse, n t ciln, si n faqet e Huxley-t, emocionet n t vrtet jan t ndaluara dhe ndalesa implicite e do kurioziteti apo emocioni sht e pranuar, merret si normale nga njerzit. Nuk jam kundr internetit, por agresiviteti q aty mbizotron sht nj fenomen i komunikimit digjital, e problemet e kujtess dhe prqendrimit q rrjedhin nga prdorimi i rrjetit dhe kompjuterit mund t prodhojn nj demenc digjitale t mass. Jemi gjithnj e m t varur nga makinat. Pardje e pyeta nj koleg far muzike preferon. Nuk u prgjigj menjher, nuk kishte prgjigje spontane t gatshme. Iu desh q s pari ta lexonte n Blackberry-n e tij listn e kngve t shkarkuara. Komunikimi mes makinave dhe njerzve mund t bhet si muzika. Larry Page, themelues i Google, ka thn vite m par se aspirimi i tij sht ta lidh Google-n drejtprdrejt me trurin. Kur vllezrit Wright e bn t fluturoj aeroplanin e par, nuk e parashikonim nivelin teknologjik t jet-ve t sotm dhe rolin e tyre n prditshmrin ton, ndrsa realiteti ka ndryshuar thellsisht.
sht nj rrezik edhe n skenn politike?
E ndryshon thellsisht mnyrn e t brit politik. Angela Merkel tashm qeveris me sms".
Si mund t mbrohemi?
Pr her t par n histori ballafaqohemi me nj legjitimim t ri t artit dhe kreativitetit. Duhet ti mbrojm konceptet tona konstituive: kompjutert nuk jan kreativ as tolerant, as nuk kan fantazi. Ja vlera q duhet mbrojtur, q kan nj rndsi t jashtzakonshme pr t ardhmen e shoqrive tona. N shkolla dhe universitete nuk duhet m ta msojm nocionizmin mbi gjeografin dhe historin, por mnyrn e prdorimit t mendimit, emocionit, intuits. Kshtu kemi shansin q ne ta qeverisim simbiozn me dimensionin e kompjuterve. Para se kompjutert t na thon se n cilin koncert t shkojm apo ciln grua ta martojm. Qysh tani suksesi i portaleve, q ofrojn krkimin dhe zgjedhjen e shpirtit binjak duke kalkuluar gjithka me algoritme mbi t dhnat personale, sht shqetsues.
Pra, varet nga ajo se sa njerzimi do t dij apo do t doj ti mbroj paparashikueshmrin dhe emocionet?
Saktsisht. Dhe nga ajo se sa njerzimi do ti nderoj dhe shprblej kto ndjenja-vlera. Duhet ta dish dhe ta kujtosh se ajo q t tregojn ndjenjat dhe intuita jote sht m e rndsishme se kalkulimet e Google-s. sht vendimtare t mos transformohemi n matematik. Leximi, prqendrimi, meditimi, do t jen instrumentet tona t mbrojts vendimtare.
(Prktheu: Arben Idrizi)