A ishte thjesht Migjeni

Pas shume vitesh qetesi si mund te lexohet Migjeni pertej manipulimit ideologjik Dje studiues te Qendres se Studimeve Albanologjike dhe te Departamentit te Letersise Fakulteti i Historise dhe i Filologjise kane tentuar te cojne ne pergjigje disa enigma qe shoqerojne qofte identitetin letrar ashtu dhe identitetin ne aspektin biografik te Migjenit. A ishte thjesht Migjeni referuar teorise kritike qe ndan vepren nga autori apo kemi nje zbulim referencial te nje bote biblike apo kulti individual e me tej ne debatin e hapur nese eshte mbinjeriu nicean tek Migjeni apo momenti i komunistit

Pas shume vitesh qetesi si mund te lexohet Migjeni pertej manipulimit ideologjik Dje studiues te Qendres se Studimeve Albanologjike dhe te Departamentit te Letersise Fakulteti i Historise dhe i Filologjise kane tentuar te cojne ne pergjigje disa enigma qe shoqerojne qofte identitetin letrar ashtu dhe identitetin ne aspektin biografik te Migjenit. A ishte thjesht Migjeni referuar teorise kritike qe ndan vepren nga autori apo kemi nje zbulim referencial te nje bote biblike apo kulti individual e me tej ne debatin e hapur nese eshte mbinjeriu nicean tek Migjeni apo momenti i komunistit

Pranohet se Migjeni eshte lexuar gjithe kohen se eshte nje ze origjinal me popullaritet te vazhdueshem pa vecuar ulje dhe ngritje. Ndersa mbetet ne dileme leximi i tij nese ka ruajtur Migjeni ne hierarki veprat si lexohet ai sot

Dje eshte bere nje bilanc i ketyre pyetjeve te perfshira ne nje hark kohor prej lsquo90-s deri me 2010 si qasje dhe interpretime ku konferenca e djeshme eshte konsideruar edhe nje homazh ne 100-vjetorin e lindjes se poetit.

Afrimi me modelin dhe permasen e Migjenit ne dallim me cfare imazhi eshte krijuar per poetin deri tani qe i takojne jashteletrares ndash ka qene synimi i mberritur ne konference tha Dhurata Shehri shefja e Departamentit te Letersise fakulteti i Historise dhe Filologjise duke shtuar se rrethanat jashteletrare e kane deformuar vepren e Migjenit afrimi ndaj te cilit pas lsquo90-s u ndie i padeshirueshem si antimodel per shkak te deformimit.

Studiuesja Persida Asllani kalon ne hipotezen e leximit si poetike e skandalit ne shembullin e perceptimit te skandalit te vepres se artit ku ekziston vetedijesimi i aktit letrar blasfemia dhe skandali ku sheh engjej te bukur dhe kur i bie pash me pash ferrit

Kriza konceptuale qe rrjedh sipas Asllanit nga blasfemia e institucionit fetar. Per here te pare kjo behet pasqyre e krizes se te tashmes ku thelbi i provokimit skandaloz vjen nga barazimi njeri-Zot. Shfaqet keshtu sipas studiueses Njeriu poetik maje kulles se Babelit duke thirrur Ku je o Zot A seshte ne kete rast nje rimisherim i Migjenit ashtu si ndodhi biblikisht ne thirrjen e fundit te birit te Zotit Sado qe studiuesja kulmin poetik e sheh tek blasfemia lutja ferri feja ne kontrast me jo te shenjten. Si nderhyrje kjo ne krizen e se vertetes ne kalimin me pas te tabuve ne mitet letrare. Mjafton kujtesa ketu e polemikes se Koliqit duke kaluar turbulencen e puritanizmit ne dy kohe. Keshtu sipas Asllanit leximi i skandalozes mbetet i potencuar nje hipoteze e leximit te perhershem.

Studiuesja Laura Smaqi ne referencen Nga simbolizmi tek ekspresionizmi letersi e arti vizual tek Lasgushi e Migjeni shikon muzeun krahasimisht dy bote te kunderta te lirizmit cfare ndan dhe bashkon ne perfytyrimin ekspresionist dy poete Lasgushin dhe Migjenin ne nje reference estetike se bota emocionale arti i vetem ne boten e padukshme.

Smaqi ne perceptimin e ekspresionizmit si imazh zberthen cfare ndodh ne kete konfigurim artistik hetimi i njeriut te pafatet psikika ne fytyrat dhuna e ndjenjave dhe emocioneve te ndrydhura fytyra si shprehje e gjendjes se trupit - pra nje veshtrim poezi dhe tablo. Ndersa studiuesi Shaban Sinani ndoshta ka qene koherent per nga trajtesa pasi deri me sot dyzimi me i madh ne debatet per Migjenin kane ekzistuar pikerisht nga pikepamja fetare nese vepra e tij letrare duhet gjykuar biblikisht nepermjet doktrines se krishtere Sinani ka hedhur veshtrimin ne cshkalle simetrie vijne tekstet e tij me ato biblike. Paralelet e hequra nga studiuesi afrojne te shumten e krijimtarise se Migjenit me tekstet biblike duke iu referuar qofte Dhjates se Re e vecanerisht Kenga e kengeve ka paralele edhe me frymen e pershendetjeve te fundit ka ndikim ne shkallen e struktures forma e rimarrjes te vargjet e lira po ashtu studiuesi veren dhe karakterin parashikues ne kete lexim biblik. Edhe pse ka munguar dje me referencen e tij studiuesi Shaban Sinani ka mbeshtetur pamjen e mesianizmit qe i jep studiuesi Kristaq Jorgo besimi i mbinjeriut qe sheh heroin te dobesia dhe mbinjeriun jashte vetes.

Gjithashtu Sinani ka permendur edhe paralelen e shembelltyrave ne kete shkalle me anen e shenjes se yllit apo Kulla e Babelit apo e gruas mekatare. Si ne rastin e shkrimeve biblike autori ka citime te brendashkruara ku autori nuk shkruan nga vetja por shpreh kane thene... etj.

Ne referencen e tij Migjeni dhe kristianizmi - nje debat i hapur Kastriot Gjika mori ne trajtim pozicionin qe i eshte veshur Migjenit afrimi i tij me ide te majta pare vetem nje segment duke u konsideruar si pararendes i njeriut te ri.

Pamja e botes pa Zot nga Migjeni dhe percjellja e nje fakti si adhurues i Lindjes jane teza qe e kane vene ne mes diskutimi Migjenitn ne pro dhe kundra tij.

Gjika thote se ne gjithe keto debate nuk eshte konsideruar mosha e re kur ai vdiq kur vepra e tij shenonte vetem fillimin dhe shume te tjere e konsiderojne si te perfunduar. A reflektonte Migjeni depresionin dhe stresin e intelektualeve evropiane Ne kete dileme per tu diskutuar Gjika e pranon se po duke shtuar se la gjurme duke permendur ketu edhe prurjen si kronist i vuajtjeve njerezore por edhe materiale. Ky studiues e lexon vepren e Migjenit si mohues ndaj fese duke e lidhur kete me shkakun e vuajtjeve njerezore. Ndonese eshte gjendur mes replikave te mbinjeriut frymezuar nga Nice dhe frymezimeve nga literatura bolshevike Migjeni eshte veshtruar prej Gjikes ne nje rol krejt tjeter i cili lidhet me ndjesine e jetes qe ai ka bere si iu ndane nga jeta te afermit dhe semundja. Keto fakte sipas Gjikes e kane penguar lidhjen e Migjenit me Zotin. Kjo e coi Migjenin ne nje bllokim psikologjik qe gjen shpjegimin vecse ne nevrastenine letrare si lekundje mes dhimbjes dhe kenaqesise si ne skicen Derri i vujtun apo Sokrat i kenaqun.

I konsideruar se doli nga seminari ortodoks si djall me tre brire Migjeni refuzoi meshiren kristiane qe sipas Gjikes ai u revoltua pikerisht nga mungesa e pergjigjes se Zotit deri ne kufi te revolucionit. Duke qene se kjo shenon kulmin psikologjik te jetes letrare te Migjenit ketu gjenden edhe arsyet pse idete e tij si njerezit kunder njerezve apo mendimi i tij kategorik kunder ideologjive e anojne sipas studiuesit nga momenti i komunistit. Ndaj Gjika ka konsideruar kete mosbesim te Migjenit si pikenisje te nje debati te hapur.

Studiuesi Eljon Doce ne nje veshtrim mbi risi formale ne prozen e shkurter te Migjenit pare ne thyerje kodesh estetike strukturen krijuese te trasheguar nga poeti.

Vrasja e bukurise dukurite atmosferike qe lidhen me te bardhen pare si barazi me vdekjen - sipas ketij studiuesi e gjen Migjenin ne nje veshje te kodit te kultit identifikues me jeten shmangia nga tradita kur e bardha eshte jete dhe e zeza vdekja ne te kundert me perceptimin njerezor. Estetizimi i se bukures si dicka qe vret e bardha si vdekje per Docen jane pikerisht nyjat ku ka ndodhur thyerja radikale e tradites sa i takon edhe estetikisht vepres. Duke iu referuar nje ngjasimi strukturalist ku shenjat vijne te shoqerizuara e jo me vete Doce thote se te vepra e Migjenit kjo ndodh e shoqerizuar me vete si estetike e permbysur qe do te thote se nga nje ane shperbehet perceptimi estetik. Duke u marre me nje skice te vetme Migjeni sipas studiuesit tregon se si mund te thyhet nje kod estetik. Doce shetit vepren e Migjenit ne teorite konceptuale mbi vepren ne nje rast i referohet Bartlit se nje imazh i vetem nuk perben imagjinaten por nje perberes imazhesh sado i vetem. E ne nje rast tjeter studiuesi i ri kalon ne nje zone me pak te diskutuar deri tani e me pak te perhapur per teorite letrare sa u takon veprave ne shqip asaj te Mishel Fukose ne raportin e autorit jashte tekstit - e mbetur vetem ne kete tentative pa ndonje shtjellim.

Nuk ka ndodhur ajo qe pritej nga qasja krahasuese e prozes migjeniane me letrat frenge te shek. XIX te referuar nga Eriona Tartari. Studiuesja qe vjen nga formimi francez i teorive te kritikes ndoshta ishte e vetmja qe shkoi perkunder permbajtjes se temes duke lene idene se Migjeni ishte thjesht Migjeni se jemi ne qe percaktojme problemin megjithese Tartari eshte ne anen se ky letrar ka thyer rutinen ne letrat shqipe te shekullit XIX me tendencen per ndryshimin e shoqerise dhe socio-politikes ne vend. Tartari le te dalloje ne kete rast se eshte e pamundur heqja e ndonje paraleleje mes vepres dhe jetes se Migjenit duke lene mendimin se vepra duhet pare e ndare nga jeta. Forma eshte aktuale gjithcka tjeter per Tartarin i mbetet rrethanes ne vepren e Migjenit nisur prej nje treguesi te dinamikes se brendshme te jetes ne ate kohe. Sado e kerkuar ne qasjen ne tendencat e perbashketa me letersine franceze studiuesja nuk e ka lidhur vepren e Migjenit as me Hygoin Stendalin apo Balzakun pavaresisht se pati nje perpjekje per krahasim a ngjashmeri. Veshtrimi se ai ishte thjesht Migjeni qe shkroi per tragjizmin e njerezve katekizmin kishtar etj. nuk perkojne me te verteten dhimbjen krenare apo dramen civile.

Migjeni sipas Tartarit pare ne aventuren poetike eshte ne kerkim te mbinjeriut ne kerkim te artit poetik si estetike ndryshe. Drama e Migjenit vjen ne limite metafizike thote Tartari duke ndare punen me shpirtin sherbimin ndaj fese spastrimin e Zotit prej krimbave... qe ngjajne me personazhe qe dalin nga bota danteske.

Ne fund cfare ndahet eshte se Migjeni thjesht kerkoi identitetin ne aspektin letrar ne te kunderten cfare ndodhte me pasaporten e tij si nenshtetas serb e vendlindje ne Shkoder qe ne nje rast u justifikuan aspektet biografike per te kuptuar ndjesite e vepres. Prej ketej per te marre vesh pse Pipa i vetmi studiues i thelle i Migjenit eshte shprehur Nje ze i vecante qe duket sikur vjen nga nje planet tjeter

Per here te pare dje ne konferencen shkencore 100 vjet me Migjenin eshte deshmuar edhe permbajtja e arkivave cfare eshte trasheguar nga jeta shpirterore dhe materiale e poetit.

Ne referencen e saj Migjeni ne arkivin e Muzeut Historik te Shkodres studiuesja e re Brikena Smajli ben me dije se ne vitin 1961 eshte krijuar ajo qe njihet me emrin Fondi i Migjenit qe mban daten e themelimit 13 tetor te njejte me diten e lindjes se Migjenit. Po ne kete dite krijohet edhe shtepia muze nuk behet fjale per shtepine ku ka lindur pasi ajo nuk ekziston.

Jane gjithsej 13 dosje ku permblidhen letrat e Migjenit qe komunikojne me bashkekohesit ka disa relikte gjendje kujtime te bashkekohesve. Ne fund ka rezultuar sipas Smajlit nje muze jo i pasur. Ekzistojne vetem 9 dokumente origjinale. Me interesante sipas studiueses jane Dosja 1 e pasur me 19 dokumente perbere nga 24 flete qe lidhen me polemiken e datelindjes se poetit ne te cilen ka gjetur certifikaten ne shqip dhe sllavisht.

Me interes filologjik thote Smajli eshte dhe Dosja 2 ku ndodhen doreshkrimet origjinale ne proze. Shkeputet ne kete veshtrim arkivor dhe Dosja 3 e pasur me leterkembime ndonese jo te plote pasi jane letra te Migjenit ose te shokeve te tij ndersa nuk ekzistojne pergjigjet ka letra me familjaret letra ngushelluese ne diten kur u nda nga jeta Migjeni.

Dosja 4 duket sikur flet me shume per studiuesen Smajli duke paraqitur per here te pare nje informacion te panjohur rreth ndodhjes se Migjenit ne Shkoder emerimit te tij ne Vrake e me pas ne Puke - ku edhe zbuloi tragjizmin e jetes.

Jane vitet lsquo33-lsquo37 ku ekziston nje dosje e emerimit si mesues nga Ministria e Arsimit nen nje kujdesje te vecante nga ministri i asaj kohe Mirash Ivanaj si vemendje ndaj Migjenit. Smajli thote se ky dokument i referohet ndoshta nje raporti marredhenie te kishes ortodokse duke e konsideruar Migjenin si trashegimtar i vetem i kishes autoqefale shqiptare. Kjo ndodhi pas vdekjes se babait te Migjenit qe ishte delegat perfaqesues i vetem i kishes ortodokse ne Shkoder. Ndersa dihet qe vete Migjeni donte te studionte per letersi. Por nga arsyeja e mesiperme shkon te studioje per teologji ne Manastir. Nga dokumentacioni i emerimit Smajli ka dale ne perfundimin se eshte kjo diplome e formimit ortodoks qe ka ndikuar ne dekretimin si mesues ne Vrake. Por Dosja 4 zbulon gjithashtu se Migjeni eshte emeruar si zv.kryemesues qe ka te beje ndoshta me drejtor te drejtorise arsimore per gjithe rajonin e Shkodres duke i besuar politiken arsimore atje. Kjo shpjegohet nga arkivat per mbeshtetjen qe Migjeni do ti jepte me kete emerim reformave arsimore qe kishte ndermarre Ivanaj per shkeputjen e arsimit nga feja.

Referimin tjeter per ekzistencen e te dhenave prej Migjenit ishte edhe zbulimi nga arkivat familjare te Tivarit sjelle nga Ardian Marashi.

Nisur nga individualiteti dhe ndjeshmeria e ndryshme nga rrymat letrare qe ekzistonin ne Shkodren e viteve lsquo30 Marashi ben nje kronologji te ndryshimit emeror te Migjenit. Ai ka treguar se nga arkivat e familjes qe ndodhen ne Tivar me lsquo30 emri i poetit del thjesht Milosh Nikoloviq ndryshon me lsquo33 duke iu shtuar ndryshimi ne emer e mbiemer Millosh Nikolla. Po ne kete vit ne nje leternjoftim zbulon se del serish emri Milosh Nikoloviq. Ndersa ne vitin lsquo37 serish forma Millosh Nikolla. Ne letrat qe vijne nga Torino kur studioi dhe kaloi ditet i semure gjendet emri Millosh Nikolla. Marashi e gjen te pashpjegueshme arsyen per kete ndryshim te herepashershme te emrit dhe mbiemrit te Migjenit. Megjithate si mundesi sugjerohet te shihet mjedisi ku studioi ne shkolle serbe vazhdon kolegjin ne Tivar...

Kur i vdes i ati dhe vellai Migjeni ishte femije kjo shpjegon edhe arsyen pse u emerua ne Vrake pasi dihet qe aty ka pasur nje komunitet serbo-malazez.

Megjithate Marashi thote se Migjeni pavaresisht kesaj peripecie te identitetit ne rrafshin biografik poeti kerkoi identitetin ne aspektin letrar.

Pasi Migjenit i vdes edhe i vellai detyrohet te kthehet ne Shkoder ne fund te vitit te dyte te shkolles Marashi thote se ne gjithe dokumentacionin shkollor shkruhej sjellje shembullore aftesite te shenuara te gjitha shume mire. Sipas Marashit sillen te gjitha keto aspekte biografike per te kuptuar me mire ndjesine e vepres