ANOREKSIA E LIBRAVE

Përsiatje në udhëkryqet e librave; Libri, të nderuar miq, është i pushtuar nga anoreksia, i lënë enkas në disa udhëkryqe njëherësh

- Ku po shkoni, burra?

- N Pazar t Librit!

- Bukur mir. Po kush sht pazarliu i par?

- Nuk e dim, por me sa duket q t gjith jemi pazarlinj...

Kjo ishte biseda e dits s diel (6 qershor 2010) n Vrmic, nj dit para se t fillonte Panairi i Librit “Prishtina 2010”. Nj dit e bukur me diell, e cila na kishte sprkatur edhe me knaqsin e udhtimit t mrekullueshm n autostradn e bukur dhe npr tunelin madhshtor. Pr gati dy or je n Kuks, ndonse edhe shofert e Kuksit nuk e kuptojn, pasi udhtarve u presin biletat e vjetra. Madje edhe me autobusin Prishtin-Tiran bileta kushton po njlloj!

Por le t’i kthehemi problemit. Libri, t nderuar miq, sht i pushtuar nga anoreksia, i ln enkas n disa udhkryqe njhersh: udhkryqi i kalimit t kufirit (me kalim t ligjshm apo kalim t paligjshm!), udhkryqi i hapsirs paraqitse, udhkryqi ceremonial, udhkryqi i sajdisjes nga vizitort, udhkryqi i respektit qeveritar e shtetror, udhkryqi i vetvetes...

Po ’do t thot “Anoreksi e librit”, sepse duket si nj fjal e madhe. “I ln pa ushqim dhe nuk i vjen m pr t ngrn. Ka gjak, por nuk ka oreks. Si i bhet hallit? Prandaj si dukuri e par le t’i lm n udhkryqe, po u erdhi pr t ngrn, le t han... po nuk u erdhi... kuptohet vetiu se ’ndodh. E kujt po i bhet von. Kjo puna e anoreksis sht nj tem e gjer fiziologjike, psikologjike, biologjike, sociale. Kshtu, le t’i shohim librat n udhkryqet ku jan...

Udhkryqi i kalimit t kufirit bashk me udhkryqin e respektit qeveritar e shtetror

Nse do t shohim udhkryqin e kalimit t kufirit, ky sht edhe momenti m i vshtir, sepse q ktu fillon e ngrihet bezdia e tmerrshme. Si do t’i kalojm librat pr n Kosov? Pastaj nga ana tjetr: Si do t’i kalojm librat pr n Shqipri? E gjitha kjo tashm sht kthyer n obsesion, n nj vuajtje pa kuptim. Deri dje e merrnin fajin politikat, ideologjit, shtetet (e drejta shtetrore, q disa her sht edhe e drejt (!) vrasse). Po sot? Sot q e heqim veten se jemi dy shtete shqiptare. Dhe ne pshpritim lutsore e pakuptimta pr t kaluar sa m rehat, pr t qlluar ndonj doganier i mir (andej e ktej), q t mos marr shum (t paktn) dhe problemi thuhet se “vetm sa t kaloj”. Mirpo edhe n kt rast ekziston nj problem jo i vogl. E marrim se librat u nisn nga Tirana me dogan t rregullt. Shtrohet pyetja: A do t’i shisni librat, apo do t’i ktheni srish n Tiran? Domethn fjala sht q duhen
me eksport t prkohshm. Librat duhet t shkojn n Prishtinn e uritur dhe t kthehen pas pr n Tirann q e heq veten t ngopur (edhe me libra!). Dhe kshtu ndodh. Bhen lista, vulosen, shnohen numra, lndohen mime, hartohen fatura me TVSH e pa TVSH, sipas rastit dhe pas “pazarit t that” t librit n Prishtin, apo n Tiran, kjo nuk ka pik rndsie, fillon odiseja e kthimit. Pyetjes doganore andej (Vrmic) nse jan shitur libra, prgjigja nuk vjen “jo”, as “po”, por “ncuk” me prplasje buzsh e dhmbsh njhersh. Doganieri t sheh n sy dhe ti natyrisht e shikon. Asgj. Nj frkim i leht i gishtit t madh me gishtin e par t dors s djatht dhe si padashje librat kalojn andej nga erdhn. Prndryshe vula nuk vihet dhe librat do t hapen sa andej-ktej dhe hajt numroji t kam rixha!

Ky sht thjesht kalimi i ligjshm i kufirit, kalimi me procedur t rregullt, sepse ka edhe nj kalim tjetr; kalimi i paligjshm, domethn pjes-pjes e pa dogan, me kuaj e me mushka nga malet (thua se po ojn klandestin apo arm, apo drog e ku di far), me makina t fshehur brenda bagazheve t tjera ose n anta bagazhesh, por edhe n forma t hapura n orare interesante, mjaft sa t prkdhelen vshtrimet dhe duart! Mos harroni, kto nuk ndodhin vetm n njrn an, por andej e ktej. E njjta norm, e njjta shije e hidhur. LIBRAT.

Libri n kt udhkryq nuk vuan, por njerzit q merren me t sigurisht q vuajn. Sepse vuajtja e librit fillon n “Pazar”. Aty ku thirret ndryshe panair. Ndrkoh na duhet t prcaktojm dallimin midis tyre. Fjala “Pazar” ka nj semantik t rnduar, kurse “panair” sht m moderne, m e prkdhelse pr veshin, m e kohs. Ndryshime t tjera ka pak. Fjala vjen n panair librat paraqiten, bhen takime, bashkbisedime, promovime librash, lidhen kontrata, njihen m mir librashitsit, prcaktohen piketa pr t ardhmen etj. Kurse pazari sht merr e jep, thjesht blerje, “ulje” 20% a m shum t mimeve (libri e ka n shkruar mimin, e keqja m e vogl!). Pazari sht i zhurmshm, nuk ka sfond kulturor. Nuk ka as shkrimtar e as prkthyes t vitit, nuk ka vizitor t vonuar e as t vetmuar. Pazari bashkshoqrohet nga nj “muzik” dehse dhe tenort ose bast e shitje-blerjeve ngren ose ulin tonet. T jemi realist, n Tiran dhe n Prishtin bhen pazare libri, as m shum e as m pak. Por n Tiran hapsira sht komode dhe e prshtatshme, ashtu edhe infrastruktura e panairit, n Prishtin kjo mungon krejt.

Udhkryqi i hapsirs paraqitse bashk me udhkryqin e respektit qeveritar e shtetror

Libri sidomos ai q botohet n Tiran ka nj ngritje t fuqishme cilsore, edhe si mall (libr), edhe si prmbajtje. Ky nivel e bn m t pranueshm edhe librin e mir q prodhohet n Prishtin e n Shkup. Dhe ky libr e meriton q t ket nj organizim shembullor. Kt mund ta bj edhe “Klik-Ekspo-Klik” n Tiran, pra nj privat, po ashtu edhe nj shoqri private n Prishtin, pa i thyer rregullat, duke u marr vesh pr mimet, duke zhvilluar veprimtari t mirfillta kulturore me librin. Ktu merr fund edhe udhkryqi i hapsirs paraqitse, por n t vrtet vuajtjet e panaireve t hapsirs shqiptare t librit nuk marrin dot fund. Sepse me to kemi probleme jo t vogla. ’kontribut dha qeveria e Tirans pr Panairin “Prishtina 2010”? Po kontributi i qeveris s Kosovs? Etj. Sepse nuk mjafton kurr t jet n hapjen e panairit t librit, presidenti i vendit, as edhe kryetari i parlamentit, madje as edhe ministri i kulturs, i cili bn edhe paradn para stendave t shtpive botuese, me buzqeshje t endur bukur mir n fytyr dhe duke tundur n duart e shoqruesit dy libra, t bler apo t dhuruar - nuk dihet. Nuk mjafton as edhe vizita e ors dhjet, pasi panairi mbyllet e nj deputeti me pesh t madhe ekonomike, i shkrepet se mund t’i vizitoj stendat e librave, vetm se mund t’i ket dhn fjaln nj analisti nga Tirana q punon n Prishtin. N panair mund t vij edhe ministri i lufts dhe kushdo ministr tjetr, vetm pas ors dhjet, ju lutemi mos ejani m...

Udhkryqi ceremonial

Udhkryqi ceremonial i librit nuk sht i stisur. Me kt rast deshm t hedhim ndonj ide, sepse ky fragment sht edhe m fatkeqi. Ktu librat duken sikur jan n jetimoren e politiks, e cila i mban zvarr pas vetes. Sepse politika librat i prmend shum, por duke i nxjerr nga zjarri me duart e t tjerve e jo me t sajat. ’do t thot e gjitha kjo? Pr Prishtinn dhe pr Tirann askush nuk e koncepton panairin si nj dukuri t rndsishme kulturore e madje turistike. Pr m tepr panairi i Prishtins n buz t sezonit veror. Por... hi. ASGJ. Heshtje. Pavarsisht se sht
veprimtaria turistike n nj dit tjetr m par. Mirpo un duhet t sjell n kujtes se n panairin e Frankfurtit, pr shembull, kjo an ceremoniale dhe turistike ka nj sajdisje mjaft t madhe, q nga format e fletpalosjeve, katalogve, pamjeve, guidave, librave, hartave, hartave plan etj., etj. Nj veprimtari edhe e bukur, e mrekullueshme, edhe pa fund! Kjo nuk duket gjkundi edhe n Tiran. Pale prfaqsimi ceremonial, libror dhe turistik n “Saema kniga” n Shkup. Panairi i Shkupit ballafaqon tre e m tepr kultura, edhe ai bhet n buz t sezonit turistik t vers (Prill). Ministrit e kulturs t Shqipris e t Kosovs duhet t paguajn mir pr kt prfaqsim. Me nj dinjitet t prkryer. Ashtu si i do gjrat libri! Ne mezi presim t ndodh kjo. Sepse duket q atje tej q as radht e librave e gazetave i lexojn, edhe n rastet kur blejn (ose u dhurohen) dy libra q i mbajn shoqruesit!

E kemi prmendur panairin e Frankfurtit, por duam ta zm srish ngoje. Jo se ka ndonj paralele me panairin e Shkupit, madhe as t Tirans e t Prishtins. T duket sikur jan vite drit larg. Megjithat, ne po e themi fjaln ton, por jo se nuk sht thn her tjetr. Le q pr politikn thuaj sa t duash, brtit sa t duash, h, nuk ka vesh q dgjon nga ajo an. Megjithat. Investimi shtetror n kto raste nuk sht dshir. Nuk sht puna pr t’i dhn ndihm shoqats s organizatorve t Panairit, por mbi t gjitha ato para q jep Ministria ta dij prse shpenzohen. Ose m sakt ajo rekomandon se ku duhen shpenzuar. Fjala vjen pr shkrimtarin e vitit, ose pr prkthyesin e vitit. sht mjaft e rndsishme q kt shkrimtar, botues, prkthyes nuk duhet ta prcaktojn dhjet-pesmbdhjet vet q mblidhen kok m kok mnjan, por ndryshe dhe rrug t tilla gjenden, mjaft q t mos jet juri burokratike, as edhe nj kshill shoqate. Sepse kshtu merret m qaf edhe letrsia e mir. Por kto tingllojn jashttoksore pr nj panair libri n Tiran e n Prishtin.

Gjithkush nga botuesit do t donte t ishte pjes e panaireve edhe n Beograd, edhe n Zagreb, n Sarajev, n Sofje etj. Pse jo edhe n Selanik e n Athin, n Bukuresht, ashtu si edhe n qytetet italiane. Sepse n t gjitha ato vende jo vetm ka shqiptar e n respekt t tyre duhet t shkoj libri, porse edhe bibliotekat rajonale publike ose gjysmpublike t ktyre vendeve kan fonde nga BE pr pasurimin e librave shqip pr emigrantt e sidomos t librave pr fmij. Paka se kto fonde kan rn n duar t babzitura, t disa njerzve q i njohin mir rregullat e nxjerrjes s fondeve t tilla nga xhepat e BE. Megjithat deri tani blerjet e librave nga bibliotekat publike t vendeve evropiane (libra shqip) prmenden me gjysm goj nga disa tregtaruc! Mendo n ’duar t sakatuara bie libri.

Udhkryqi i sajdisjes nga vizitort

Libri gjendet edhe para udhkryqit t sajdisjes nga vizitort. Dhe kjo sht emocionuese. Kontakti me librat e rinj, me librat q ti i krkon prej kohsh, kontakti me nj autor t ri bhet drithrues, mnyra se si sht
libri etj., kan nj pesh t madhe. E gjith sajdisja e vizitorve prmblidhet n fjalt ngacmuese, n prshndetjet, n kritikn e ngroht, n shkmbimin e mendimeve etj. Lexuesi e merr librin, e prkdhel, gjysm i dehur e mon, ngacmohet dhe lexon disa radh. N Prishtin, kt vit kishte mjaft libra t rinj. Kshtu, duke par botimin luksoz t “Poezia e bejtexhinjve” – nj botim i plot dhe i krkuar, nga “Uegen”, sipas botimit t par t “Rilindje”-s dhe me nj studim trsor t Dr. Hajdar Salihu, ngjalli shum diskutime, ndrmjet tyre edhe vlersime nga Prof. Dr. Emin Kabashi etj. Kshtu prezantimi i romanit t Suzan Kolinz-it “Lojrat e uris” ishte mjaft emocionues. sht nj libr vrtet i klasit t lart. N vijim do t jet e plot trilogjia e nisur nga ky roman. Ose libri i ri i Prof. Dr. Nasho Jorgaqit “Poezia lirike shqipe midis dy luftrave botrore”. Sigurisht kishte edhe mjaft libra t tjer t bukur dhe t mirpritur nga lexuesi. Por, me kt rast, m duhet t veoj nj dukuri: librat-dhurat dhe librat e rndsishm q lexuesi mezi i gjen. Kjo m sjell ndr mend msuesen e uditshme Afrdita Prokshi, e cila bleu pr 32 nxnsit e saj 32 libra dhurat me rastin e prfundimit t vitit shkollor. Pa ndar asnj nxns. Kjo, m duket, sht nj sajdisje e madhe pr librin, sht nj shprehje kuturisse kulturore. Sigurisht nuk kan t mbaruar rastet ngacmuese, por edhe emocionuese prball librit. E till mund t veohet biseda me shkrimtarin Ibrahim Kadriu pr librin “Shqiptarja e t gjith bots” kushtuar Nn Terezs.

Udhkryqi i vetvetes

I rndsishm m duket edhe udhkryqi i vetvetes. Librat e ojn veten n udhkryq, i ojn librart, i ojn dukuri krejt t veanta. “Mua m duket, thoshte nj mngjes studiuesi Azem Zogaj, nipi i shkrimtarit Rexhep Zogaj, i cili mbylli syt gjat ditve t panairit “Prishtina 2010”, se kjo lloj tregtie e librit sht trafik dhe prostitucion. Sepse ktu hyn ’t mundet (trafik) t cilin me mjete legale dhe jo legale nuk e ndalim dot, mirpo pompimi q i bhet atij libri q nuk sht vler pastaj, do t thot se kemi t bjm me prostitucion. Dhe kt prostituim e bn media, e cila prgjithsisht npr panaire mungon, ose e bn veshin e shurdhr. Me sa duket nj panair libri nuk prodhon pará...”. I jap t drejt Azemit dhe pres q mngjesit tjetr t bisedojm pr nj problem q lidhet srish me librin. Mirpo Azemi vijon t merret me nj shembull konkret. “Isha n nj panair vere n Strug. Pran meje shiteshin libra t fardoshm, por edhe nj libr pr amrin. Duhej shfrytzuar rasti. M dukej libri nuk kishte ndonj vler. Por n kopertin ishte amria. Dhe kjo do t thoshte se duhej bler pr patriotizm. (!) Se ’fshihet prapa ktij “kujdesi” merret me mend. Vetm patriotizm nuk ka! Mirpo kshtu vazhdon edhe n Prishtin”.

Shkon pr panair libri n Tetov, t mbytin librat fetar. Botime pa fund me tem fetare myslimane. Botime luksi dhe nj pjes e mir t dhuruara! Askush, ose pothuaj askush nuk i shikon librat artistik, ose titujt historik etj. Mbetet q kjo dukuri t shtrembrohet m keq. Sepse n kaleidoskopin e lexuesit pamja prthyhet prher e m tepr drejt librit fetar. Kshtu ndodh edhe n Shkup, kshtu gjendet terren edhe n Prishtin, madje ka filluar edhe n Tiran. Ne nuk kemi asgj me librin fetar, t krishter apo mysliman, le t tregtohet si t doj e ku t doj, por gjithnj n raport t drejt me librat e tjer. Un mendoj q libri artistik t ket nj panair m vete n Tetov dhe jo bashk me librin fetar, pr t
dallimin e domosdoshm. Ky panair m vete mund t prthyej edhe ndikimin e librit historik, artistik, psikologjik, filozofik etj., sidomos n kto troje ku e ndalojn dy rreziqe: shteti dhe feja. Shteti ende nuk e lejon librin shqip t futet lirisht, mendime q i ndam edhe pr Kosovn, sa q t vjen marre pr far ndodh realisht. Por libri artistik nuk i sjell asnj penges librit fetar t prodhuar me ndihma nga komuniteti islamik, ashtu sikundr duhej t ndodhte edhe e kundrta.

Libri sigurisht q ka probleme me vetveten dhe do t vijoj t ket. Kjo do ta rriste cilsin e librit dhe mnyrat e tregtimit t tij, aspiratn dhe ndihmn q do t duhej t gzonte nga shteti, ndihmn pr t’u botuar dhe nxitjen pr t pasur sa m shum lexues, jo artificial. Udhkryqi i vetvetes buron edhe nga mimet q jepen pr librat, mime nga revistat, nga shoqatat, por edhe mimet nga MTKRS. Pr shembull gjat ditve t panairit t Prishtins u nda mimi i MTKRS t Tirans, n Tiran, pr librin m cilsor. U nderua shtpia botuese “Ombra GVG”. Pyesim thjesht: pse t mos ndahej me ceremoni akademike, studentore dhe me shum publik, n salln e kuqe t panairit t Prishtins? Pse t mos vinte dy jav m von (i binte n Panairin e Prishtins) shkrimtari nobelist turk Orhan Pamuk dhe t ishte i pranishm n at panair? Por kjo me sa duket nuk mund t ndodhte. Sepse kushdo sht i lir t’i fus hundt ashtu si i plqen. Por edhe t bhet panairi i librit n ditt e kampionatit botror t futbollit, kjo nuk shkon fare. Nga ana tjetr t gjitha kto ojn uj n mullirin e udhkryqit t vet librave dhe ngjallin anoreksin e tyre t mendur...

*Botues “Uegen”, Tiran