Albanizma e Sabri Hamitit, libër riciklimi?!

Kritika/Një lexues i vëmendshëm, i cili e ka përcjellë prodhimtarinë shkrimore të Sabri Hamitit, edhe pa ndonjë përgatitje të lartë shkencore, do të vërejë fare lehtë se sa i përket këtij libri, nuk kemi të bëjmë me diçka të re, por me një ekskursion të autorit të tij përgjatë historisë më se pesëshekullore të letërsisë shqipe dhe jo vetëm kaq, po edhe në krijimtarinë gojore shqiptare, si dhe me riciklim materialesh të vjela nga libra të tjerë të tij, bile me riciklim të shkallës së dytë

Aty nga fundi i vitit t kaluar doli nga shtypi n Prishtin libri i Sabri Hamitit, “Albanizma”, ndrsa n Tiran menjher u vlersua si libr unikal, q mund t lexohet si nj roman postmodern, i jashtzakonshm, i papar ndonjher n letrat shqipe, me daljen n drit t t cilit shqiptart, nse deri m tani nuk kan pasur ’t’i ofronin bots, m nuk do ta kishin kt gajle...

Por a sht i till ky libr, si u vlersua n Tiran?

Nj lexues i vmendshm, i cili e ka prcjell prodhimtarin shkrimore t Sabri Hamitit, edhe pa ndonj prgatitje t lart shkencore, do t vrej fare leht se sa i prket ktij libri, nuk kemi t bjm me dika t re, por me nj ekskursion t autorit t tij prgjat historis m se pesshekullore t letrsis shqipe dhe jo vetm kaq, po edhe n krijimtarin gojore shqiptare, si dhe me riciklim materialesh “t vjela” nga libra t tjer t tij, bile me riciklim t shkalls s dyt.

Nse “Tematologjia” (n fund t do kapitulli t ktij libri literatur jan librat e Sabri Hamitit: n t parin literatur sht libri “Tema shqiptare”, n kapitullin e dyt “Shkollat letrare shqipe”, prej 9 njsive, 5 jan t Sabri Hamitit; n kapitullin e tret 4 njsi jan t tij, n t katrtin 1 njsi, t pestin 2, t gjashtin 1, t shtatin 2, n t tetin 1, i nnti ka vetm nj njsi dhe ajo sht libri “Arti i leximit” i S. Hamitit!) mund t konsiderohet si riciklim nga librat e mparshm t autorit, pra si riciklim i shkalls s par, “Albanizma” sht riciklim i shkalls s dyt, ose riciklim i riciklimit.

Jo nj her autori n ecejaket npr letrsin pesshekullore shqipe, shprehet “kam thn”, “kam pas thn”, “pata thn”, duke i strprsritur t njjtat gjra. Ai vetm sa ua ndrron titujt librave t tij t mparshme (autort dhe veprat q shqyrton qe dyzet vjet jan po ato), sepse materiali sht i njjti. Ndaj, edhe me rastin e “Albanizmave” kemi t bjm me titull t ri, po me material t njjt.

Sikur edhe “Tematologjia”, “Albanizma” nuk sht monografi studimore, pa marr parasysh se autori strukturs s saj t jashtme i jep pamjen e monografis. Lnda e ksaj vepre sht heterogjene pr nga prmbajtja dhe interesimet e autorit. Pr kt arsye, mund t themi se n kt vepr autori nuk ka nj objekt unik studimi, por ktu jan prmbledhur shkrime t shkruara n raste t ndryshme. Madje, n kto shkrime ai jo vetm q nuk studion veprn e nj autori, por tr krijimtarin e tij prpiqet ta “shpjegoj” duke analizuar nj thnie, nj poezi, si sht rasti me poezin e Kadares “N mesdit Byroja Politike u mblodh”, ose nj klithm nga romani “Kronik n gur” etj., ndaj, n rastin e ktij libri, m par kemi t bjm me nj pseudo-monografi, sesa me nj monografi t mirfillt.

Autori faqe t tra t librit i mbush me t dhna faktografike q i di dokush, duke harruar se kujt po i drejtohet, sikur kto t dhna q i sjell t ishin t nj rndsie t veant dhe ktu sillen pr her t par. Kshtu vepron me rastin e t dhnave se kush e ka shkruar “Historin e Sknderbeut”, kush sht Barleti, kush e ka prkthyer n shqip librin e Barletit, pastaj kush e ka mbledhur materialin e Kanunit etj.

Si n do libr tjetr t tij, edhe ktu lexuesi has n lloj-lloj anomalish, n konkludime t gabuara, jo t sakta, t cilat autori i saj i shqipton me z t lart.

Ktu jo vetm q “prkthen” teori t t tjerve, si sht teoria e abejt pr forcat centrifugale dhe centripetale, por edhe t vetat; ndrsa para afro njzet vjetsh e ka botuar librin “Tema shqiptare”, tani e “prkthen” n “Albanizma”.

Ja si i kujton ato kohra: “Temat shqiptare i pata quajtur albanizma, n nj konceptim m abstrakt, para dy deceniesh” (17). T gjitha ato q i thot m posht pr temn shqiptare, nuk thon gj; m tepr mjegull sjellin sesa ndonj prkufizim t saj.

Pseudoteoritizimet

Q n fillim t librit “Albanizma”, S. Hamiti prpiqet t’i gjej veantit q e dallojn letrsin shqipe nga letrsis tjera. Sipas tij, fataliteti, legjendarizimi, ishullimi, mrgimi, vetmia, burgimi, besa, gjaku, gjuha, feja, dialekti, qyteti jan disa nga temat q e dallojn letrsin shqipe nga letrsit tjera. Por ai nuk e prmend nj letrsi t bots q nuk ka fatalitet, legjendarizim, mrgim, vetmi, burgim! Fataliteti i njeriut qndron n thelbin e letrsis nga Epi i Gilgameshit e deri n ditt e sotme! Gjithashtu, kryetem e letrsis antike sht fataliteti, t cilit i binden t gjith, nga njerzit m t thjesht e deri tek zotat. Edhe legjendarizimi, ishullimi, mrgimi, vetmia, dialekti, feja n ciln letrsi mungojn?!

Ndarja n dysh. - Shtjellimin n librin m t ri, “Albanizma”, S. Hamiti e vazhdon duke i ndar t gjitha problemet q i trajton n dysh: dy dialekte, dy epe, dy krijues, dy romane, dy figura etj. Ai vetm konstaton dyshin, ku sht e ku s’sht, pa u thelluar m tej n temat q i shtjellon!

Ndarjen e fillon nga dialektet: Letrsia shqipe sht shkruar n dy dialekte: “gegnisht e toskrisht” (18) (gjithnj e shkruan “gegnisht” e “toskrisht”, t parn sipas dialektit geg, ndrsa t dytn sipas standardit).

“Dy epet m t mdha t letrsis shqipe jan shkruar n dy dialekte...” (20); “Nuk ka dyshim q dy nga lirikt m t mdhenj t shqipes jan Ndre Mjedja dhe Lasgush Poradeci” (21); “Tanim e pranojn t gjith q krijuesit e tregimit modern shqiptar jan Ernest Koliqi e Mitrush Kuteli” (23); “Ky fenomen mund t shqyrtohet duke krahasuar romanet e Anton Pashkut “Oh”, e t Ismail Kadares “Kronik n gur”...” (24) (jo romanet, por romanin e Anton Pashkut!)

“T dy epet jan shkruar me varg tetrroksh, q sht vargu m i njohur e m i plot tradicional shqiptar, i cili ka fuqin e prfaqsimit ritmik t liriks, t valles e t rrfimit epik” (20). (Kur jemi ktu t kujtojm librin e Gjergj Zhejit, “Bazat e vargzimit shqiptar”, f. 69, sipas t cilit tetrrokshi sht “...vargu m i prdorur jo vetm n poezin ton gojore, por edhe n at t shkruar”, dhe m posht: “...me tetrroksh mund t krcehet, t kndohet, t tregohet nj ngjarje epike dhe muzikalitetit i tij t mos bjer kurr n monotoni”).

Se tetrrokshi sht vargu m i prdorur n letrsin shqipe, kjo sht e njohur, por se tetrrokshi, sipas S.H. “...ka fuqin e prfaqsimit ritmik t liriks, t valles e t rrfimit epik”, kjo nuk ka kurrfar kuptimi! Si e prfaqsuaka tetrrokshi ritmin e liriks, t valles e t rrfimit epik? T prfaqsosh do t thot t vihesh n vendin e dikujt, ndrsa tjetr sht ta shoqrosh. Kur ta prfaqsosh, je pa t prfaqsuarin, je vetm, ndrsa ndodh e kundrta kur shoqron dik, do t thot je me t!

Arsye t formulimit t msiprm jan dy: e para, autori nuk sht n gjendje t thot mendimin e sakt pr shtjen q shqyrton dhe, e dyta, ai e kamuflon mendimin e Gjergj Zhejit pr tetrrokshin.

Krahasimi i dy krijuesve n zhanre t ndryshme. - Krahasime jologjike bn kur krahason krijimtarin poetike t Naimit dhe t Fishts. Ndrsa pjesn e tret t nnkapitullit “Letrsia e dialekteve” e emrton “Epika”, ai flet pr “intimen e dashuris” n poezin e Naimit: “Figura karakterizuese, zotruese e Naimit