Antikiteti,helent jan ilir t zbritur n Egje
M ka dhembur shpirti kur lexoja nj sugjerim q kishte dhn ish drejtori i mparshm i parkut arkeologjik Amantia pr qytetrimin nw Amantia dhe n veanti pr kohn e ngritjes, rnies pra koha kur u b nj qytet i vrtet. Por ajo q m ka shqetsuar ishte pikrisht injoranca me t cilin kta dunbadist nisin t prcjellin informacione pa lexuar asnj germ pr kt qytet, ndonse shteti yn u kishte vn nj rrog goxha t majme pr t qen me t vrtet personalitete, por ajo q krkon zhbirim sht fakti se si mund t bhesh i ditur pa lexuar asgj nga ky qytetrim pa shfletuar faqe t studiuesve t huaj q kan rrahur tej e prktej Amantian me kmb npr lloh e mote t mbara e t mbrapshta, n zhegun e vers dhe kan nxjerrw qindra faqe me parat e tyre duke u shprehur kaq human dhe kaq realist pr kto thesare q i brente dheu, q i mbante nntoka jon fshehur.
Mirpo duke ln mnjan kt pjes, q gjegjet t rrmbej gjithshka pa
asgj,do t shqyrtoj historin e ktij qyteti ilir t prforcuar kaq mir ose bukurisht m bukur n hapsirat e nj libri t nj studiuese si Eva Brinja q ka nxjerr tek: Antikiteti i saj edhe tezn se helent jan ilir t zbritur n Egje. Megjithse autorja thekson copyring si nj mur mbrojts pr veprn e vet ,do t shprtheja kt mur duke i vn kazmn edhe nn cilsimin e nj drejtuesi t parkut Arkeologjik, q shtrihet sot e gjith ditn midis dy lumenjve, Vjos dhe Shushic dhe sht i tri n kodrn e fshatit Plo, kur pritet t besoj nga kjo pranver t quhet m mir si n kohn e tij:Amantia.
N kapitullin qytetet ilire,thuhet se : Megjithse shteti shqiptar akoma nuk ka njohur nj prkushtim financiar dhe moral nga ato q njeh Perndimi n kt fush, vetm nga grmimet e deritanishme pr trevn q prmbledh Shqipria e sotme, kemi numrin e mposhtm t qyteteve (Jan mbi dyzet qytete t mijvjearit t fundit prKr). Po t prfshijm ktu t gjith trevn q e kan banuar dhe jetuar n lulzim ilirt, nga gadishulli i Istrias (kufiri i sotm i Italis) deri n gjirin e Ambrakis (Arta e sotme e Greqis) nuk jan m vetm dhjetra, po nj numr q e kalon njqindshen. Duke prvijuar fjaln e Brinjs po shnojm disa prej tyre pr t mbritur tek Amantia.
1-Rosuja.2-Shkodra.3-Lisi.4-Xibra.5-Zgrdheshi.6-Durrsi.7-Tiran.8-Lleshani.9-Belshi.10-Selca e poshtme.11-Lyknidi.12-Babunj.13- ka
nj kaprcim.14-Irmaj.15-Pogradec.16-Apolloni.17-Dimali.18-Symiza.19-Treni.20Margllici.21-Belishov.22-Mashkjeza.23-Bylysi.24-Klosi.25-Triporti.26-Vlora.27 AMANTIA.238-Kanina.29-Mavrova.30-Oriku.31-Himara.32-Qeparo.33-Borshi.34-Antigoneja.35-Gjirokastra.36-Saofratika.37-Finiq.38-Saranda.39-Kalivo.40-Dobr..41-Butrint.42-Malathre.43-Cuka e Ajtoit.
Por Brinja ecn duke krkuar rrugn si mma t birin pr t gjetur edhe zonat. Ja zona I.Zona e brendshme e Iliris, pran liqeneve t Ohrit dhe Presps si dhe t fushs s Korcs. Kjo zon prfaqsohet mir me qytetin e Pelionit.
Zona II. far prcaktimi bn Brinja: Zona e gryks s lumit Aos (Vjos s sotme). Ktu jan disa qytete,t cilat pr nga presporiteteti do t prfaqsonin zonn si Bylys,Klos,Amantia,Apollonia... Ndrsa duke zbritur tek Amantia shkruan Amantt jan ilir nga bylint (thot Slykalaqi n portulanin e tij t vitit 370-360 pr.Krishtit. Pr ta prforcuar m tej tezn q Skylaksit po i shtojm disa t dhna t tjera nga autor t huaj pr qytetin ilir t Amantia.
1-Autor t lashtsis dhe antikitetit. Amantia i prket Iliris,amantt kan qn ilir.
2-Pas vitit 148 p.e.s Amantia bnte pjes n provincn e Maqedonis e cila kishte nn sundim edhe nj pjes t Iliris s Jugut.
3-N ndarjen e provincave romake n shekullin e II e.s, Amantia i prket Epirit.
4-Amantia prkrah Cezarin n luftrat civile kundr Pompeut.
5-Nn muret e saj,ushtria bizantine luftoi kundr saraqenve.
1-Amantia sht qytet ilir Shek.IV.pe.s
2-Scylacis:amantt jan ilir nga Bulini dhe Amantia nuk ishte nj qytet grek.Plini duke patur dijeni nga Theompapi i ka quajtur barbar,amantt bashk me bylint.
3-Stefan Bizantini:Amantia ka qn krahina e ilirve.Deri diku jan t qart edhe kufijt e territorit t banuar nga mantot.N malet Keraune ata kufizoheshin me kont. Fqinjt juglindor t tyre ishin amantt,kurse n lindje kishin bylint.
4-Dy qytetet Amantia dhe Bylysi kan patur marrwdhnie e afwrsi t mira, fqinjsi q arrinte nga origjina e prbashkt.
5-Amantia si krahin ndodhej nn vartsin e shtetit ilir.
6-Dobsimi i shtetit ilir, fuqizimi i shtetit t Epirit. Amantia prmendet n prbrje t ktij shteti.
7-Duke kaprcyer vitet 268 p.e.s Amantia sht e pavarur. Pret monedhn e vet.
8-Shekulli i II p.e.s Amantia ruante autonomin.
9-Shekulli i I p.e.s sht e prmendur si qytet i Iliris Jugore.N hartn jugore t qyteteve ilir jan edhe Apollonia,Bylysi,Orikumi.
10-Plini shqyrton variantin se amantt ishin barbar dhe t lir...
Le t vazhdojm me studimin e Brinjs. Ajo sjell veanti q pasqyrohet tek muri poligonal. Amantia thot Brinja, gjithashtu sht ndrtuar pothuaj n nj koh ose pak prpara Bylysit n shek.IV para Krishtit. Edhe nj her dallojm prosperitetin e ksaj zone n mesin e mijvjearit t fundit p.e.s., ku prej nesh sht njohur si nj zon e lir. Ky fakt sht trsisht i vrtet dhe mbetet nj ndr pikat m t qartsueshme t ktij studimi.
Brinja sjell fakte t njohura por t studiuara mjaft me rigorozitet pr teknikn e punimit t gurit pr ndrtimin e murit poligonal i cili krkon mjete financiare, zejtar t panumrt n dispozicion dhe t kualifikuar. Gurt e par n tok shprehet Brinja, jan m t larta se nj boj njeriu, ky sqarim sa pr t krijuar nj ide mbi (pse) cudin e ktij lloj realizimi. Ky lloj muri poligonal mbetet i paarritshm.
Po sjell disa t dhna q kemi pr murrin poligonal. Muri I akropolit n kodrn e Amantis qarkon sipas relievit t kodrs.Mbetet e vlersuar teknika e ndtimit t tij.sht punuar shkmbi duke synuar q t vendosen rradht e blloqeve si dhe duke realizuar lidhjen me faqen ansore, duke
faqe t jashtme t drejt vertikale.Gurt,q kan qn pjes prbrse e murit jan gdhendur n prmasa t mdha.Kshtu nga ky lloj latimi, q ndrtuesit kan br, ka ardhur forma e tyre e cila ka rezultuar t jet :paralelepipedi, poligonal,trapezoidal. Qllimi i zbardhur, i blloqeve t latuar ka qen muri i fort,i mir . Jan prcjell t dhnat pr muret e akropolit. Dhe t deshifruara nga arkeologt. Kur muri vendosej n tok shprehen arkeologt, prdoreshin blloqe paralelepipedi me fugatura horizontale,vertikale me faqe t drejt. Kur muri vendosej n shkmb ,arkeologt kan gjetur formn e gurve poligonal t vendosur nga dora e ndrtuesve t atij qytetrimi. T vrtitemi srish tek studimi i Brinjs . Pasqyrimi i lojrave sjell nj fakt q nj prej statujave gjndet si pjes e arkivs s Muzeut Historik Kombtar. Nj staturin bronzi , 10cm e vitit 470 p.e.s. bhet fjal pr nj fitues.
Pak a shum n t njtin shtrat ecn edhe studjuesja Nermin Vlora Falaski kur prmend qytetin ilir t Amantias. Prmendet stadiumi dhe statujat e vogla t gjetura atje q sot kushedi k muzeum kan zbukuruar; kur pas vitit 90 muzeu q ndodhej tek kalaja u vodh dhe u prish ndrsa muret e nxira skan ct tregojn m. Stadiumi i Amantia, q e kam prshkruar n shum gazeta brenda e jasht vendit deri tek Illyria e Ameriks prmban t veantat m intriguese . Gjendet n lartsi t mdha mbi 580 m mbi det .Jan
lojra e gara sportive duke treguar jo vetm nj teknik t veant ndrtimi, por edhe dshirn pr tu marr me sportet.
Brinja na sjell faktin e monedhs dhe thot se Amantia ka pasur monedhn e saj. E gjejm karakteristik pr Zonat e lira t Iliris, q qytetet t veprojn si shtete,duke pasur monedhat e tyre. Duke prcjellur kto t dhna t rndsishme po shtojm nga studimi yn dhe i arkeologve ,q jan marr me Amantian disa t dhna t tjera lidhur me zhvillimin ekonomik t ktij qyteti ilir si dhe me monedhn e saj pr ta
m t plot studimin e Brinjs.
Amantia ky,qytet ilir i ndodhur mes ksaj hapsire,por me nj pozicion mbizotrues n mes t dy rrjedhave t lumenjve n Ilirin e Jugut kthehet n epiqendr t rrugve tregtare madje mendohet se ajo ishte nj nyje e rndsishme e rrugve tregtare q deprtonin deri n thellsi t Epirit t Veriut. Nj varg qytetesh, q i prkisnin ksaj zone si Bylisi, Apollonia, Oriku dhe Amantia ishin pikrisht kto qytete,q kryenin veprimet tregtare n rrugt tregtare,q deprtonin deri n Kaonin, Antinonin, Parauajen. Mbishkrimet e shumta q jan gjendur t gdhendura n objektet e qytetit ilir Amantia flasin pr veprimtarinw tregtare mes ktyre qyteteve si dhe fqinjsin e tyre. Kjo lloj tregtie dhe marrveshje tregtare q bnin rrug mesa duket lindn pr tregtin e metaleve t ktyre llojeve si argjend,bakr,hekur q mbrinin nga Iliria Veriore. Amantia ka luajtur nj rol shum t rndsishm n pozicionimin e saj si nj rrug dalje pr n det pr qendra t tjera.
sht pikrisht silueta e ktij shekulli kur Amantit forcojn mardhniet e fqinjsis me vendet pran dhe me gjer. Ndrkoh sht Epiri i veriut , i cili mund t nxirte prfitime pr shkakun e rrugdaljes n det, q nyjzohet n Amantia pr ta ruajtur kt fqinjsi. Ndrsa n krahun tjetr, errat frynin jo t mbara pr fqinjn me Maqedonin,e cila nuk luante mardhnie ekuilibri me fqinjt. Politika e ksaj t fundit ishin prcaktuar se jo rrall ishin zja e pushtimeve t rnda dhe luftrat duke hapur humnera n kto mardhnie fqinjsie.
N dy shekuj III-II p.e.s qyteti i Amantias sht n nj gar me kohn. Kta shekuj brenda nj limit kohor prej 200 vjetsh e prcaktojn Amantian si nj qytet q ka psuar lulzim e zhvillim t madh. T dhnat, gjurmimet, dokumentimet tregtare nuk bjn gj tjetr vese t sjellin t shprehin dshmin pr nj jet ekonomike t zhvilluar. Zgjerohen mardhniet tregtare, prerja e monedhs n hullin ekonomike. N fushn e ndrtimit veprat monumentale lartsohen duke prbr nj arkitektur t zhvilluar t qytetit ilir. Ndr ktyre vepra mund t prmenden stadiumi,godina e gjimnazit,tempulli.
400 monedha jan gjetjet q kan mbledhur arkeologt. Kohprdorimi dhe prerja e tyre prshkon kta shekujt shek.IV p.e.s deri n shek IV e.s.N Amantia kan qarkulluar edhe prerje t ndryshme t vendeve t tjera.
Monedha e Amantia gjykohet se sht prere nga mesi i shek.III-p.e.s-shek I.e.s
Qyteti i Amantias ka qarkulluar nj numr monedhash t vendeve t tjera pr shkakun e pozits gjeografike si dhe t nj ure lidhse pr t zbritur n det. Ajo prcakton njkohsisht dhe shkallt e zhvillimit ekonomik t ktij qyteti si dhe t qyteteve t tjera ilire.Monedha vendase quhej AMANTAN. N fshatin e sotm t quajtur Plo jan gjetur monedha vendase t prer n Amantia. Monedhat jan prej bronzi me legjendn AMANTAN.
Studiuesit citojn faktin se monedhat e Amantias jan prere nga mesi i shekullit t IIIpe.s, deri n shek. I pe.s. Monedhat amantine jan gjetur rreth 91 cop.Jan prej bronxi.Tipi i monedhave t gjetura n Amantia prfaqsojn tipin Zeus-rrufe.Zeus-Dione-gjarpr. Artemis-flakse.Tipet q u prkasin periudhave t mvonshme Zues-rrufe.N amantia kan qarkulluar monedha t vendeve t tjera t Iliris.
Duke ndjekur rrjedhn e nj studimi t mirfillt pr qytet ilire mbetemi koshient se studime t tilla na kan munguar gjersisht duke hapur gropa dhe humnera t mdha n historin e t kaluars, aq sa jo pak her fqinjt duke na goditur me nj qllim t prcaktuar t na mohonin kohekzistencn e parardhsve tan ton dhe atyre q priten t mbrijn,duke gjetur jo pak shqiptar madje punonjs e specialist t ksaj fushe, q i shpalln mjaft qytetet t tilla si koloni greke,madje ajo q u kishte mbetur ende pa prtypur ishte Amantia. Por t dhnat m t fundit na sjellin diamantet q i kishin fshehur prpara nesh dhe syve tan .
N vitet 4500 para e.s. nj popullsi e madhe indoevropiane vendoset n Evropn Qendrore...thot studimi i A.Sherratt,prgatitur nga A.Spahiu. Ajo popullsi fliste gjuhn indoevropiane, gjuh kjo krejt e ndryshme nga e folura indoevropiane e popullats vndase. Gjat viteve 3500-2500 ajo e folme indoevropiane quhet proto-kelto-iliro-italike dhe na kujton mitin sipas t cilit,Iliri,Kelti dhe Galati,t bijt e Polifemit kan qn vllezr. Gjat ksaj periudhe bhet diferencimi i ksaj familje gjuhsore.Dhe popullsia,pr t ciln bhet fjal ndahet n tri pjes:ilirt n territorrin Luizacs e prreth saj, keltt n ann perndimore t Evrops Qndrore dhe italikt n krahun juglindor t saj. Ndrkoh hyjn n Evreop popuj t tjer indoevropian proto-thrakt-frygt dhe proto-arment. Kurse popullsia proto-gjermano-balto-sllave ka vrshuar n Evropn Lindore m von. N vitet 1500-500 jan prhapur tre popuj e par indoevropian,t formuar n Evrop:keltt n pjesn perndimore t Evrops,italikt n gadishullin Apenin dhe ilirt n Europn Qndrore Gjermani lindore,Poloni Perndimore,Austri Lindore,Hungari e Iliri e m gjerr,n Gadishullin Balkanik.Pra ilirt prbjn njrin nga tre popujt e par indoevropian,t cilt jan fomruar si etni n Europ,madje n Europn Qndrore.Ilirt,keltt dhe italikt formuan Europn indoevropiane.Pr shekuj t tr ata kan qn zotr shtpie.
A.Spahiu sjell shprehjen e mirnjohur t H.Krahes: Pa ilirt nuk do t kishte Spart,nuk do t kishte dor, pa ilirt nuk do t kishte romak. Ilirt, shprehet studimi, arritn nj nivel t lart qytetrimi,q mund t krahasohet me qytetrimin kretas dhe at mikenas. sht provuar se objektet arkeologjike t gjetura n tumat e zbuluara n detin Baltik e deri n Kret nuk jan transportuar prej grekve nga Greqia n Gjermani,sic ishte menduar gabimisht deri koht e fundit,por prej ilirve nga Gjermania n Greqi. Disa t dhna t tjera t ktij studim jan se q n shek.III t e.son fiset ilire prbnin burimin kryesor t ushtarakve t zgjedhur t Roms. Perandort ushtart t shquar si Klaud Gotiku,Aureliani,Probi,Diokleciani etj ishin ilir.Ilirt ishin 9 perandor ushtar nga m t famshmit n historin e Roms.N shekullin IV p.e.s prefektura e Iliris prfshinte Greqin.Njsoj si m par popullsia ilire vazhdonte ti jepte Roms,lufttart m t zot,pr tu
ball hordhive t gotve, hunve, bullgarve, sllavve. Roma thuhet se ka mbijetuar n saj t trimrive t lufttarve ilir.
Por kta thesare tashme jan te gjalle. Amantia sht nj qendr arkeologjike ne luginn e Vlors. Dhe pr te ruajtur kta thesare,Ministria e Kulturs dhe vete ministri Bujar Leskaj e shpallen at dhe Orikun, 2 nga parqet arkeologjike ne rrethin e Vlors,me synimin pr ta ruajtur,mirmbajtur dhe pr ta pasuruar me grmime te reja.
Mirpo duke ln mnjan kt pjes, q gjegjet t rrmbej gjithshka pa
asgj,do t shqyrtoj historin e ktij qyteti ilir t prforcuar kaq mir ose bukurisht m bukur n hapsirat e nj libri t nj studiuese si Eva Brinja q ka nxjerr tek: Antikiteti i saj edhe tezn se helent jan ilir t zbritur n Egje. Megjithse autorja thekson copyring si nj mur mbrojts pr veprn e vet ,do t shprtheja kt mur duke i vn kazmn edhe nn cilsimin e nj drejtuesi t parkut Arkeologjik, q shtrihet sot e gjith ditn midis dy lumenjve, Vjos dhe Shushic dhe sht i tri n kodrn e fshatit Plo, kur pritet t besoj nga kjo pranver t quhet m mir si n kohn e tij:Amantia.
N kapitullin qytetet ilire,thuhet se : Megjithse shteti shqiptar akoma nuk ka njohur nj prkushtim financiar dhe moral nga ato q njeh Perndimi n kt fush, vetm nga grmimet e deritanishme pr trevn q prmbledh Shqipria e sotme, kemi numrin e mposhtm t qyteteve (Jan mbi dyzet qytete t mijvjearit t fundit prKr). Po t prfshijm ktu t gjith trevn q e kan banuar dhe jetuar n lulzim ilirt, nga gadishulli i Istrias (kufiri i sotm i Italis) deri n gjirin e Ambrakis (Arta e sotme e Greqis) nuk jan m vetm dhjetra, po nj numr q e kalon njqindshen. Duke prvijuar fjaln e Brinjs po shnojm disa prej tyre pr t mbritur tek Amantia.
1-Rosuja.2-Shkodra.3-Lisi.4-Xibra.5-Zgrdheshi.6-Durrsi.7-Tiran.8-Lleshani.9-Belshi.10-Selca e poshtme.11-Lyknidi.12-Babunj.13- ka
nj kaprcim.14-Irmaj.15-Pogradec.16-Apolloni.17-Dimali.18-Symiza.19-Treni.20Margllici.21-Belishov.22-Mashkjeza.23-Bylysi.24-Klosi.25-Triporti.26-Vlora.27 AMANTIA.238-Kanina.29-Mavrova.30-Oriku.31-Himara.32-Qeparo.33-Borshi.34-Antigoneja.35-Gjirokastra.36-Saofratika.37-Finiq.38-Saranda.39-Kalivo.40-Dobr..41-Butrint.42-Malathre.43-Cuka e Ajtoit.
Por Brinja ecn duke krkuar rrugn si mma t birin pr t gjetur edhe zonat. Ja zona I.Zona e brendshme e Iliris, pran liqeneve t Ohrit dhe Presps si dhe t fushs s Korcs. Kjo zon prfaqsohet mir me qytetin e Pelionit.
Zona II. far prcaktimi bn Brinja: Zona e gryks s lumit Aos (Vjos s sotme). Ktu jan disa qytete,t cilat pr nga presporiteteti do t prfaqsonin zonn si Bylys,Klos,Amantia,Apollonia... Ndrsa duke zbritur tek Amantia shkruan Amantt jan ilir nga bylint (thot Slykalaqi n portulanin e tij t vitit 370-360 pr.Krishtit. Pr ta prforcuar m tej tezn q Skylaksit po i shtojm disa t dhna t tjera nga autor t huaj pr qytetin ilir t Amantia.
1-Autor t lashtsis dhe antikitetit. Amantia i prket Iliris,amantt kan qn ilir.
2-Pas vitit 148 p.e.s Amantia bnte pjes n provincn e Maqedonis e cila kishte nn sundim edhe nj pjes t Iliris s Jugut.
3-N ndarjen e provincave romake n shekullin e II e.s, Amantia i prket Epirit.
4-Amantia prkrah Cezarin n luftrat civile kundr Pompeut.
5-Nn muret e saj,ushtria bizantine luftoi kundr saraqenve.
1-Amantia sht qytet ilir Shek.IV.pe.s
2-Scylacis:amantt jan ilir nga Bulini dhe Amantia nuk ishte nj qytet grek.Plini duke patur dijeni nga Theompapi i ka quajtur barbar,amantt bashk me bylint.
3-Stefan Bizantini:Amantia ka qn krahina e ilirve.Deri diku jan t qart edhe kufijt e territorit t banuar nga mantot.N malet Keraune ata kufizoheshin me kont. Fqinjt juglindor t tyre ishin amantt,kurse n lindje kishin bylint.
4-Dy qytetet Amantia dhe Bylysi kan patur marrwdhnie e afwrsi t mira, fqinjsi q arrinte nga origjina e prbashkt.
5-Amantia si krahin ndodhej nn vartsin e shtetit ilir.
6-Dobsimi i shtetit ilir, fuqizimi i shtetit t Epirit. Amantia prmendet n prbrje t ktij shteti.
7-Duke kaprcyer vitet 268 p.e.s Amantia sht e pavarur. Pret monedhn e vet.
8-Shekulli i II p.e.s Amantia ruante autonomin.
9-Shekulli i I p.e.s sht e prmendur si qytet i Iliris Jugore.N hartn jugore t qyteteve ilir jan edhe Apollonia,Bylysi,Orikumi.
10-Plini shqyrton variantin se amantt ishin barbar dhe t lir...
Le t vazhdojm me studimin e Brinjs. Ajo sjell veanti q pasqyrohet tek muri poligonal. Amantia thot Brinja, gjithashtu sht ndrtuar pothuaj n nj koh ose pak prpara Bylysit n shek.IV para Krishtit. Edhe nj her dallojm prosperitetin e ksaj zone n mesin e mijvjearit t fundit p.e.s., ku prej nesh sht njohur si nj zon e lir. Ky fakt sht trsisht i vrtet dhe mbetet nj ndr pikat m t qartsueshme t ktij studimi.
Brinja sjell fakte t njohura por t studiuara mjaft me rigorozitet pr teknikn e punimit t gurit pr ndrtimin e murit poligonal i cili krkon mjete financiare, zejtar t panumrt n dispozicion dhe t kualifikuar. Gurt e par n tok shprehet Brinja, jan m t larta se nj boj njeriu, ky sqarim sa pr t krijuar nj ide mbi (pse) cudin e ktij lloj realizimi. Ky lloj muri poligonal mbetet i paarritshm.
Po sjell disa t dhna q kemi pr murrin poligonal. Muri I akropolit n kodrn e Amantis qarkon sipas relievit t kodrs.Mbetet e vlersuar teknika e ndtimit t tij.sht punuar shkmbi duke synuar q t vendosen rradht e blloqeve si dhe duke realizuar lidhjen me faqen ansore, duke
faqe t jashtme t drejt vertikale.Gurt,q kan qn pjes prbrse e murit jan gdhendur n prmasa t mdha.Kshtu nga ky lloj latimi, q ndrtuesit kan br, ka ardhur forma e tyre e cila ka rezultuar t jet :paralelepipedi, poligonal,trapezoidal. Qllimi i zbardhur, i blloqeve t latuar ka qen muri i fort,i mir . Jan prcjell t dhnat pr muret e akropolit. Dhe t deshifruara nga arkeologt. Kur muri vendosej n tok shprehen arkeologt, prdoreshin blloqe paralelepipedi me fugatura horizontale,vertikale me faqe t drejt. Kur muri vendosej n shkmb ,arkeologt kan gjetur formn e gurve poligonal t vendosur nga dora e ndrtuesve t atij qytetrimi. T vrtitemi srish tek studimi i Brinjs . Pasqyrimi i lojrave sjell nj fakt q nj prej statujave gjndet si pjes e arkivs s Muzeut Historik Kombtar. Nj staturin bronzi , 10cm e vitit 470 p.e.s. bhet fjal pr nj fitues.
Pak a shum n t njtin shtrat ecn edhe studjuesja Nermin Vlora Falaski kur prmend qytetin ilir t Amantias. Prmendet stadiumi dhe statujat e vogla t gjetura atje q sot kushedi k muzeum kan zbukuruar; kur pas vitit 90 muzeu q ndodhej tek kalaja u vodh dhe u prish ndrsa muret e nxira skan ct tregojn m. Stadiumi i Amantia, q e kam prshkruar n shum gazeta brenda e jasht vendit deri tek Illyria e Ameriks prmban t veantat m intriguese . Gjendet n lartsi t mdha mbi 580 m mbi det .Jan
lojra e gara sportive duke treguar jo vetm nj teknik t veant ndrtimi, por edhe dshirn pr tu marr me sportet.
Brinja na sjell faktin e monedhs dhe thot se Amantia ka pasur monedhn e saj. E gjejm karakteristik pr Zonat e lira t Iliris, q qytetet t veprojn si shtete,duke pasur monedhat e tyre. Duke prcjellur kto t dhna t rndsishme po shtojm nga studimi yn dhe i arkeologve ,q jan marr me Amantian disa t dhna t tjera lidhur me zhvillimin ekonomik t ktij qyteti ilir si dhe me monedhn e saj pr ta
m t plot studimin e Brinjs.
Amantia ky,qytet ilir i ndodhur mes ksaj hapsire,por me nj pozicion mbizotrues n mes t dy rrjedhave t lumenjve n Ilirin e Jugut kthehet n epiqendr t rrugve tregtare madje mendohet se ajo ishte nj nyje e rndsishme e rrugve tregtare q deprtonin deri n thellsi t Epirit t Veriut. Nj varg qytetesh, q i prkisnin ksaj zone si Bylisi, Apollonia, Oriku dhe Amantia ishin pikrisht kto qytete,q kryenin veprimet tregtare n rrugt tregtare,q deprtonin deri n Kaonin, Antinonin, Parauajen. Mbishkrimet e shumta q jan gjendur t gdhendura n objektet e qytetit ilir Amantia flasin pr veprimtarinw tregtare mes ktyre qyteteve si dhe fqinjsin e tyre. Kjo lloj tregtie dhe marrveshje tregtare q bnin rrug mesa duket lindn pr tregtin e metaleve t ktyre llojeve si argjend,bakr,hekur q mbrinin nga Iliria Veriore. Amantia ka luajtur nj rol shum t rndsishm n pozicionimin e saj si nj rrug dalje pr n det pr qendra t tjera.
sht pikrisht silueta e ktij shekulli kur Amantit forcojn mardhniet e fqinjsis me vendet pran dhe me gjer. Ndrkoh sht Epiri i veriut , i cili mund t nxirte prfitime pr shkakun e rrugdaljes n det, q nyjzohet n Amantia pr ta ruajtur kt fqinjsi. Ndrsa n krahun tjetr, errat frynin jo t mbara pr fqinjn me Maqedonin,e cila nuk luante mardhnie ekuilibri me fqinjt. Politika e ksaj t fundit ishin prcaktuar se jo rrall ishin zja e pushtimeve t rnda dhe luftrat duke hapur humnera n kto mardhnie fqinjsie.
N dy shekuj III-II p.e.s qyteti i Amantias sht n nj gar me kohn. Kta shekuj brenda nj limit kohor prej 200 vjetsh e prcaktojn Amantian si nj qytet q ka psuar lulzim e zhvillim t madh. T dhnat, gjurmimet, dokumentimet tregtare nuk bjn gj tjetr vese t sjellin t shprehin dshmin pr nj jet ekonomike t zhvilluar. Zgjerohen mardhniet tregtare, prerja e monedhs n hullin ekonomike. N fushn e ndrtimit veprat monumentale lartsohen duke prbr nj arkitektur t zhvilluar t qytetit ilir. Ndr ktyre vepra mund t prmenden stadiumi,godina e gjimnazit,tempulli.
400 monedha jan gjetjet q kan mbledhur arkeologt. Kohprdorimi dhe prerja e tyre prshkon kta shekujt shek.IV p.e.s deri n shek IV e.s.N Amantia kan qarkulluar edhe prerje t ndryshme t vendeve t tjera.
Monedha e Amantia gjykohet se sht prere nga mesi i shek.III-p.e.s-shek I.e.s
Qyteti i Amantias ka qarkulluar nj numr monedhash t vendeve t tjera pr shkakun e pozits gjeografike si dhe t nj ure lidhse pr t zbritur n det. Ajo prcakton njkohsisht dhe shkallt e zhvillimit ekonomik t ktij qyteti si dhe t qyteteve t tjera ilire.Monedha vendase quhej AMANTAN. N fshatin e sotm t quajtur Plo jan gjetur monedha vendase t prer n Amantia. Monedhat jan prej bronzi me legjendn AMANTAN.
Studiuesit citojn faktin se monedhat e Amantias jan prere nga mesi i shekullit t IIIpe.s, deri n shek. I pe.s. Monedhat amantine jan gjetur rreth 91 cop.Jan prej bronxi.Tipi i monedhave t gjetura n Amantia prfaqsojn tipin Zeus-rrufe.Zeus-Dione-gjarpr. Artemis-flakse.Tipet q u prkasin periudhave t mvonshme Zues-rrufe.N amantia kan qarkulluar monedha t vendeve t tjera t Iliris.
Duke ndjekur rrjedhn e nj studimi t mirfillt pr qytet ilire mbetemi koshient se studime t tilla na kan munguar gjersisht duke hapur gropa dhe humnera t mdha n historin e t kaluars, aq sa jo pak her fqinjt duke na goditur me nj qllim t prcaktuar t na mohonin kohekzistencn e parardhsve tan ton dhe atyre q priten t mbrijn,duke gjetur jo pak shqiptar madje punonjs e specialist t ksaj fushe, q i shpalln mjaft qytetet t tilla si koloni greke,madje ajo q u kishte mbetur ende pa prtypur ishte Amantia. Por t dhnat m t fundit na sjellin diamantet q i kishin fshehur prpara nesh dhe syve tan .
N vitet 4500 para e.s. nj popullsi e madhe indoevropiane vendoset n Evropn Qendrore...thot studimi i A.Sherratt,prgatitur nga A.Spahiu. Ajo popullsi fliste gjuhn indoevropiane, gjuh kjo krejt e ndryshme nga e folura indoevropiane e popullats vndase. Gjat viteve 3500-2500 ajo e folme indoevropiane quhet proto-kelto-iliro-italike dhe na kujton mitin sipas t cilit,Iliri,Kelti dhe Galati,t bijt e Polifemit kan qn vllezr. Gjat ksaj periudhe bhet diferencimi i ksaj familje gjuhsore.Dhe popullsia,pr t ciln bhet fjal ndahet n tri pjes:ilirt n territorrin Luizacs e prreth saj, keltt n ann perndimore t Evrops Qndrore dhe italikt n krahun juglindor t saj. Ndrkoh hyjn n Evreop popuj t tjer indoevropian proto-thrakt-frygt dhe proto-arment. Kurse popullsia proto-gjermano-balto-sllave ka vrshuar n Evropn Lindore m von. N vitet 1500-500 jan prhapur tre popuj e par indoevropian,t formuar n Evrop:keltt n pjesn perndimore t Evrops,italikt n gadishullin Apenin dhe ilirt n Europn Qndrore Gjermani lindore,Poloni Perndimore,Austri Lindore,Hungari e Iliri e m gjerr,n Gadishullin Balkanik.Pra ilirt prbjn njrin nga tre popujt e par indoevropian,t cilt jan fomruar si etni n Europ,madje n Europn Qndrore.Ilirt,keltt dhe italikt formuan Europn indoevropiane.Pr shekuj t tr ata kan qn zotr shtpie.
A.Spahiu sjell shprehjen e mirnjohur t H.Krahes: Pa ilirt nuk do t kishte Spart,nuk do t kishte dor, pa ilirt nuk do t kishte romak. Ilirt, shprehet studimi, arritn nj nivel t lart qytetrimi,q mund t krahasohet me qytetrimin kretas dhe at mikenas. sht provuar se objektet arkeologjike t gjetura n tumat e zbuluara n detin Baltik e deri n Kret nuk jan transportuar prej grekve nga Greqia n Gjermani,sic ishte menduar gabimisht deri koht e fundit,por prej ilirve nga Gjermania n Greqi. Disa t dhna t tjera t ktij studim jan se q n shek.III t e.son fiset ilire prbnin burimin kryesor t ushtarakve t zgjedhur t Roms. Perandort ushtart t shquar si Klaud Gotiku,Aureliani,Probi,Diokleciani etj ishin ilir.Ilirt ishin 9 perandor ushtar nga m t famshmit n historin e Roms.N shekullin IV p.e.s prefektura e Iliris prfshinte Greqin.Njsoj si m par popullsia ilire vazhdonte ti jepte Roms,lufttart m t zot,pr tu
ball hordhive t gotve, hunve, bullgarve, sllavve. Roma thuhet se ka mbijetuar n saj t trimrive t lufttarve ilir.
Por kta thesare tashme jan te gjalle. Amantia sht nj qendr arkeologjike ne luginn e Vlors. Dhe pr te ruajtur kta thesare,Ministria e Kulturs dhe vete ministri Bujar Leskaj e shpallen at dhe Orikun, 2 nga parqet arkeologjike ne rrethin e Vlors,me synimin pr ta ruajtur,mirmbajtur dhe pr ta pasuruar me grmime te reja.