Arumunët, minoritet kulturor apo etnik?
N Shqipri sht hapur debati publik lidhur me popullsin vllahe ose arumune, statusi zyrtar i s cils sht ai i nj grupi etno-kulturor. Presidenti rumun, Traian Basescu, krkoi statusin e minoritetit kombtar. Origjina e popullsis vllahe ose arumune ka qen dhe mbetet nj objekt studimi i historianve perndimor q merren me Ballkanin. Teza e tyre mbizotruese sht ajo e nj popullsie t lasht me origjin trako-ilire. Prof. Beqir Meta, studiues, drejtor i Institutit t Historis n Tiran, thot se kjo tez pr origjinn e vllahve prkon edhe me pikpamjen e historiografis shqiptare. "Autor rumun mbrojn tezn se m shum gjasa ka q kjo t jet nj popullsi trako-ilire, e romanizuar, q ka qndruar pr nj koh t gjat n kto territore dhe ka ruajtur karakteristikat e saj deri n ditt e sotme".
Historia duket se ka
t vetn, duke mos i dhn mundsit popullsis vllahe t krijoj nj shtet t vetin, por t vij duke u asimiluar dhe integruar me popullsit e vendeve ballkanike. Vllaht sot nuk jan nj popullsi kompakte n nj territor t caktuar, por gjenden t shprndar n grupe etno-kulturore n Shqipri, Maqedoni, Greqi, Serbi, Rumani, madje deri n Kroaci, pa pasur nj komb mm. "Nuk sht kombi rumun kombi mm i popullsis vllahe, prandaj edhe vllaht quhen "arumun". Kur kombi rumun sht krijuar, ky grup etno-kulturor ka ekzistuar n territoret e veta, ka nj lashtsi shum m t madhe se momenti i formimit t kombit rumun", - thot Beqir Meta.
Kjo popullsi e lasht me origjin trako-ilire humbet n rrjedhat e historis pr t’u rishfaqur n dokumentet historike, n shek V dhe VI. N shek. XVII ajo paraqitet mjaft e fuqizuar dhe bashk me shqiptart krijon n qytetin e Voskopojs nj kultur tepr t prparuar pr kohn. Rnia e Perandoris Otomane dhe krijimi i shtetit t pavarur shqiptar i gjen vllaht si pakic etno-kulturore. Nj komision hetimor i Lidhjes s Kombeve, i ardhur n Shqipri n vitin 1921, pr t verifikuar dhe regjistruar minoritetet etnike, nuk i klasifikon vllaht si nj minoritet etnik, por nj grup etno-kulturor t integruar n shoqrin e shumics shqiptare. Komisioni njohu si minoritete kombtare n Shqipri at grek, maqedonas dhe serbo-malazez, q jan t till edhe sot e ksaj dite. Q nga formimi i shtetit shqiptar dhe deri m sot ka ndodhur nj integrim ekonomik, politik dhe shpirtror i popullsis vllahe me at shqiptare.
Kto argumente jan n baz t qndrimit kundr, q historiani Beqir Meta ka ndaj kalimit t statusit t popullsis vllahe n Shqipri nga ajo e nj grupi etno-kulturor n at t nj minoriteti kombtar. "T prpiqesh t krijosh minoritete kombtare atje ku ato nuk jan, sht e rrezikshme. Kjo nuk sht as n dobi t integrimit evropian, as t proceseve demokratizuese q ndodhin n Shqipri. Dhe ajo q sht m e rndsishme, nuk sht n dobi as t popullsis vllahe q tani e sheh veten t njsuar me popullsin shqiptare, t barabart n t gjitha pozicionet drejtuese t shtetit, ekonomis, shkencs, kulturs, artit”.
Por nuk mendon kshtu Jani Gusho, antar i kryesis s shoqats “Arumunt e Shqipris”, e cila q prej 15 vitesh krkon q popullsia vllahe t gzoj statusin e minoritetit kombtar. “Prderisa flitet pr nj popullsi vllahe q jeton n Shqipri, Maqedoni, Greqi, Serbi, Bulgari, ajo ka nj gjuh t prbashkt q na lidh kudo q jemi. Karakteristika kryesore e nj popullsie sht gjuha”. Ai thot se vllaht n Shqipri nuk jan t diskriminuar, por marrja e statusit t minoritetit kombtar do t’u krijoj atyre mundsi m t mdha pr t ruajtur pikrisht gjuhn dhe traditat, sidomos kur Shqipria, si nj vend potencial pr antarsim n BE, do t ket detyrime t tjera nga ato q ka sot, pr t plotsuar ndaj minoriteteve kombtare.