Burgu ku jetoj

Elsa Demo

Rex Bloomstein-i i ka kërkuar historitë e dy dokumentarëve të fundit larg vendit të tij, Britania e Bashkuar, dhe përtej Evropës. Regjisori 70-vjeçar e bënë këtë për të treguar probleme që janë shumë të afërta si për një britanik, si për çdo evropian, a thua për të provuar sa i ha krahu natyrës njerëzore për ta hedhur farën e së keqes ku dhe kur të mundet.

Bloomstein prezantoi në Tiranë Një mendje e pavarur, 2008 për lirinë dhe ndalimin e të drejtës për tu shprehur dhe më 30 shtator në ditën e fundit të Festivalit për të Drejtat e Njeriut në Akademinë Marubi, ai paraqiti Burgu ku jetoj, 2010.

Duket që Bloomstein kërkon të aplikojë në dokumentar mjete që ndihmojnë në njohjen dhe analizën e problemit dhe të njerëzve të përfshirë në të.

Ai xhiron në Burma historinë e Zarganarit, aktor dhe satirist i shquar kundër diktaturës ushtarake e instaluar në vendin e tempujve budistë, në Azinë Jugperëndimore. Maung Thura i njohur me emrin Zarganar, ndodhet në burg, duke ndjekur fatin e shumë disidentëve burmezë. Përpjekjet e tij për ti bërë të ditur botës qëndrimin e juntës ushtarake ndaj katastrofës që shkaktoi cikloni Nargis mjaftuan për të stisur akuza dhe për ta dënuar artistin me 59 vjet heqje lirie, që pas tani ia kanë zbritur në 35 vjet.

Rrëfimin dhe gjurmimin e kamerës e bën një aktor komik gjerman, Michael Mittermeier. Nëpërmjet tij regjisori Bloomstein ushqen në mënyrë të fshehtë një dialog mes shtresave të historisë dhe psikologjisë njerëzore dhe sjelljes së tyre kundrejt diktaturave.

Pse e bëtë këtë dokumentar?

Me dokumentarin Një mendje e pavarur, doja që të filmoja artistë të nga vende të ndryshme të botës që të tregonin historinë e tyre për lirinë e shprehjes dhe luftën për ta mbrojtur këtë të drejtë. Gjatë punës dëgjova për një grup aktorësh në Burma të quajtur Vëllezërit me mustaqe. Na kishin folur dhe për një tjetër aktor të madh. Atëherë vendosëm ta takojmë këtë aktor me emrin Zarganar. Kishte dalë nga burgu dhe e kishte të ndaluar të fliste, por ai nuk pyeti. Donim ta filmonim dhe ai pranoi. Zarganar meritonte një film më vete. Tetë muaj përpara i telefonova një organizate dhe ata më thanë që e kanë burgosur. Duke parë 3 orë e gjysmë regjistrime që kisha bërë tashmë në Burma, materiali dhe personazhi më pëlqeu dhe vendosa të bëj një film për fushatë kundër burgimit të Zarganarit. Nuk mund të marrë asnjë fond në Britani, deri sa takova Michael Mittermeier në Gjermani. Ai kishte mbështetur Burmën dhe pranoi të jetë pjesë e filmit. Ndihmoi shumë për gjetur fonde nga fondacione gjermane.

Majkëlli dukej që e vlerësonte shumë Zarganarin, dukej i afërt me të, ishin njohur më parë?

Asnjëherë. Ai kishte parë dhe pëlqyer filmimet e mia në Burma. Te Majkëlli më pëlqeu interesi dhe qëndrimi i tij ndaj shoqërive diktatoriale. Gjermanët e rinj dhe të moshës së mesme përballen me idenë e diktaturës për shkak të së kaluarës së tyre gjermane. Kështu që ka edhe një shtresë tjetër ky film, prandaj më intrigoi që pikërisht Majkëlli bëri këtë punë.

Pse nuk siguruat fonde nga vendi juaj?

Nuk e di, nuk kishin interes. Tani filmi është shfaqur në disa vende në Britani, njerëzit e kanë pëlqyer, ka pasur kritika, iu duket filmi shumë i gjatë, por ata e pëlqejnë Zarganarin, dhe pëlqejnë që atë punë e bën Majkëlli. Mesazhi është i rëndësishëm: një njeri që ka sakrifikuar jetën për tu çliruar nga regjimi. Ai refuzoi të heshtë. Kishte mundësi të zgjidhte dhe zgjedhja e tij është shumë e vështirë.

Si ishte atmosfera kur xhironit në Burma?

Depresive, të rrethuar nga spiunë, informatorë dhe ti nuk mund ta dije. Por asnjëherë nuk na arrestuan. Siç e patë në film ne shkuam në burgun e Zarganarit sepse ashtu e ndjemë, donim të ishim pranë tij.

Përse keni lënë si leitmotiv portretin përgjysmë të personazhit varur në murin e shtëpisë së tij?

Është fotoja e tij dhe ai vetë e pëlqente për shkak të problemeve që kishte përballuar.

Unë e kam pyetur Zarganarin, por nuk e kam përdor atë pjesë në film, – që si satirist që është cilët nuk do donte të satirizonte? Deri ku ishin kufijtë e tij. Ai mu përgjigj që kurrë nuk do të bënte shaka: Gandin, Aung Sanin, babai i Burmës moderne, dhe Budën.

Tempujt budistë, pse janë aq të pranishëm?

Sepse janë shumë të pranishëm në jetën kulturore burmeze.

Por ndërkohë ju flisni për diktaturën, është një lloj paradoksi ky midis fesë dhe diktaturës?

Kjo nuk ka qenë e qëllimshme, nuk e kam menduar. Por feja budiste mund të përdoret në mënyra të ndryshme si revoltë ndaj qeverisë, apo si një përgjigje pasive. Murgjit në Burma kanë ngritur krye, po ndodhin vrasje. Ka shumë dhunë veçanërisht në veri të vendit. Për mua ata tempuj janë një lloj simbolizmi.

Pse duken të pabesueshëm njerëz si Zarganar, pse i vijnë mentalitetit të botës sonë si ëndërr?

Zarganar ka sakrifikuar familjen dhe karrierën sepse ai beson që është një simbol për njerëzit e tij. Ai është një martir i kohëve moderne. Më ka habitur shprehja e tij Armiqtë e mi duhet të jenë miq e mi. A mund ta imagjinoni ju këtë për mentalitetin shqiptar?

Gjuha që përdor ai është e njohur për liderët e religjionit.

Por ta thuash është një gjë dhe ta mendosh e ta besosh në atë mënyrë është një gjë tjetër. Është i pamëshirshëm ai regjim që burgos njerëz të tillë.

Ju për vete e besuat që në fillim këtë gjuhë dhe mendim të tijin?

Ju më pyesni a e besova unë që në fillim një njeri që është aktor dhe merret me teatër? Po, e besova që në fillim. Pyetja juaj niset nga perspektiva juaj. Unë bëj dallim midis gazetarisë dhe dokumentaristikës e cila nuk i pranon kuptimet formale. E njihja të kaluarën e Zarganarit, kështu që nuk kam dyshuar për asnjë moment në sinqeritetin e tij.

Për çfarë interesohet dokumentaristika juaj?

Për krimin dhe ndëshkimin, për të drejtat e njeriut dhe holokaustin. Për dyzet vjet këto kanë qenë temat e mia qendrore.

Po holokausti pse?

Pjesërisht ngaqë jam hebre, sepse është një pjesë e jashtëzakonshme e historisë, dhe sepse shpesh jam ndjerë në udhëkryq. Kërkimi im në këto tema sjell këndvështrime së brendshmi për regjimin nazist, qëllimin për të krijuar një perandori naziste dhe për vrasjen e hebrejve. E ndërsa plakem, i kthehem dhe rikthehem kësaj teme.

Çfarë pikëpamje propozojnë kërkimet tuaja dokumentare?

Nuk kam definicione. Them që holokausti ndodhi për shkak të bashkëveprimit të ideologjisë, pushtetit, strukturës shoqërore në një moment të caktuar, modernitetit, manisë, efektit të jashtëzakonshëm i karizmës që mund të ketë dikush në një kohë të caktuar në një mjedis të caktuar, faktorë që janë eksploruar nga historianët gjithmonë. Historia ndryshon dhe konceptet tona sqarohen përmes këtyre ndryshimeve.

Bini dakord me trajtimin e holokaustit në kinema?

Unë kam probleme me kinemanë që trajton holokaustin. Paradoksi është që të rinjtë janë të dhënë pas dramës. Të bësh filma për holokaustin dhe ti bësh mirë, kjo rit interesin e njerëzve ka efekt tek ata. Pak rëndësi ka nëse janë tërësisht të vërtetë apo nëse publiku është manipuluar nga një vështrim të shtrembëruar dhe sentimental mbi çështjen. Të gjitha këto i gjen në filmat për kampet e përqendrimit. Argumenti tjetër është që realiteti është kaq