Damka e turpit romani mjeshterisht ne shqip nga Kasoruho
Te gjithe ata qe e kishin njohur me pare dhe kishin pritur ta shihnin bukurine e saj te erresuar nga nje re turpi u habiten madje u tremben para asaj bukurie rrezelluese qe shkelqente me nje hir qe fatkeqesia dhe poshterimi ku kishte rene nuk e kishin sfilitur. Nje vuajtje e fshehte qe fshihej nga shkelqimi dhe nga nje krenari te tille. Fustani qe kishte qepur per ate rast ne burg dhe qe e kishte sajuar duke ndjekur fantazine ne formen e saj te guximshme dhe piktoreske dukej sikur shprehte shqetesimin e deshperuar te atij shpirti femre. Por ajo qe terhiqte te gjitha shikimet dhe si te themi e shnderronte gruan qe e kishte ne trup aq sa te mos njihej as nga me te afermit e saj ishte germa ngjyre alle qe ishte qendisur mrekullisht bukur dhe qe shkelqente ne gjoksin e saj.
Cdo lexues pasi lexon nje fragment te ketille pyet veten- ende ka libra qe shkruhen kaq bukur Ka libra te bukur per sa kohe ka botues qe duan librin e mire per sa kohe ka perkthyes qe i perkushtohen deri ne detaje punes dhe nuk e mendojne si nje perfitim te thjeshte ekonomik por si nje vlere qe i shtohet kultures se librit si respekt qe percillet per lexuesin dhe si ambicje per te dhene edhe nje here mesazhin se gjuha shqipe eshte e denje te sjelle bukur letersi klasike nga ajo e rralla ajo qe eshte mbuluar nga pluhuri i frikes se mos nuk vjen dot ne shqip nje letersi e shkruar mrekullisht bukur para nje shekulli e gjysme. Stili i Hawthorn-it eshte deliresia e vertete. ...Ai mund te konsiderohet si nje nga gjenite e padiskutueshem te lindur nga kombi yne. Do te shkruante bashkekohesi i tij Edgar Allan Poe. Kurse Henry James do te dallonte se ne stilin e autorit Me e bukura e Hawthorn-it eshte rendesia qe i jepte psikologjise se thelle dhe studimit te saj. Herman Melville i kushtoi Hawthorne-it kryevepren e tij Moby Dick ndersa midis kritikeve moderne Harold Bloom e cileson ate si nje nga shkrimtaret amerikane me te medhenj te te gjithe koherave perkrah Henry James-it dhe William Faulkner-it. Eumlshte koha te flasim ne shqip per Nathaniel Hawthorne dhe romanin e tij Damka e turpit.
Damka e turpit i Nathaniel Hawthorne edhe pse i shkruar 150 vjet me pare edhe pse me vonese eshte nje nga zgjedhjet me te mencura qe ka bere botuesja e Pegit- Loreta Berhami e cila ia besoi perkthimin e ketij romani njerit prej shqiperuesve me te mire te letersise Amik Kasoruhos. Nese libri qe u shkrua dhe u botua ne Amerike pati impaktin e nje testamenti emancipues dhe Amerika pati zhdervjelltesine dhe intuiten shoqerore qe ta perthithte ta perdorte per ndryshimin e koncepteve themelore te etikes dhe gjykimit te gjestit njerezor qe lidhet me jeten lindjen nderin ne Shqiperi Damka e turpit duhet te shenoje ende vraga te tjera derisa kjo shoqeri te mbarte mesazhet e forta te romanit dhe ti perdore ato si melhem mbi cdo histori shqiptare te ngjashme me historine e romanit.
Duke filluar prej vitit 1909 regjisore te ndryshem kane tentuar ta shnderrojne ne film historine e Ester Prinit damkosjen e saj me nje shkronje turperuese por nga nente variantet kinematografike asnjeri nuk ka arritur nivelin e letersise qe ka shkruar autori amerikan. Eumlshte e njohur kjo ngaterrese mes romaneve dhe filmave. Ndodh qe filmi kapercen nivelin e romanit si te Doktor Zhivago apo Mosha e pafajesise por as te Lartesite e stuhishme as te Ana Karenina dhe as te gjithe variantet e filmit qe jane bere pergjate nje shekulli Damka e turpit nuk eshte mberritur prej regjisoreve aktoreve skenaristeve ne majen e magjise letrare qe autori e ka shijuar permes gjenise krijuese.
Natyrisht nuk kam ndermend te rrefej gjithe historine e librit por lexuesi ka nevoje te dije vetem thelbin Ne shekullin XIX ne nje qyteze amerikane nje grua lind nje vajze babai i vertete i te ciles nuk dihet. I shoqi i Ester Prinit ka vite qe eshte zhdukur ne nje udhetim te larget. Qarqet fetare paria e qytezes turma marrin pjese ne turperimin publik te Ester Prinit dhe perpjekjeve per ta bindur te tregoje se kush eshte i ati i femijes.
Gjate gjithe librit kam menduar shpesh ku e gjen forcen e rralle kjo grua qe shperfill gjithe zhurmnajen mllefin gjykimin publik dhe si tere kete qe i ndodh e kthen ne nje energji pozitive te cilen ua percjell njerezve te varfer u gjendet me veprat e saj bamirese i ndihmon dhe iu fal ngrohtesi e miresi. Besoj te vajza e saj eshte ajo fuqi magjike te foshnja e pafajme te cilen e shtrengon ne gjoks pikerisht aty ku paria gjykuese e ka denuar te mbaje shenjen e turpit te qendisur. Sakrifica e Ester Prinit mbart misterin e nje dashurie per te cilen nuk flitet shume. Por ndjehet shume. Po aq sa ndjehet hija e zeze e bashkeshortit qe kthehet si nje i panjohur ne qyteze pikerisht kur Esterin po e gjykojne ne shesh dhe fillon nje hetim me qellim te gjeje cili eshte njeriu emrin e te cilit Ester Prini e ruan dhe nuk e permend kurre pastaj te hakmerret te shkaterroje duke filluar me Ester Prinin. Eumlshte e vertete qe njeriut i eshte bere nje dhurate meshireplote sepse ai qe vuan ne castin e vuajtjes nuk e di kurre sesa e madhe ka per te qene ajo dhe vetem me pas eshte ne gjendje te vleresoje rrymin e dhimbjes qe mbetet. Roxherin e takojme qarte ne fund te librit kur kupton se hakmarrja e tij nuk ka ate vlere qe kane barnat sheronjese qe Roxheri i mbledh me merakun e shkencetarit.
Pas Ester Prinit figura me e kerkuar prej lexuesit eshte ajo e personazhit misterioz babait te vertete te Perles vajzes se lindur si fryt i mekatit. Figuren e tij Nathaniel Hawthorne e shfaq pak e nga pak si nje drite e mekur mes nje muzgu pastaj krijon artistikisht formen e nje njeriu hije e me ndihmen e Roxherit i zbulohet lexuesit personazhi i Dimesdejlit.
Kur ta marre librin lexuesi dhe te filloje te lexoje kersheria ndaj ketij personazhi ndoshta do kete nota qortimi krahasuar me qendresen e Esterit heshtja e Dimesdejlit eshte e pafalshme. Por me tej kur lexueshmeria arrin piken e vlimit kuptojme se kemi perballe nje figure te pershkruar mjeshterisht nga autori nje djalosh qe tere inteligjencen e tij e shperfill perpara sakrifices qe i kerkon ndergjegjia te beje. Fjalimi i tij eshte nje nga xhevahiret e artit letrar fundi i tij eshte nder me te realizuarit artistikisht. Nuk dua te shuaj kureshtjen e askujt por jam e bindur se keto fjale jane te pakta nga perjetimi i lexuesit kur te ktheje fleten e fundit te librit.
Ne fund te librit eshte nje ese e shkruar nga autori pas botimit te librit qe pergjate ribotimeve te shumta ne vende te ndryshme i eshte bashkangjitur romanit si te jete alteregoja e N.Hawthorne. Dhe ne kete esence te shpirtit te tij krijues autori na shpjegon Ndoshta mbas pak kohe edhe qyteti im i lindjes do te me mjegullohet ne kujtese nuk do te me duket me si nje qytet i botes sone por si nje fshat i vizatuar midis reve i populluar vetem nga krijesa fantastike qe vijne rrotull neper ato rrugica dhe neper monotonine e pasosur te rruges kryesore... Qe sot e tutje ky nuk eshte me realitet. Une i perkas nje vendi tjeter tashti por bashkevendesit e mi te nje kohe nuk kane per te me qare shume gjate. Edhe pse jam perpjekur me cdo mjet ti imponohem vemendjes se tyre me punen time si shkrimtar qe te ze vend ne kujtesen e tyre dhe ne qytetin ku jetuan e vdiqen gjithe te paret e mi nuk kam mundur ta gjej kurre prane tyre ngrohtesine e simpatine te cilat jane te nevojshme per cdo letrar qe te arrije te korrat me te mira te mendimit te tij. Pa dyshim do te kisha bere shume me mire midis njerezve te ndryshem por ata qe dikur me rrinin kaq afer do te jetojne gjithmone larg prej meje.
Nuk besoj se autori kishte imagjinaten e atille sa te mendonte se libri pas kaq e kaq kohe do te lexohet edhe nje nje vend si Shqiperia por jam e bindur se kishte kuptuar fuqine emancipuese te fjales. Ndoshta sot nuk ka damka te mirefillta turpi ne kraharor te vajzave grave por djegin e pervelojne po aq edhe damkat e lena nga fjalet paragjykimet dhe injoranca.
Rilindasi/shqiptarja.com
Cdo lexues pasi lexon nje fragment te ketille pyet veten- ende ka libra qe shkruhen kaq bukur Ka libra te bukur per sa kohe ka botues qe duan librin e mire per sa kohe ka perkthyes qe i perkushtohen deri ne detaje punes dhe nuk e mendojne si nje perfitim te thjeshte ekonomik por si nje vlere qe i shtohet kultures se librit si respekt qe percillet per lexuesin dhe si ambicje per te dhene edhe nje here mesazhin se gjuha shqipe eshte e denje te sjelle bukur letersi klasike nga ajo e rralla ajo qe eshte mbuluar nga pluhuri i frikes se mos nuk vjen dot ne shqip nje letersi e shkruar mrekullisht bukur para nje shekulli e gjysme. Stili i Hawthorn-it eshte deliresia e vertete. ...Ai mund te konsiderohet si nje nga gjenite e padiskutueshem te lindur nga kombi yne. Do te shkruante bashkekohesi i tij Edgar Allan Poe. Kurse Henry James do te dallonte se ne stilin e autorit Me e bukura e Hawthorn-it eshte rendesia qe i jepte psikologjise se thelle dhe studimit te saj. Herman Melville i kushtoi Hawthorne-it kryevepren e tij Moby Dick ndersa midis kritikeve moderne Harold Bloom e cileson ate si nje nga shkrimtaret amerikane me te medhenj te te gjithe koherave perkrah Henry James-it dhe William Faulkner-it. Eumlshte koha te flasim ne shqip per Nathaniel Hawthorne dhe romanin e tij Damka e turpit.
Damka e turpit i Nathaniel Hawthorne edhe pse i shkruar 150 vjet me pare edhe pse me vonese eshte nje nga zgjedhjet me te mencura qe ka bere botuesja e Pegit- Loreta Berhami e cila ia besoi perkthimin e ketij romani njerit prej shqiperuesve me te mire te letersise Amik Kasoruhos. Nese libri qe u shkrua dhe u botua ne Amerike pati impaktin e nje testamenti emancipues dhe Amerika pati zhdervjelltesine dhe intuiten shoqerore qe ta perthithte ta perdorte per ndryshimin e koncepteve themelore te etikes dhe gjykimit te gjestit njerezor qe lidhet me jeten lindjen nderin ne Shqiperi Damka e turpit duhet te shenoje ende vraga te tjera derisa kjo shoqeri te mbarte mesazhet e forta te romanit dhe ti perdore ato si melhem mbi cdo histori shqiptare te ngjashme me historine e romanit.
Duke filluar prej vitit 1909 regjisore te ndryshem kane tentuar ta shnderrojne ne film historine e Ester Prinit damkosjen e saj me nje shkronje turperuese por nga nente variantet kinematografike asnjeri nuk ka arritur nivelin e letersise qe ka shkruar autori amerikan. Eumlshte e njohur kjo ngaterrese mes romaneve dhe filmave. Ndodh qe filmi kapercen nivelin e romanit si te Doktor Zhivago apo Mosha e pafajesise por as te Lartesite e stuhishme as te Ana Karenina dhe as te gjithe variantet e filmit qe jane bere pergjate nje shekulli Damka e turpit nuk eshte mberritur prej regjisoreve aktoreve skenaristeve ne majen e magjise letrare qe autori e ka shijuar permes gjenise krijuese.
Natyrisht nuk kam ndermend te rrefej gjithe historine e librit por lexuesi ka nevoje te dije vetem thelbin Ne shekullin XIX ne nje qyteze amerikane nje grua lind nje vajze babai i vertete i te ciles nuk dihet. I shoqi i Ester Prinit ka vite qe eshte zhdukur ne nje udhetim te larget. Qarqet fetare paria e qytezes turma marrin pjese ne turperimin publik te Ester Prinit dhe perpjekjeve per ta bindur te tregoje se kush eshte i ati i femijes.
Gjate gjithe librit kam menduar shpesh ku e gjen forcen e rralle kjo grua qe shperfill gjithe zhurmnajen mllefin gjykimin publik dhe si tere kete qe i ndodh e kthen ne nje energji pozitive te cilen ua percjell njerezve te varfer u gjendet me veprat e saj bamirese i ndihmon dhe iu fal ngrohtesi e miresi. Besoj te vajza e saj eshte ajo fuqi magjike te foshnja e pafajme te cilen e shtrengon ne gjoks pikerisht aty ku paria gjykuese e ka denuar te mbaje shenjen e turpit te qendisur. Sakrifica e Ester Prinit mbart misterin e nje dashurie per te cilen nuk flitet shume. Por ndjehet shume. Po aq sa ndjehet hija e zeze e bashkeshortit qe kthehet si nje i panjohur ne qyteze pikerisht kur Esterin po e gjykojne ne shesh dhe fillon nje hetim me qellim te gjeje cili eshte njeriu emrin e te cilit Ester Prini e ruan dhe nuk e permend kurre pastaj te hakmerret te shkaterroje duke filluar me Ester Prinin. Eumlshte e vertete qe njeriut i eshte bere nje dhurate meshireplote sepse ai qe vuan ne castin e vuajtjes nuk e di kurre sesa e madhe ka per te qene ajo dhe vetem me pas eshte ne gjendje te vleresoje rrymin e dhimbjes qe mbetet. Roxherin e takojme qarte ne fund te librit kur kupton se hakmarrja e tij nuk ka ate vlere qe kane barnat sheronjese qe Roxheri i mbledh me merakun e shkencetarit.
Pas Ester Prinit figura me e kerkuar prej lexuesit eshte ajo e personazhit misterioz babait te vertete te Perles vajzes se lindur si fryt i mekatit. Figuren e tij Nathaniel Hawthorne e shfaq pak e nga pak si nje drite e mekur mes nje muzgu pastaj krijon artistikisht formen e nje njeriu hije e me ndihmen e Roxherit i zbulohet lexuesit personazhi i Dimesdejlit.
Kur ta marre librin lexuesi dhe te filloje te lexoje kersheria ndaj ketij personazhi ndoshta do kete nota qortimi krahasuar me qendresen e Esterit heshtja e Dimesdejlit eshte e pafalshme. Por me tej kur lexueshmeria arrin piken e vlimit kuptojme se kemi perballe nje figure te pershkruar mjeshterisht nga autori nje djalosh qe tere inteligjencen e tij e shperfill perpara sakrifices qe i kerkon ndergjegjia te beje. Fjalimi i tij eshte nje nga xhevahiret e artit letrar fundi i tij eshte nder me te realizuarit artistikisht. Nuk dua te shuaj kureshtjen e askujt por jam e bindur se keto fjale jane te pakta nga perjetimi i lexuesit kur te ktheje fleten e fundit te librit.
Ne fund te librit eshte nje ese e shkruar nga autori pas botimit te librit qe pergjate ribotimeve te shumta ne vende te ndryshme i eshte bashkangjitur romanit si te jete alteregoja e N.Hawthorne. Dhe ne kete esence te shpirtit te tij krijues autori na shpjegon Ndoshta mbas pak kohe edhe qyteti im i lindjes do te me mjegullohet ne kujtese nuk do te me duket me si nje qytet i botes sone por si nje fshat i vizatuar midis reve i populluar vetem nga krijesa fantastike qe vijne rrotull neper ato rrugica dhe neper monotonine e pasosur te rruges kryesore... Qe sot e tutje ky nuk eshte me realitet. Une i perkas nje vendi tjeter tashti por bashkevendesit e mi te nje kohe nuk kane per te me qare shume gjate. Edhe pse jam perpjekur me cdo mjet ti imponohem vemendjes se tyre me punen time si shkrimtar qe te ze vend ne kujtesen e tyre dhe ne qytetin ku jetuan e vdiqen gjithe te paret e mi nuk kam mundur ta gjej kurre prane tyre ngrohtesine e simpatine te cilat jane te nevojshme per cdo letrar qe te arrije te korrat me te mira te mendimit te tij. Pa dyshim do te kisha bere shume me mire midis njerezve te ndryshem por ata qe dikur me rrinin kaq afer do te jetojne gjithmone larg prej meje.
Nuk besoj se autori kishte imagjinaten e atille sa te mendonte se libri pas kaq e kaq kohe do te lexohet edhe nje nje vend si Shqiperia por jam e bindur se kishte kuptuar fuqine emancipuese te fjales. Ndoshta sot nuk ka damka te mirefillta turpi ne kraharor te vajzave grave por djegin e pervelojne po aq edhe damkat e lena nga fjalet paragjykimet dhe injoranca.
Rilindasi/shqiptarja.com