Duke prkujtuar Musine Kokalarin
Musine Kokalari jetoi dhe punoi n dy periudha krejtsisht t pavolitshme pr gjendjen e saj t trefisht: femr, shkrimtare dhe veprimtare politike.
Prkatsia e saj gjinore n gjirin e nj shoqrie trsisht maskiliste, patriarkale dhe e prapambetur, ka caktuar q n nisje vendin e saj n pjesn e prvuajtur t njerzve, n mesin e atyre q ishin dhe do t mbeteshin pr mjaft koh pjesa m e shprfillur e shoqris, pa t drejta njerzore e qytetare; prirja e saj letrare n nj vend ku nntdhjet pr qind e popullats ishte krejt analfabete, ku praktikisht nuk kish institucione t kulturs, nuk kish qarkullim t shtypit dhe t librave, ku debatet dhe botimet letrare ishin mundsi klubesh e shoqrish t ngushta burrash; ku tematikat e debatet q pruroheshin dhe kryheshin vinin prej burrave t kombit dhe ishin pr burrat e kombit - e kjo rrethan prbnte shenjn e dyt tragjike n fatin e saj t pritshm; idet e saj t prparuara politike n nj vend i ardhur i rrnuar dhe i coptuar nga anarkia, nga pushtimet e huaja dhe despotizmi i sundimtarve vendas, t artikuluara srish n vitet e diktaturs s proletariatit, do t mbyllnin trekndshin tragjik t ksaj vajze intelektuale plot dshira fisnike dhe ideale pozitive.
N vitet 30-40 t shek. XX vendi yn ka pasur nj numr gazetarsh dhe intelektualsh t zgjedhur, ka pasur disa debate cilsore dhe sisteme pikpamjesh t ndryshme pr perspektivat politike-kulturore dhe humane lidhur me ecurin dhe zhvillimin e Shqipris, por rrethi i qarkullimit t tyre ka qen tejet i ngusht, thuajse informal, pr pasoj, me ndikim t pamjaftueshm; aq m dekurajuese bhej gjendja pr femrat shqiptare t asaj kohe: kishin nevoj t shpreheshin, po ku?; kishin nevoj t shtronin probleme? Kujt t'ia parashtronin?!
E kishin domosdoshmri tejkalimin e rrethanave shtrnguese, mbytse, por si do t ndodhte kjo?; kishin dshirn dhe vetdijen pr respekt dhe dinjitet n nj shkall t pranueshme, por, si mund t fitoheshin ato?
Lufta e Dyt Botrore q kishte mbrthyer edhe Shqiprin do t'ia linte radhn diktaturs 50-vjeare. Pikrisht, n prag t ktij kaprcyelli fondamental-epokal shfaqet si autore Musine Kokalari.
Pavarsisht kushteve tmerrsisht t kqija pr afirmim, liri shprehjeje dhe mirkuptim shoqror pr afishimin dhe sendrtimin e idealeve q nuk kishin qen thjesht vetjake, Musine Kokalari iu kushtua deri n sakrifikim synimeve t saj intelektuale dhe njerzore: shkroi libra, pati veprimtari t spikatur politike e shoqrore duke tejkaluar ndjeshm mendsit arkaike-feudale dhe tabut e tjera skllavruese t bashkkohsve.
Piknisjet e Musines n daljen e saj si protagoniste n jetn aktive ishin t mbara, t drejta dhe premtuese: nga arsimi bashkkohor zgjedh drejtimin perndimor, shkolln perndimore; nga tradita shqiptare e mendimit humanist, atdhetar dhe artistik zgjedh Naim bej Frashrin; si bashkmendimtar, si miq mendimesh e letrkmbimesh zgjedh nga figurat m cilsore si: S. Kolea, A. Xhuvani, L. Skndo, E. Koliqi, L. Poradeci, etj; si alternativ politike dhe qeverisse gjykon si m t prshtatshmin at social-demokrat.
Nga e sotmja vrehet leht se shumka u shprfill me themel n Shqipri para dhe pas Lufts s Dyt prej rrjedhave t fuqishme t gjeo-politiks kontinentale, prej zhvillimeve t brendshme konfliktuale deri n prplasje t armatosura, prej shtetit monist-diktatorial gjysm shekullor.
Krijuar n nj epok t pavolitshme, krijimtaria e Musine Kokalarit, ashtu si dhe jeta e saj vjen t ridimensionohet sot n shoqrin shqiptare n nj periudh gjithsesi t trazuar; si shkrimtare, librat e saj duhet t sigurojn vet vendin e duhur midis dhjetra botimeve me letrsi t zgjedhur nga hapsirat shqiptare dhe nga bota e madhe kulturore; shembulli i saj si femr e persekutuar nga regjimi komunist i kohs sht i renditur mes qindra shembujsh t till, disa shum her m tragjik se vet fati i Musines; pikpamjet e saj t moderuara liberal-politike, humanizmi i saj, aspiratat e saj t sinqerta dhe t qarta pr drejtsi, progres shoqror dhe kombtar, vshtir t diferencohen e t shquhen tani mes retorikave t njjta, t pasinqerta, destruktive e mjegulluese q mbizotrojn bezdisshm skenn e prditshme t politiks zyrtare te ne; pr kto arsye kryesore objektive jeta dhe vepra e Musine Kokalarit sht dhe do t vazhdoj t jet objekt krshrie dhe hulumtimi vetm pr rrethe t veanta studiuesish profesionalisht t interesuar.
Njohja e imtsishme e jets dhe veprimtaris s Musines t on n prfundimin se individi shqiptar, pavarsisht projekteve ambicioze, veprave t mira dhe t arriturave vetjake, fundoset dhe tretet tragjikisht n zgafellat dhe jehonat e epoks ku jeton dhe shpalos punn dhe veprn e tij t pafat; kaq mund t parashtrohet ktu pr objektin Musine.
Duke par Musinen dhe veprn e saj si subjekt, vrehet se krijimtaria e saj letrare nuk kulmohet n skenn letrare t kohs; krijimtaria e saj shnohet nga modestia, shkrimet e saj nuk priren nga novatorizmi prtrits as n rrafshin e prmbajtjes as si formacione stilistikore; skicat dhe rrfimet e Musines, dukshm jan n nivele modeste krahasuar me shkrimtar t afirmuar, bashkkohs me t si Koliqi, Migjeni, Nonda Bulka, Kuteli, etj; poezit e saj jan prgjithsisht variacione t cekta vetjake pa konotacione t spikatura t vlers artistike dhe t pathosit shoqror, krahasuar po ashtu me poet t njohur shqiptar t asaj periudhe si Migjeni, Petro Marko, Lasgush Poradeci, etj.
Pas rizbulimit honorifik t figurs s M. Kokalarit nga institucione t rndsishme t shtetit, n kontekste t fuqishme politike e propagandistike t tranzicionit: po zbulohen sheshit krimet e diktaturs, po bhet me sistem rehabilitimi i viktimave dhe martirve t demokracis, po shkruhet drejt, pa retushe historia e Shqipris dhe ajo e individve t anatemuar prej historiografis zyrtare-komuniste, e t tjera slogane t ricikluara si kto, krijohen, mendoj, vshtirsi t reja artificiale pr gjykimin dhe interpretimin e sakt profesional t trashgimis s saj letrare dhe publicistike.
Duke shpresuar tu ikim sa m par qasjeve tradicionale, mund t thuhet me siguri se, pavarsisht zgjedhjeve dhe prfundimeve q mbrihen nga studiuesit, nga pjesmarrsit n diskutimet e interpretimet pr M. Kokalarin, e jo vetm n rastin e saj, pashmangshm mund t pajtohemi ndonjher rreth nj konkluzioni m t qndrueshm: srish dhe prher sht shoqria institucioni m i lart vendimmarrs; me shijet e saj, me cilsit qytetare, intelektuale dhe botkuptimore sht pikrisht ajo q vendos edhe pr fatin e mbram t bijave e t bijve t saj shkrimtar e artist.
Prkatsia e saj gjinore n gjirin e nj shoqrie trsisht maskiliste, patriarkale dhe e prapambetur, ka caktuar q n nisje vendin e saj n pjesn e prvuajtur t njerzve, n mesin e atyre q ishin dhe do t mbeteshin pr mjaft koh pjesa m e shprfillur e shoqris, pa t drejta njerzore e qytetare; prirja e saj letrare n nj vend ku nntdhjet pr qind e popullats ishte krejt analfabete, ku praktikisht nuk kish institucione t kulturs, nuk kish qarkullim t shtypit dhe t librave, ku debatet dhe botimet letrare ishin mundsi klubesh e shoqrish t ngushta burrash; ku tematikat e debatet q pruroheshin dhe kryheshin vinin prej burrave t kombit dhe ishin pr burrat e kombit - e kjo rrethan prbnte shenjn e dyt tragjike n fatin e saj t pritshm; idet e saj t prparuara politike n nj vend i ardhur i rrnuar dhe i coptuar nga anarkia, nga pushtimet e huaja dhe despotizmi i sundimtarve vendas, t artikuluara srish n vitet e diktaturs s proletariatit, do t mbyllnin trekndshin tragjik t ksaj vajze intelektuale plot dshira fisnike dhe ideale pozitive.
N vitet 30-40 t shek. XX vendi yn ka pasur nj numr gazetarsh dhe intelektualsh t zgjedhur, ka pasur disa debate cilsore dhe sisteme pikpamjesh t ndryshme pr perspektivat politike-kulturore dhe humane lidhur me ecurin dhe zhvillimin e Shqipris, por rrethi i qarkullimit t tyre ka qen tejet i ngusht, thuajse informal, pr pasoj, me ndikim t pamjaftueshm; aq m dekurajuese bhej gjendja pr femrat shqiptare t asaj kohe: kishin nevoj t shpreheshin, po ku?; kishin nevoj t shtronin probleme? Kujt t'ia parashtronin?!
E kishin domosdoshmri tejkalimin e rrethanave shtrnguese, mbytse, por si do t ndodhte kjo?; kishin dshirn dhe vetdijen pr respekt dhe dinjitet n nj shkall t pranueshme, por, si mund t fitoheshin ato?
Lufta e Dyt Botrore q kishte mbrthyer edhe Shqiprin do t'ia linte radhn diktaturs 50-vjeare. Pikrisht, n prag t ktij kaprcyelli fondamental-epokal shfaqet si autore Musine Kokalari.
Pavarsisht kushteve tmerrsisht t kqija pr afirmim, liri shprehjeje dhe mirkuptim shoqror pr afishimin dhe sendrtimin e idealeve q nuk kishin qen thjesht vetjake, Musine Kokalari iu kushtua deri n sakrifikim synimeve t saj intelektuale dhe njerzore: shkroi libra, pati veprimtari t spikatur politike e shoqrore duke tejkaluar ndjeshm mendsit arkaike-feudale dhe tabut e tjera skllavruese t bashkkohsve.
Piknisjet e Musines n daljen e saj si protagoniste n jetn aktive ishin t mbara, t drejta dhe premtuese: nga arsimi bashkkohor zgjedh drejtimin perndimor, shkolln perndimore; nga tradita shqiptare e mendimit humanist, atdhetar dhe artistik zgjedh Naim bej Frashrin; si bashkmendimtar, si miq mendimesh e letrkmbimesh zgjedh nga figurat m cilsore si: S. Kolea, A. Xhuvani, L. Skndo, E. Koliqi, L. Poradeci, etj; si alternativ politike dhe qeverisse gjykon si m t prshtatshmin at social-demokrat.
Nga e sotmja vrehet leht se shumka u shprfill me themel n Shqipri para dhe pas Lufts s Dyt prej rrjedhave t fuqishme t gjeo-politiks kontinentale, prej zhvillimeve t brendshme konfliktuale deri n prplasje t armatosura, prej shtetit monist-diktatorial gjysm shekullor.
Krijuar n nj epok t pavolitshme, krijimtaria e Musine Kokalarit, ashtu si dhe jeta e saj vjen t ridimensionohet sot n shoqrin shqiptare n nj periudh gjithsesi t trazuar; si shkrimtare, librat e saj duhet t sigurojn vet vendin e duhur midis dhjetra botimeve me letrsi t zgjedhur nga hapsirat shqiptare dhe nga bota e madhe kulturore; shembulli i saj si femr e persekutuar nga regjimi komunist i kohs sht i renditur mes qindra shembujsh t till, disa shum her m tragjik se vet fati i Musines; pikpamjet e saj t moderuara liberal-politike, humanizmi i saj, aspiratat e saj t sinqerta dhe t qarta pr drejtsi, progres shoqror dhe kombtar, vshtir t diferencohen e t shquhen tani mes retorikave t njjta, t pasinqerta, destruktive e mjegulluese q mbizotrojn bezdisshm skenn e prditshme t politiks zyrtare te ne; pr kto arsye kryesore objektive jeta dhe vepra e Musine Kokalarit sht dhe do t vazhdoj t jet objekt krshrie dhe hulumtimi vetm pr rrethe t veanta studiuesish profesionalisht t interesuar.
Njohja e imtsishme e jets dhe veprimtaris s Musines t on n prfundimin se individi shqiptar, pavarsisht projekteve ambicioze, veprave t mira dhe t arriturave vetjake, fundoset dhe tretet tragjikisht n zgafellat dhe jehonat e epoks ku jeton dhe shpalos punn dhe veprn e tij t pafat; kaq mund t parashtrohet ktu pr objektin Musine.
Duke par Musinen dhe veprn e saj si subjekt, vrehet se krijimtaria e saj letrare nuk kulmohet n skenn letrare t kohs; krijimtaria e saj shnohet nga modestia, shkrimet e saj nuk priren nga novatorizmi prtrits as n rrafshin e prmbajtjes as si formacione stilistikore; skicat dhe rrfimet e Musines, dukshm jan n nivele modeste krahasuar me shkrimtar t afirmuar, bashkkohs me t si Koliqi, Migjeni, Nonda Bulka, Kuteli, etj; poezit e saj jan prgjithsisht variacione t cekta vetjake pa konotacione t spikatura t vlers artistike dhe t pathosit shoqror, krahasuar po ashtu me poet t njohur shqiptar t asaj periudhe si Migjeni, Petro Marko, Lasgush Poradeci, etj.
Pas rizbulimit honorifik t figurs s M. Kokalarit nga institucione t rndsishme t shtetit, n kontekste t fuqishme politike e propagandistike t tranzicionit: po zbulohen sheshit krimet e diktaturs, po bhet me sistem rehabilitimi i viktimave dhe martirve t demokracis, po shkruhet drejt, pa retushe historia e Shqipris dhe ajo e individve t anatemuar prej historiografis zyrtare-komuniste, e t tjera slogane t ricikluara si kto, krijohen, mendoj, vshtirsi t reja artificiale pr gjykimin dhe interpretimin e sakt profesional t trashgimis s saj letrare dhe publicistike.
Duke shpresuar tu ikim sa m par qasjeve tradicionale, mund t thuhet me siguri se, pavarsisht zgjedhjeve dhe prfundimeve q mbrihen nga studiuesit, nga pjesmarrsit n diskutimet e interpretimet pr M. Kokalarin, e jo vetm n rastin e saj, pashmangshm mund t pajtohemi ndonjher rreth nj konkluzioni m t qndrueshm: srish dhe prher sht shoqria institucioni m i lart vendimmarrs; me shijet e saj, me cilsit qytetare, intelektuale dhe botkuptimore sht pikrisht ajo q vendos edhe pr fatin e mbram t bijave e t bijve t saj shkrimtar e artist.