Dy dekadat e katarsisit letrar

1.

Kthimi kah letrsia

Fillimvitet e nntdhjeta ndryshuan kahet e zhvillimeve shoqrore dhe politike te shqiptart. Kto ndrrime u pasuan me transformime kulturore e letrare, q krijuan nj hapsire kulturore dhe letrare t favorshme, kur letrsia u kthye nga objekti i saj. Pra, kemi nj kthim kah letrsia (Tzvetan Todorov), pas ferrit t vrtet npr t cilin kaloi ajo. Krijimi i realiteteve t reja shoqrore, ndikoi n mas t madhe, n qenien e letrsis dhe sidomos n mendimin pr t. Ndonse, mund t pohohet se gjat ktyre viteve ka pas nj hapje dhe komunikim intensiv t letrsis shqipe, situatat e tendosura shqiptare, problemet socio-psikologjike, ekonomike, tranzicioni i strzgjatur dhe i mundimshm politik dhe mungesa e nj kulture e letrsie t konsoliduar, u ban diga t fuqishme, q ndikuan fuqishm e n shum dimensione letrare, n zhvillimin dhe prhapjen e saj, n planin e brendshm dhe at global. Mbase, segmentet e prmendura, shpeshher kan ushtruar nj lloj “presioni” mbi qenien e letrsis, duke e penguar t zhvillohej sipas ligjsive universale letrare. N kt kontekst, ndofta heshtazi, por n kontinuitet, sht vrejtur nj prpjekje dashakeqe e politiks, q nprmjet formave t caktuara, t presionit apo favoreve t ndryshme, ta kontrolloj letrsin, madje n rastet m t kqija, t krijoj hierarki letrare, duke e “marr” kshtu rolin e kritiks letrare, dukuni kjo, prej t cils letrsia shqipe ka vuajtur shum. N ann tjetr, jan kto elemente, t cilat, rishtas e kan orientuar letrsin, drejt funksionit praktik, nj lloj funksioni q intenc e mision ka, edukimin e popullit, si do t thoshte Arshi Pipa. Nj filozofi t till kulturimi dhe nj mision t till shkrimtarie, letrsia shqipe e ka pasur prgjat gjith historis s saj. Letrsia jon, deri me tani, asnjher nuk ka arritur t ket objekt vetm t bukurn dhe t shkputet nga funksionet e synimet praktike, her etike e her politike.

Prgjat ktyre viteve, kultura letrare shqipe, synoj t shkputet nga qllimet praktike pr t’u kundrua vetm si arti i s bukurs. Ky qllim, prve tjerash, nnkuptonte nj hapje t gjithanshme t qenies letrare, n raport me ligjsit universale t ksaj bote specifike. N kt mnyr, ajo mund t lirohej njher e prgjithmon, prej gjitha pengesave t natyrave joletrare, t cilat e penguan dhe n raste t ndryshme, vazhdojn ta pengojn, edhe sot.

Mirpo, ashtu sikurse do periudh n letrsi, edhe dy dekadat e fundit kan karakteristikat e veta, veorit dhe tiparet dalluese.

N t vrtet, nse marrim pr baz empirin, mund t pohojm se do periudh n letrsi, i ka specifikat e veta dhe mbahet mend pr prurje dhe vlera t reja. Mirpo, t qartsojm se prurjet e reja, n kuptimin e mirfillt, nuk jan ekuivalente me cilsi apo vlera artistike. Krijimtaria letrare, gjithmon sht n krkimin t risive, e kto, sidomos bhen m t theksuara, n koh prthyerjesh socio-psikologjike, sikur q sht drama e jets shqiptare, tanim dy dekada, e paprfunduar. N parim, letrsia sht fush q jeton duke synuar t ren si akt krijimi dhe model shkrimi. Ndaj, duhet theksuar faktin se shumica e rrymave letrare npr koh, jan pikrisht rrjedhoj e krkesave gjithmon t reja q kishte e ka letrsia para vets. N t vrtet, e reja, si krkim metafizik e shpirtror, e bn fuqin e fjals artistike kaq dinamike, n koh dhe hapsir. Mirpo, transformimet e mdha e cilsore, apo prurjet e reja dhe cilsore, n letrsi zakonisht ndodhin rrall dhe at vetm pasi t jen pjekur kushtet pr nj begati dinamike kulturore, pas debateve t fuqishme pr letrsin- objektin e saj- qensin e saj. Shoqria shqiptare, ende nuk e ka nj jet t begat kulturore, prkundrazi jeta kulturore dhe letrare shqiptare, vazhdon t jet tejet e vobekt. Dhe letrsia, ashtu sikurse shumica e arteve, tanim dy dekada, ndodhen para sfidave t mdha, ndonjher edhe t natyrs ekzistenciale.

Kjo bn q letrsia shqipe, t vazhdoj t jet akoma n procese t konsolidimit e emancipimit. N t tilla kushte, kur vrehet dukshm mungesa e nj periodiku letrar serioz, mungesa e nj rrjeti funksional t shprndarjes s librit, mungesa e shtpive botuese t fuqishme, mungesa e asociacioneve t shkrimtarve dhe debateve pr letrsin, mungesa e prkthyesve dhe prkrahjes pr kt veprimtari- megjithat mund t pohohet, se kto vite shnuan nj avancim t dukshm. Mirpo, jo aq t knaqshm, pr sa mund t ishin pritshmrit. Kt e them, kur i analizoj trendt e zhvillimeve t prbotshme, letrsin pararendse dhe shum faktor t tjer socio-psikologjik, t cilt, do t duhej t’i jepnin letrsis shqipe nj impuls m t hovshm dhe m cilsor.

2.

Dekadat e katarsisit letrar

Nse marrin pr baz mendimin empirik se kritika (letrare, N. U.) asht shenj e mendjes s pjekun (Arshi Pipa), dy dekadat e fundit t kulturs letrare shqiptare, e dshmuan dhe shenjuan, n shum aspekte nj gj t till. Kjo pr faktin se mendimi pr letrsin, ka evoluar dukshm, duke prvetsuar shkolla t avancuara e prirje letrare t prbotshme, t cilat i bri pjes t diskursit letrar kombtar. Gjat ksaj periode, mendimi pr letrsin, ka marr prgjegjsi t vshtira, si nj kritik n prpjeke pr t’u vetdijesuar dhe konsoliduar, e dal nga rrnojat e nj kohe t errt, ku letrsin ishte skajshmrisht e manipuluar nga dogmat, ideologjia mbytse dhe arti n funksion ideologjik. N misionin e ksaj kritike letrare, ishte t ndaj vlerat nga jovlerat dhe t’ia rikthej letrsin kah letrsia. Pas shprpjestimeve t mdha letrare dhe nj hierarkie t sajuar nga diktati, n kto vite, kritika duhej t formsoi hierarkin letrare cilsore, sipas parimeve t shndosha letrare. Ky synim, edhe pse ndofta s’u realizua n plotni, gjat ktyre viteve jan ba korrigjime shum domethnse n mendimin e prgjithshm pr letrsin. Mendimi pr letrsin, i cili ekzistonte, sht prmbysur, ndrkaq historia e re e letrsis, s’sht ajo q na shkruanin byrot politike dhe kritika ideologjike. Shikuar nga ky aspekt, kritika letrare shqipe ka pasur sfida t shumfishta e t karaktereve letrare e joletrare. Asaj ju dasht t jet e guximshme, pr t synuar e krijuar rregull, n aporin e studimeve letrare dhe pr t sanuar pasojat e gjat t ekskomunikimeve, prjashtimeve, fragmentimeve, prbuzjeve, me t cilat dukuni ishte shmtuar trupi i letrsis kombtare.

Nj nga elementet dalluese, mbi t cilat u krijua letrsia e ktyre dy dekadave dhe mendimi pr letrsin, pa dyshim se mbeti qndrimi refuzues/kundrshtues, n raport me letrsin pararendse, dogmat dhe soc-realizmin, dukuni kto q kishin vrshuar e ngulfatun letrsin shqipe, pr dekada t tra, e sidomos at q krijohej n Shqipri.

Qysh n fillimvitet ‘90 u artikulua ky qndrim refuzues dhe u ndje nevoja pr rikthimin tradits s viteve ‘30 dhe shkrimtarve t ekskomunikuar, q realisht prbnin aureoln e letrsis shqiptare. Ky qndrim, zaten ka pasur nj mision/funksion etik, prmes t cilit sht synuar nj katarsis i mendimit pr letrsin dhe kulturn letrare shqiptare n trsi. Sikur n Tiran, ashtu edhe Prishtin e gjetiu, lvizjet e pakta letrare, ishin kryesisht ato q motivoheshin dhe synon letrsin t’ia kthenin letrsis, duke e defamiljarizuar (Roman Jakobson) at nga dogma dhe ideologjia rrnuese, e cila qe
me koh mendsi tipike letrare, sidomos dominonte n Shqipri, prjashtimet e s cils n Kosov ishin t dukshme dhe shum m cilsore. Kjo nnkuptonte nj betej jo t leht, m norma, dogma t krijuar dhe me nj korpus t gjer krijimesh dhe studimesh letrare, q ishin ba gjat viteve t soc-realizmit, kur letrsia ishte zhvesh nga gjitha tiparet e saja esenciale dhe kishte marr trajta deformuese, thellsisht ideologjike, e duke mbet m s paku letrsi

Prandaj, prgjat ktyre viteve, ndodhi prmbysja e nj hierarkike letrare t shpikur q kishte krijuar soc-realizimi, pa kurrfar kritere letrare dhe estetike; nj hierarkike letrare q ishte fund e krye e vendosur nga diktatet e dhunshme, prjashtuese dhe fragmentuese.

Ajo q e karakterizon qartsisht mendimin pr letrsin n kt periudh kohore dhe letrare, pa dyshim sht synimi pr t’i korrigjuar leximet e mbrapshta, t cilat i ishin
letrsis shqipe dhe kndej pari, synimi pr t’ia rikthyer asaj figurat eminente, t munguara dhe t ndalura, me motive absurde e aspak letrare. Ky motivim letrar i korrigjimit dhe arsyetimit (Ian Meclean) t nj mendimi letrar, bhet shnjues tipologjik i ksaj kohe n letrsi. Shmtit q kishte krijuar dhe instaluar diktatura e njmendsia kulturore dhe letrare, fillojn t korrigjohen dhe arsyetohen me lexime e interpretime tjera. Pra, prgjat ktyre viteve, mendimi pr letrsin sht motivuar, duke nnkuptuar kontekstin e letrsis pararendse, prej t cilit sht vn n pah fuqishm nevoja, q e quajtm etike, t bhen korrigjime n gjith sistemin vlerave letrare, nga shmtit dhe degradimet q i krijoi letrsia e viteve t diktatit, prjashtimeve dhe selektimeve ideologjike, fetare, etj. Kt trashgim t keqe letrare, mendimi i ri pr letrsin synoi ta korrigjoi n trsi pr t’i dhn nj kahe dhe dimension t mirfillt letrar. Studimet e shumta, t cilat jan
e bhen n Tiran, Prishtin e gjetiu, jan t fokusuara kryesisht t autort, t cilt, pr disa dekada, i mungonin letrsis shqipe, tek ata t ekskomunikuarit, ata t fragmentuarit, ata t prbuzurit, t cilt n realitetin e ri, prbjn, si e prmendm, aureoln e letrsis shqipe. Ndaj, n kto dy dekada, autort dominues t letrsis shqipe, nuk jan ata q ishin deri n fillimvitet ‘90. Prgjat ktyre viteve, zn t shfaqn do her e m fuqishm, si referenca themelore, autort e fuqishm t viteve ‘30, emra q emancipuan letrsin shqipe, mendimin pr letrsin dhe kulturn shqiptare dhe ngritn at n piedestalin m t lart, si At Gjergj Fishta, Faik Konica, Vinens Prendushi, At Anton Harapi, Mitrush Kuteli, Et’hem Haxhademi, Krist Maloku, Mit’hat Frashri (i njohur edhe si Lumo Skndo), Vangjel Koca, Brako Merxhani, dhe pastaj, pasusit e tyre, Arshi Pipa, Ernest Koliqi, Martin Camaj, Anton Pashku, Frederik Reshpja, Zef Zorba, At Zef Pllumi etj. Me kta autor, sht marr e merret pjesa drmuese dhe m kualitative e kritiks letrare gjat ktyre dy dekadave. Prve t tjerash, gjithashtu gjat ktyre viteve letrare, vrehet nj rikthim domethns te autort e klasikes, si themelues t kulturs tekstuale shqiptare (Anton Berishaj), te autort si Gjon Buzuku, Pjetr Budi, Pjetr Bogdani, Jul Variboba, korpus letrar ky q studiohet si materie estetike dhe jo si lnd me rndsi gjuhsore, si pretendohej pa asnj kriter letrar, stilistik, gjuhsor, estetik, nga sejment e soc-realizmit. Nga kndej, gjithashtu vrehet nj ngulmim i vazhdueshm pr t integruar n plotni letrsin e krijuar tek arbresht e Italis, brenda turpit t prbashkt t letrsis shqipe, e cila letrsi, n t vrtet prbn nj hallk me rndsi t posame n letrsin shqipe, prgjithsisht.

Nj tjetr tipar dalluese q e shquan kt periudh letrare sht vetdija pr objektin e letrsis, ku vrehen gjithnj e m shum mendje kritike, t mprehta t gjykojn drejt letrsin, autor e dukuni letrare, si dshmi e nj kritike letrare t pjekun, e cila ndihmon n konsolidim e mendimit pr letrsin.

3.

Kritika letrare dhe letrsia

Raporti mes fiksonit dhe ligjrimit mbi fiksionin (kritikn letrare), vlersohet t jet njri nga raportet m komplekse n bot e letrsis. Ky raport, jo rrallher sht formsuar mbi paragjykime, t cilat kan rezultuar me konsekuenca negative, edhe n shkrimin fiksional. Nj eksperienc t till, e nxjerrim nga dekadat e letrsis shqipe pas Lufts s Dyt Botrore, me nj theks t veant t ajo e krijuar n Shqipri.

Ky raporti kompleks, ka tronditur gjithmon shkrimtart, kritikt dhe t pasionuarit pas letrsis. Si rezultat e ksaj, ndodh shpeshher q kritika dhe mendimi pr letrsin t zhvillohen n divergjenca, mirpo t cilat nuk e cenojn qenien e letrsis, prkundrazi e pasurojn dhe plotsojn. Dgjojm t thuhet, madje edhe lexojm, nganjher me nervozizm t tepruar, se letrsis shqipe i mungon kritika, i mungon nj lloj e kritiks s drejt, nj kritike letrare sistematike, e aft pr me ba selektimet e nevojshme dhe e guximshme pr me thn t vrtetn, sikur pr vlerat e vrteta letrare dhe anasjelltas, pr jovlerat. Ksaj dileme sht e vshtir me ju prgjigj, por mnyra m e mir sht me pa letrsin n tansin e saj, si nj sistem, sepse vetm ashtu mund t kuptohet pa keqkuptime. Un mendoj se mendimi pr letrsin n kto vite ka pas nj “detyr” aspak t leht, t lexoi, si e prmendn m lart, t rilexoi dhe korrigjoi gabimet e panumrta q la trashgimia e errt komuniste, aporin e studimeve letrare, historin e deformuar t letrsis, sajimet hierarkike, etj. N kt drejtim, sht arritur mjaft shum. Mirpo, kjo ka ba q letrsia e krijuar gjat ktyre viteve, t mbetet jasht vmendjes s kritiks letrare. Mbase, ky segment, sipas shum krijuesve, kritikve, ka stimuluar aty ktu nj letrsi mediokre, me shum emra q defilojn pa asnj inspirim krijues dhe pa kurrfar shije letrare.

Krahasuar me letrsin pararendse, n kto dekada, debatet pr letrsin jan qartsisht m t identifikueshme dhe m funksionale. Gjithashtu, prirjet e bashkkohore teorike e kritike, gjithnj e m shum bhen pjes e diskursit letrar e kulturor shqiptar.

Shikuar n prgjithsi, mund t pohohet se dy dekadat e fundit n letrsin shqipe, gjithsesi kan shnjuar ndryshime dhe formsime pozitive. N fakt, ajo pr t ciln mund t konkludohet sht se letrsia dhe mendimi pr letrsin ka tejkaluar njmendsin soc-realiste. Nuk ka nj uniformitet n studimet letrare, prkundrazi kultivohen shumsi e shkollash dhe vlersimesh letrare, t bazuara tek teorit klasike e bashkkohore. E gjith kjo mund t vlersohet e tumiret si nj shenj shpresdhnse, pr nj t ardhme m t begat pr letrsin shqipe, sidomos n fushn e fiksionit, ne t ciln do dit e m shum dalin individualitete t fuqishme.

(Ky studim sht botuar n revistn "Jeta e re", Prishtin, 2010)