Edhe ne prag te vdekjes abej nuk guxoi te fliste me Pipen ne Rome

Real-Kultura/ Si i iku censures komisioni i perbere prej gegeve ne fjalorin e Cipos frike dhe terror mbi gjuhetaret qe tentonin integritet shkencor nen diktature Fjalori i Cipos me 1954 i ndertuar me baze toskerisht nisi deformimin e pare mbi gegerishten. Arshi Pipa ne librin Politika e gjuhes ne Shqiperine staliniste shikon rastet se si gegerishtja u toskezua shprehjet frazeologjike gege u zevendesuan me trajta fjalesh toske studiuesi ve perballe tre fjaloret te Kristoforidhit me 1880 te Cipos 1954 dhe te Kostallarit cfare ka ndryshuar ne 100 vjet. Me 52 nis censura reale mbi gegerishten gjuhetaret nen diktat. Pipa tregon rastin Ne diktature abej kishte frike te takohej me studiuesit ne Rome

Kur Arshi Pipa merr ne shqyrtim ne nivel krahasimi tre fjaloret - ate te Kristoforidhit Kostaq Cipos dhe Kostallarit - na ben me dije se prej 52-shit eshte leshuar urdhri nga censoret per eliminimin e gegerishtes. Gjuhetaret e shquar ai grup qe Pipa vlereson dhe nuk i le ne hije por shpeshhere i ngarkon dhe me pergjegjesine e kohes na thote se pjesa me e mire e tyre nuk e miratonin prirjen zyrtare drejt njesimit te gjuhes ne ate menyre se si u krye.

Kemi pare deri tani se si studiuesi ne monografine e tij Politika e gjuhes ne Shqiperine socialiste te shkruar para 20 vitesh na lajmeronte se do te duheshin dhe dy breza nen diktature qe te shuheshin perfundimisht dy dialektet duke eliminuar gegerishten dhe toskezuar gegerishten. Se pari permes spastrimit te gjuhes se armikut qe ishin katolike e gege si rasti i Fishtes Camajt por dhe myslimane toske si Sejfulla Maleshova.

Ne perballjen me tre fjaloret pasi i ka nxjerre ujin e zi disiplines ushtarake qe ushtroi Kostallari ne 41 mije fjalet e shqipes Pipa hidhet per te konkretizuar ndryshimet ne rrenje qe nga fjalori i Kristoforidhit dhe ai i Cipos. Nuk eshte pa ironi shqyrtimi i ketyre dy fjaloreve prej Pipes. Por ne menyre analitike ai na con serish ne perfundime te reja qe zbardhin pjesen me te trishtueshme per intelektualet gjuhetare shqiptare te asaj kohe te cilet brenda vetes ne subkoshience nuk e donin kete njesim por nga terrori pranuan sakatimin stalinist te gjuhes. A duhet justifikuar kjo prej gjuhetareve Pipa qe jetoi burgun qe perjetoi lendimet me te medha prej diktatures qe i burgosen familjen ne mungese te tij qe i vdiq e ema pa e pare nder te vetmit intelektuale qe denoncoi diktaturen nga jashte mureve komuniste e kupton kete realitet terrori te akademikeve me shume si meshire. Ne te kundert ai nuk do te kursente as Cabejin e gjithe komisioneret gege qe ndertuan fjalorin e Cipos me lsquo54.

Pipa eshte i bindur ne analizen e tij kur na thote se ne ndertimin e fjalorit te Kostallarit dukuria themelore e ushqyer prej stalinizmit politik eshte paragjykimi dialektor qe shkon me perjashtimin mosshenimin e fjaleve gege. Krahasimi nis me fjalorin e Kristoforidhit por njekohesisht permes tij ben me dije pyetje te rendesishme qe dalin prej emertimit te Kostallarit si A eshte dialektologjia pjese e gjuhesise Ne craporte gjendet ky fjalor me dialektologjine Fjalori thjesht e shpernjeh - shkruan Pipa.

Per ta prekur kete plage sic Pipa e quan piken e dhimbshme dhe djegese te ceshtjes ai merr ne konsiderate se si afrohen ceshtjet dialektore te dy fjalore qe ai vlereson si me te miret ekzistues te shqipes ai i Kristoforidhit dhe tjetri botuar prej Cipos. Me kete duket se Pipa kerkon te shtrije vemendjen e gjuhetareve ne nje pune te meparshme historike per gjuhen shqipe me gjithe perpjekjet e diktatures per te zhdukur cdo gjurme fjaloresh nga faqja e dheut me mekanizmin e njohur qe po ushtronte te ngritjes se nje gjuhe te re staliniste.

Fjalori i Kristoforidhit A e ka vjedhur Kostallari

Pipa e vlereson Kristoforidhin si pionier te gjuhesise shqiptare dhe baba te dialektologjise. I lindur ne Elbasan me mesues Georg von Hahn Kristoforidhi njihet per perkthimin e Ungjillit ne dy dialekte. Pipa jep dy shembuj perkthimi te Ungjillit te perkthimit te Kristoforidhit nga Ungjilli si lende krahasuese per te pare se cilat parimet sundojne qe jane te qarta dhe si respektohet ndryshimet fono-morfologjike ne te dyja dialektet letrare. Behet fjale per vitin 1880 Ndersa dhe vete Pipa na sugjeron dy variante po te ketij perkthimi ne gegerisht dhe sipas shqipes se njesuar. Te perkthimi toskerisht i Ungjillit sipas Kristoforidhit dhe te Pipa sipas shqipes se njesuar vihen re dallime minimale. Per kete Pipa e ben lehtesisht te dallueshme konkluzionin ShNjL seshte gje tjeter vecse nje tjeter variant I toskerishtes letrare. Nga ana tjeter Pipa veren se nga ky krahasim struktura e shqipes ka ndryshuar pak ne nje hark kohor plot nje shekull - kjo do te thote nga koha e Kristoforidhit e deri te botimi i fjalorit te Kostallarit. Kjo ka dy ane te te menduarit se si Kostallari le jashte gegerishten si dhe huajtja prej fjalorit te Kristoforidhit

Pipa vlereson mjaft punen e Kristoforidhit sidomos kur sheh parimet e tij shkencore se si ka regjistruar fjale gege dhe toske me te njejtin kuptim ne menyre te vecuar duke vene prane edhe referencat sugjeruese.

Nga kjo verejtje Pipa thote se fjalori i Kristoforidhit eshte fjalor gjuhesor pavaresisht moskonsekuencave dhe te metat gjuhesore joprofesionale per shkak te pergatitjes ne kushte historike jo te favorshme kur u hartua fjalori. Si te mete sheh purizmin e tepruar i shtyre nga patriotizmi. Megjithate ky vleresohet si fjalor i te gjithe gjuhes se Shqiperise.

Fjalori i Cipos Kur nisi censura ndaj gjuhetareve dinakeria per te shpetuar gegerishten

Fjalori i gjuhes shqipe i vitit 1954 hartuar nga Kostaq Cipo kryeredaktor dhe grup autoresh te perbere prej anetaresh Eqrem Cabej Mahir Domi Osman Myderrizi dhe Anton Krajni ishin te gjithe gege pervec Cabejit. Pipa e ve ne dukje qysh ne fillim kete per te mesuar me pas pse gegerishtja ishte sunduese ne kete fjalor. Por me pare studiuesi na jep nje te dhene Dihet mire se gjuhetaret me te shquar shqiptare nuk e miratonin prirjen zyrtare drejt njesimit te gjuhes ne ate menyre qe u kryehellip Kjo shpjegon - thote Pipa - pse ky fjalor normativ shqip-shqip i pari i ketij lloji pranonte ende leksik e frazeologji gege. Si ne rastin e fjalorit te Kostallarit dhe te Cipos Pipa veren parathenien si pikenisje te kritereve per cfare analizohet nga ana politike.

Parathenia e ketij fjalori eshte shkruar nga Cabej pasi ne kohen e botimit Cipo kishte vdekur. Fjalori pershkruan Duhej nje fjalor praktik e i perdorshem qe te pasqyronte gjendjen e sotme te sajhellip Vete natyra e fjalorit i vinte kufi numrit te fjaleve. Zgjedhja e tyre sishte e lehte sidomos per fjalet krahinore e per skajet e shkencave te ndryshmehellip Ne fjalor iu be vend edhe mjaft fjaleve te huajahellip Per te tilla fjale lexuesi dergohet te fjala shqipe perkatese me shenimin sh. shih.

Por Pipa konstaton ne imtesi se pikerisht ky dergimi shih ekziston ne parathenie por mungon ne tekst. Ketu i jep pergjegjesi dhe vleresim njekohesisht Cabejit qe e shkroi parathenien duke vleresuar se u shkrua prej gjuhetaresh te vetedijshem te cilet donin te evidentonin huazimet leksikore por konkludon se nga kjo perballje eshte dora politike kontrolli i tekstit prej ideologeve te partise.

Fjalet e huaja sipas gjykimit partiak mund te benin pis pastertine e races shqiptare. Kjo do te thote sipas Pipes se vepra iu nenshtrua censures.

Ketu Pipa shkon ne anen e gjuhetareve mundimin e tyre per te bere dallimin shkencor ne fjalor ku perfshin te vetmin emer si Cabejin ndersa per sojin e Kostallarit tregon se vazhduan te plotesonin kerkesat me te larta ideo-shkencore qe rrafshuan dallimet.

A nuk u shkonte mendja censoreve se nje dite ky marifet i tyre mund te zbulohej dhe te behej publik per diskreditim te tyre dhe te shefave te tyre Per kete mund te merakoseshin vetem persona me integritet shkencor por jo stalinistet kerkimet studimore te te cileve udhehiqen prej parimeve ideo-shkencore d.m.th. nga ideologjia qe eshte vene permbi shkencat.

Nga kjo censure shpjegohet pse Cipo ne fjalorin e tij sic na thote Pipa nuk arriti te fuste fjale krahinore duke treguar parathenien se zgjedhja e tyre sishte e lehte sidomos per fjalet krahinore. Pipa eshte dilematik per ndergjegjen e Cipos pse autori nuk i perfshiu fjalet krahinore ashtu sic veproi Kristoforidhi. Pipa e lidh kete spastrim njelloj si me gegerishten kur na sjell perfundimin me te rendesishem se kur nisi censura mbi gjuhen dialektet dhe fjalet krahinore ne Shqiperi Qysh me lsquo52 censoret dhe shefat e tyre e kishin ndare mendjen te nxirrnin jashte loje gegerishten letrare. Por meqe evidentimi i fjaleve gege ne nje fjalor te shqipes i binte ndesh politikes se tyre te hegjemonise toske kuptohet qe ata do te kontrollonin cdo lloj orvatjeje per ta nxjerre ne pah gegerishten. Por ata nuk guxonin ende ti perjashtonin fjalet gege dhe frazeologjine e saj prej fjalorit.

Ne kete kohe Pipa ben nje gjeografi se shkrimtaret me te mire te kohes ishin gege po ashtu edhe perberja e komisionit ishin gege perjashto Cabejin pasi gjuhetare kompetente toske nuk kishte - kjo eshte arsyeja pse mbeti gjalle gegerishtja ne fjalorin e Kostaq Cipos.

Konkretisht Pipa permend rastet se si gegerishtja u iku censoreve dhe dinakerisht prej gjuhetareve u perfshi ne fjalorin qe bazohej ne dialektin toske shume fjale gege shpesh te shoqeruara prej shprehjesh idiomatike hyne ne fjalorin qe bazohej mbi dialektin toske pas tyre jane fjale gege qe e kane te barasvlershmen ne toskerisht por me nje rrenje ose teme tjeter i kane ikur censures duke futur fjale gege me te njejtin kuptim si ne ato toske nen etiketen e fjaleve gege qe kane ndonje ndryshim kuptimi nje kategori e trete qe permend Pipa eshte edhe shume me e madhe ne numer qe perbehet prej fjalesh gege shqiptimi i te cilave eshte lehtesisht i ndryshem prej atyre toske e qe kane te njejtin kuptim. Ndersa fjalet me te rendesishme Pipa thote se i gjejme te shoqeruara ne frazeologjine shume me e pasur se ne fjalorin e Kristoforidhit. Por nga ky krahasim Pipa zbulon se shihen prirje per ta toskezuar frazeologjine sa here qe trajta toske e fjales perkon me ate gege. Kjo eshte e rendesishme per ta thene se pse ende sot edhe ne librat e rinj te Kadarese madje edhe te ky i fundit sprova Mosmarreveshja shprehje frazeologjike gege ku perkon fjala me toske eshte toskezuar. Ka nje konotacion helmues se si Pipa e ka shnderruar fjalen toske ne nje forme veprore te brendshme. Shembujt qe sjell Pipa e deshmojne kete duke thene ne analizen e tij se si keto raste ka me bollek shprehjet tipike idiomatike gege te kthyera ne toskerishte. Mbi keta shembuj Pipa pohon Tregojne se fjalet e trajtat gege ashtu si edhe frazeologjia jane pjese teresore e fjalorit te Cipos. Megjithate Pipa na jep shembuj se ka edhe orvatje te heshtur te nje baraspeshimi gege-toske po qe nuk pati jeten e gjate. Fjalori i Cipos konsiderohet i pranueshem edhe pse autori i tij shpesh anatemohet per shkak te censures dhe diktatit terrorist qe u ushtrua pasi ky fjalor qe mban nje raport te pasur fjalesh gege ne krahasim me ato toske gjithsesi thuhet i bazuar mbi toskerisht. Njeanshmeri dhe paragjykim i qarte politik mbi dialektin gege ku qendron ne mes pjesa me e dhimbshme per gjuhetarin ikja nga censura Edhe kjo plot terror e frike. A e justifikon ne kete rast Pipa apo e denoncon kompromisin te gjuhetareve me diktaturen me pasojen e gjuhes Vete Pipa zgjodhi te ikte per te mos u bere pjese. Kurse Cabej sic na jep nje deshmi te forte Pipa kishte frike edhe pse ishte ne prag vdekjeje Ndonese ne kete censure Fjalorin e Cipos studiuesi e quan nder me shkencoret ne shqipen e shkruar per shkak te fshehjes se gegerishtes letrare nga censori qe do te vinte me i eger 30 vite me pas.