Feja n dritn e analizave sociologjike
"do njeri ka t drejtn e liris s mendimit, t ndrgjegjes e t fes; kjo e drejt nnkupton lirin pr t ndryshuar fen ose bindjet, si dhe lirin pr t manifestuar fen ose bindjet, vetm pr vetm ose bashkrisht, si n publik ashtu edhe privatisht, nprmjet arsimit, praktikave, kultit dhe kryerjes se riteve."
Deklarata universale e t drejtave t njeriut, neni 18.
Kuptimi sociologjik i fes
Fet kan qen dhe jan t shumta e t llojllojshme. Pr kt arsye, sociologt e kan t vshtir t formulojn nj prcaktim q ti prfshij t gjitha fet. Q n fillim t shekullit XX, sociologu i shquar Emil Dyrhejm, arsyetonte se gjithka, q i tejkalon kufijt e dijeve tona, sht baz ose piknisje e prvojs shoqrore - njerzore, e cila quhet fe. Sipas tij, n periudha kohore t gjata njerzit i kan kuptuar dhe interpretuar objektet, ngjarjet dhe prvojat n dy mnyra q ndryshojn shum nga njra - tjetra. Ajo ka sht vlersuar si profane prfshin t gjitha elementet e zakonshme t jets s prditshme. Kurse ajo q Dyrhejmi e quante t shenjt i referohet t jashtzakonshmes, t mbinatyrshmes, e cila prgjithsisht u ngjall njerzve nj ndjenj nderimi, respekti deri edhe frik.
Meqense feja ka t bj me gjithka, q gjendet prtej prvojs s prditshme, vlefshmria e saj nuk mund t mohet as nga arsyetimet e zakonshme dhe as nga shkencat. Feja sht shtje besimi, q nuk ka nevoj t mbshtetet n prova shkencore.
Feja dhe forcimi i unitetit shoqror
Feja ndikon n forcimin e unitetit t antarve t shoqris nprmjet predikimit dhe kontrollit t zbatimit t vlerave dhe normave t njjta. N shoqrit e thjeshta primitive, totemi ishte nj simbol i dukshm i nj uniteti t till.
Fet dhe zhvillimi i shoqris moderne
Fet, drejtprdrejt dhe trthorazi, kan ushtruar gjithnj ndikim t rndsishm n ecurin e zhvillimeve historike, shoqrore, ekonomike, politike kulturore etj.
Tipat e organizatave fetare
T gjitha fet kan pasur ose kan bashksit e veta t besimtarve t organizuara n forma t ndryshme. Sociologu Maks Veber dhe historiani i besimeve fetare Ernest Troel kan
klasifikimin e par t organizatave fetare, i ciii sht plotsuar n proces nga studimet sociologjike bashkkohore. Ne ditt tona jan m t prhapura kto tipa t organizatave fetare.
Organizatat fetare zyrtare
E.Troel ka shkruar se organizatat fetare zyrtare jan t qndrueshme dhe t mirintegruara brenda shoqrive t veta. Kto organizata jan dy llojesh: eklesia dhe dinominejshn, t cilat dallohen shum nga njra - tjetra, sidomos n marrdhniet me shtetin dhe organizma t tjera shoqrore.
Dinominejshni
Dinominejshni sht organizat fetare zyrtare, q nuk lidhet zyrtarisht me shtetin. Ajo, n prgjithsi sht m tolerante sesa eklesia. Antart e dinominejshve iu prmbahen me rreptsi besimeve t tyre fetare. Por, ato e pranojn pluralizmin fetar, njohin t drejtn e njerzve t tjer pr t ndjekur besime, q ndryshojn nga feja e tyre.
Organizatat fetare zyrtare n Republikn e Shqipris Kisha Katolike Shqiptare, Kisha Ortodokse Shqiptare, Komuniteti Mysliman Shqiptar dhe Komuniteti Bektashian Shqiptar, q veprojn sot n vendin ton jan dinominejshn, d.m.th. organizata fetare zyrtare t palidhura zyrtarisht me shtetin. Sipas t dhnave zyrtare t botuara, n vitin 1937 myslimant prbnin rreth 69.3 pr qind t popullsis. Myslimant shqiptar ishin t grupuar n dy bashksi t mdha: synit dhe bektashinjt. Ve ktyre ekzistonin edhe disa sekte e urdhra mistike, q prgjithsisht kishin pak besimtar. N vitin 1937 besimtart ortodoks prfaqsonin rreth 20.4 % t popullsis s shtetit shqiptar. Besimtart katolik prbnin rreth 10.2 % t popullsis s shtetit shqiptar t vitit 1937. Pas Lufts s Dyt Botrore, si rrjedhoj e proceseve demografike komplekse, sht rritur shum numri i besimtarve t feve kryesore. Megjithkt, prpjestimet ndrmjet prqindjeve t tyre jan t prafrta me ato t vitit 1937.
Toleranca fetare e shqiptarve dhe fet si faktor kundrasimilue
Si rrjedhoj e zhvillimeve historike komplekse, q nga shekulli XV deri n ditt tona, shqiptart jan me prkatsi fetare katolike, ortodokse dhe myslimane. N nj gjendje t till socialfetare komplekse natyrshm shtrohet pyetja: Si kan ndikuar dallimet fetare n ecurin e zhvillimeve politike, shoqrore, kulturore etj. t popullit ton n rajonin e Ballkanit, t mbarsur historikisht me mosmarrveshje dhe konflikte t shumllojshme?
Pushtuesit e ndryshm dhe qarqet politike kundrshqiptare t vendeve fqinje gjithnj jan prpjekur t nxitin konfliktet fetare ndr shqiptart, me qllim q t lehtsonin realizimin e planeve t tyre pr t mbajtur nn sundim ose pr t coptuar vendin ton. Por shqiptart, duke vn kurdoher idealin kombtar mbi at fetar, kan punuar dhe luftuar s bashku pa dallim feje pr shtjen e madhe t atdheut, t kombit. N kto prpjekje t prbashkta me arm e me pen, u farktua toleranca fetare, e cila sht nj nga vlerat m t vyera t kulturs tradicionale shqiptare. Un besoj se dihet gjithkund, - thekson Faik Konica, - q shqiptart jan tolerant pr besimet e tjera dhe, ndoshta, ky sht i vetmi vend n Evrop, ku nuk ka pasur luftra fetare.
Mjaft studiues shqiptar dhe t huaj kan argumentuar se fet n Shqipri kan Iuajtur edhe nj rol t rndsishm kundrasimilues. Pr shekuj me radh fet katolike e myslimane kan qen nga faktort shpirtrore m veprues kundr politikave pushtuese dhe shkombtarizuese antishqiptare t ortodoksve serb e malazez. Kurse popullsia shqiptare e besimit mysliman n krahinat jugore gjithnj ka luajtur rol t rndsishm n luft kundr prpjekjeve t vazhdueshme t qarqeve politike ortodokse greke, pr aneksimin e tokave t Shqipris Jugore. Islamizmi i shqiptarve, - argumenton studiuesi i shquar italian Roberto M.Roka, - ka qen nj prit kundr trysnis s huaj, ashtu sikurse, m par, pranimi i katolicizmit kishte qen nj mbshtetje kundr greqizimit t ndihmuar nga ortodoksia bizantine.
Deklarata universale e t drejtave t njeriut, neni 18.
Kuptimi sociologjik i fes
Fet kan qen dhe jan t shumta e t llojllojshme. Pr kt arsye, sociologt e kan t vshtir t formulojn nj prcaktim q ti prfshij t gjitha fet. Q n fillim t shekullit XX, sociologu i shquar Emil Dyrhejm, arsyetonte se gjithka, q i tejkalon kufijt e dijeve tona, sht baz ose piknisje e prvojs shoqrore - njerzore, e cila quhet fe. Sipas tij, n periudha kohore t gjata njerzit i kan kuptuar dhe interpretuar objektet, ngjarjet dhe prvojat n dy mnyra q ndryshojn shum nga njra - tjetra. Ajo ka sht vlersuar si profane prfshin t gjitha elementet e zakonshme t jets s prditshme. Kurse ajo q Dyrhejmi e quante t shenjt i referohet t jashtzakonshmes, t mbinatyrshmes, e cila prgjithsisht u ngjall njerzve nj ndjenj nderimi, respekti deri edhe frik.
Meqense feja ka t bj me gjithka, q gjendet prtej prvojs s prditshme, vlefshmria e saj nuk mund t mohet as nga arsyetimet e zakonshme dhe as nga shkencat. Feja sht shtje besimi, q nuk ka nevoj t mbshtetet n prova shkencore.
Feja dhe forcimi i unitetit shoqror
Feja ndikon n forcimin e unitetit t antarve t shoqris nprmjet predikimit dhe kontrollit t zbatimit t vlerave dhe normave t njjta. N shoqrit e thjeshta primitive, totemi ishte nj simbol i dukshm i nj uniteti t till.
Fet dhe zhvillimi i shoqris moderne
Fet, drejtprdrejt dhe trthorazi, kan ushtruar gjithnj ndikim t rndsishm n ecurin e zhvillimeve historike, shoqrore, ekonomike, politike kulturore etj.
Tipat e organizatave fetare
T gjitha fet kan pasur ose kan bashksit e veta t besimtarve t organizuara n forma t ndryshme. Sociologu Maks Veber dhe historiani i besimeve fetare Ernest Troel kan
klasifikimin e par t organizatave fetare, i ciii sht plotsuar n proces nga studimet sociologjike bashkkohore. Ne ditt tona jan m t prhapura kto tipa t organizatave fetare.
Organizatat fetare zyrtare
E.Troel ka shkruar se organizatat fetare zyrtare jan t qndrueshme dhe t mirintegruara brenda shoqrive t veta. Kto organizata jan dy llojesh: eklesia dhe dinominejshn, t cilat dallohen shum nga njra - tjetra, sidomos n marrdhniet me shtetin dhe organizma t tjera shoqrore.
Dinominejshni
Dinominejshni sht organizat fetare zyrtare, q nuk lidhet zyrtarisht me shtetin. Ajo, n prgjithsi sht m tolerante sesa eklesia. Antart e dinominejshve iu prmbahen me rreptsi besimeve t tyre fetare. Por, ato e pranojn pluralizmin fetar, njohin t drejtn e njerzve t tjer pr t ndjekur besime, q ndryshojn nga feja e tyre.
Organizatat fetare zyrtare n Republikn e Shqipris Kisha Katolike Shqiptare, Kisha Ortodokse Shqiptare, Komuniteti Mysliman Shqiptar dhe Komuniteti Bektashian Shqiptar, q veprojn sot n vendin ton jan dinominejshn, d.m.th. organizata fetare zyrtare t palidhura zyrtarisht me shtetin. Sipas t dhnave zyrtare t botuara, n vitin 1937 myslimant prbnin rreth 69.3 pr qind t popullsis. Myslimant shqiptar ishin t grupuar n dy bashksi t mdha: synit dhe bektashinjt. Ve ktyre ekzistonin edhe disa sekte e urdhra mistike, q prgjithsisht kishin pak besimtar. N vitin 1937 besimtart ortodoks prfaqsonin rreth 20.4 % t popullsis s shtetit shqiptar. Besimtart katolik prbnin rreth 10.2 % t popullsis s shtetit shqiptar t vitit 1937. Pas Lufts s Dyt Botrore, si rrjedhoj e proceseve demografike komplekse, sht rritur shum numri i besimtarve t feve kryesore. Megjithkt, prpjestimet ndrmjet prqindjeve t tyre jan t prafrta me ato t vitit 1937.
Toleranca fetare e shqiptarve dhe fet si faktor kundrasimilue
Si rrjedhoj e zhvillimeve historike komplekse, q nga shekulli XV deri n ditt tona, shqiptart jan me prkatsi fetare katolike, ortodokse dhe myslimane. N nj gjendje t till socialfetare komplekse natyrshm shtrohet pyetja: Si kan ndikuar dallimet fetare n ecurin e zhvillimeve politike, shoqrore, kulturore etj. t popullit ton n rajonin e Ballkanit, t mbarsur historikisht me mosmarrveshje dhe konflikte t shumllojshme?
Pushtuesit e ndryshm dhe qarqet politike kundrshqiptare t vendeve fqinje gjithnj jan prpjekur t nxitin konfliktet fetare ndr shqiptart, me qllim q t lehtsonin realizimin e planeve t tyre pr t mbajtur nn sundim ose pr t coptuar vendin ton. Por shqiptart, duke vn kurdoher idealin kombtar mbi at fetar, kan punuar dhe luftuar s bashku pa dallim feje pr shtjen e madhe t atdheut, t kombit. N kto prpjekje t prbashkta me arm e me pen, u farktua toleranca fetare, e cila sht nj nga vlerat m t vyera t kulturs tradicionale shqiptare. Un besoj se dihet gjithkund, - thekson Faik Konica, - q shqiptart jan tolerant pr besimet e tjera dhe, ndoshta, ky sht i vetmi vend n Evrop, ku nuk ka pasur luftra fetare.
Mjaft studiues shqiptar dhe t huaj kan argumentuar se fet n Shqipri kan Iuajtur edhe nj rol t rndsishm kundrasimilues. Pr shekuj me radh fet katolike e myslimane kan qen nga faktort shpirtrore m veprues kundr politikave pushtuese dhe shkombtarizuese antishqiptare t ortodoksve serb e malazez. Kurse popullsia shqiptare e besimit mysliman n krahinat jugore gjithnj ka luajtur rol t rndsishm n luft kundr prpjekjeve t vazhdueshme t qarqeve politike ortodokse greke, pr aneksimin e tokave t Shqipris Jugore. Islamizmi i shqiptarve, - argumenton studiuesi i shquar italian Roberto M.Roka, - ka qen nj prit kundr trysnis s huaj, ashtu sikurse, m par, pranimi i katolicizmit kishte qen nj mbshtetje kundr greqizimit t ndihmuar nga ortodoksia bizantine.