Ndikimet orientale n lirikn qytetare shkodrane

Shtresa e ndikimeve orientale n poezin popullore shqiptare dhe vemas n lirikn qytetare t Shkodrs dshmohet si prurje e nj ndikimi relativisht t gjat.
N studimet letrare sht vn re nj prirje pr tiu larguar trajtimit shkencor t ksaj shtrese ndikimesh e huazimesh.
Ktu ka ln gjurm debati i prgjithshm i shoqris nse kultura shqiptare sht ekskluzivisht perndimore.
Sot, debati sundohet prej mendimit se kultura shqiptare, qysh prej burimit e deri n t sotmen, ka qen thelbsisht perndimore dhe se ndikimet e kulturave t tjera vijn n botn e saj si nj lloj ndryshku.
N kt trajtes nuk sht e mundur ti jepet nj prgjigje pyetjeve t tilla q kan t bjn me karakterin e nj kulture. Por do t kujtojm vetm disa fakte:
Nj nga veprat m t hershme t E. abejt, themeluesit t albanologjis moderne, titullohet "Shqipria ndrmjet Perndimit dhe Lindjes".
Para tij, n monografin "Shqipria kopsht shkmbor n Europn Juglindore", F. Konica qe shprehur se Shqipria ka paguar harain q Perndimi e ka par si Lindje ekzotike dhe Lindja si Perndim t pasur.
Nj ekspozit etnografike, q prej vitesh parashikohet t hapet n Gjermani, sht propozuar t titullohet "Shqipria ndrmjet kryqit dhe gjysmhns".
Nj historian i ri shqiptar, q mbrojti kto vite studimet pasuniversitare n Paris e ka titulluar monografin e tij "Shqipria ndrmjet Perndimit dhe Lindjes: 1945-1948".
N romanin "Viti i mbrapsht" t I. Kadares nj nga konfliktet m t rndsishm sht ai i "anadollakve" dhe "oksidentalistve".
Libri i A. Izetbegoviqit mbi fatin e vendit t tij n kt fundshekulli t mijevjearit t ri titullohet "Midis Islamit dhe Perndimit".
Nj historian nga Shkodra, prof. Gazmend Shpuza ka prfunduar monografin "Shqipria ndrmjet Apenineve dhe Ballkaneve - 1934".
T gjitha kto tregojn se, problemi nuk mund t zgjidhet me nj t prer dhe aq m pak me slogane.
Metodologjikisht do ti mbahemi mendimit t abejt, sipas t cilit "bota romake-katolike dhe bota bizantine kryqzohen ktu edhe n fushn letrare, her duke ngadhnjyer njra e her duke jetuar t dyja njkohsisht, por m shum duke u shkrir n nj njsi me lndn anase t vendit".
N kt sfond mendoj se sht me vend t hetohen gjurmt e kulturave t tjera n kulturn tradicionale t popullit, pavarsisht se nga kan ardhur kto kultura.
Ndikimet orientale nganjher lidhen me periudhn e pushtimit osman n viset arbrore. Ky sht nj historicizm i ngusht. Pikpamja se ndikimet orientale kan ardhur kryesisht nprmjet islamizimit ose prej fillimit t islamizimit nuk ka mbshtetje me themel shkencor.
Lidhjet e brezave paraardhse me botn lindore kan qen shum t lashta, qysh prej periudhs antike (Ilire e greke luftuan me perst n brigjet e Azis s Vogl). Fenikasit, hetitt, shumert e perst, me qyteterimin e tyre, lan dshmi t tilla q sot nuk mund t veohen. N periudhn e zgjerimit t perandoris s Aleksandrit t madh, ilir e trakas mbrritn deri n Indi. Sado q sht e vshtir, mendoj se duhet folur pr ndikime t periudhs antike, q kan t bjn edhe me karakterin e gjuhs shqipe, dhe pr nj shtres ndikimesh t reja, q lidhen me pushtimin osman, por kan si prurje nj bagazh shum m t pasur: kulturn humaniste perso-indiane.
sht e vrtet q islamizimi i popullsis ishte nj faktor intensifikimi i ndikimeve lindore. Politikat e islamizimit (shek. XV-XVI) nuk synonin vetm kthimin fetar t popullsis s krishtere shqiptare n myslimane, proces q filloi t ec me ritme jo t ngadalta, por me vendosjen e administrats turke kryesisht npr qytete ndihmoi islamizimi i tyre m shpejt sesa n fshatra. Islamizimi u krye shpejt edhe pr arsye se prmes ardhjes n qytet t elementve t islamizuar nga rrethina fshatare... ata fitonin statusin e "qytetarit" (sheherliut), status q i vendoste n nj gjendje relativisht m t favorshme sesa ajo e mparshmja".
"Elementi i myslimanizuar e kishte m t leht t vendosej n qytete; prkundrejt shrbimit ushtarak atij i faleshin disa detyrime tatimore. Me kt duhet shpjeguar edhe islamizimi m i shpejt i popullsis qytetare". Prej ksaj kohe ndikimi i Orientit u ndie n t gjitha prmasat e kulturs shqiptare; konturimi arkitektonik lindor, objektet e kultit islamik, krijimi i lagjeve t myslimanve, kuzhina orientale (ushqimi dhe pijet), kozmetika, festat fetare, elementet dhe veglat muzikore, elementet karakteristike t kercimit etj. Por, islamizimi i popullsis si faktor intensifikimi i ndikimeve lindore nuk qe faktori i vetm dhe aq m pak nj faktor urdhrues.
Esenini nuk u islamizua aspak duke prvetsuar gjedhet poetike t popujve fqinje juglindore. As Gte, kur shkroi Divanin e tij te famshm nuk u prir prej ndonj bestytnie fetare, por thjesht prej paraplqimit poetik.
Huazimet n kultur ndodhin pr t plotsuar nevojat kulturore. Kjo ka ndodhur edhe me poezin lirike qytetare shkodrane. Jo vetm simbole e frazeologji poetike q jan karakteristike pr popujt e Lindjes, por deri gjurm t nj kodi poetik klasik perso-arab, gjenden n kt poezi (Nj studim krahasues i kodit poetik t Naimit dhe poetit pers, Rumiut, ka ndrmarr studiuesi i njohur J. Bulo).
Nj nga problemet m t diskutueshme pr karakterizimin e simboliks perse n lirikn qytetare shkodrane sht edhe fakti se si sht prftuar ajo n kt univers ku ishte e pranishme. A ka mbetur n kt hapsir t re nj komponente e veuar, apo ajo sht shkrir me njsin vendase?
N dorshkrimin e Kol Gurashit, q njihet me titullin "Hengu shkodran", nj koleksion prej 300 kngsh, prmenden nominalisht barts t tyre, q supozohet se mund ti ken sjell motivet e tyre nga Orienti. Ka kng pr t cilat mbledhsi shnon se "nuk dihet me saktsi koha kur ka xan fill". N t tjera shprehet se bhet fjal pr "kang q i ka pas prue Kasem Xhuri nga Orienti i Mesm e tcilat asht ken mundue me i shkodranizue ai vet. T gjitha kto mbledhsi i ka plotsue me fjal shqipe, n mnyr q t popullarizohen ndr ahengje dhe emisione t ndryshme". Gurashi ka shnjuar teknikat e organizimit t kngve t ktij ahengu; si hengu ndyqa, zilgjyse, ras, sergja, evish, hyseni, divan, sabah".
Ka kng t cilat jan marr thuajse en block dhe pastaj "jan shkodranizue", por nj pjes e madhe e tyre nuk jan prkthime. N to ndihet ndikimi i fuqishm i simboliks orientale. Si n traditn lindore, lirika e dashuris sht nj personazh artistikisht i pranishm dhe formalisht i prjashtuar. Nj grupim kngsh t tilla jan krahasuar me ato q n traditn popullore orientale quhen "knge uzrite ose virgjine".
Sipas Frojdit, "do fantazi sht realizim i nj dshire t paplotsuar". Kjo na lejon t kuptojm mir frymn melankolike q kan shum kng me ndikime t dukshme orientale, sidomos ato t gjinis erotike, n t cilat, sipas kodit oriental, vajza nuk mund t shfaqet vet. Kjo vuajtje e subjektit q kndon kngn, pr t mos thn kjo knaqsi q ndien kngtari prej vuajtjes s dashuris s munguar, lidhet edhe me filozofin orientale t prcaktimit. Fati sht i paracaktuar, sht dshir e Perndis, atij duhet ti nnshtrohesh. Ndihet n kng fryma e besimit, por thjesht si vetdije pr tu ruajtur nga ndshkimi i nj entiteti e jo sipas formave t adhurimit poetiko-filozofik (poezia klasike perse).
Simbolet e njohura orientale: trndafili, bilbili, karafili, zambaku, zogu n prgjithsi, lulja n prgjithsi me gjith emrtesn e saj t larmishme, kan zn vende me rndsi strukturore n lirikn popullore shkodrane. Kam konstatuar se kto simbole nuk kan arritur n poezin ton me shumkuptimsin e burimit. Ka ardhur kryesisht kuptimi m i shprfaqur i tyre. Fillimisht simbolet e msiprme u huazuan si fjal n kuptimin e tyre t drejtprdrejt (denotativ) u funksionalizuan si element t leksikut e m pas morn konotacione simbolike. Ndrsa shtresa t tjera kuptimore, q jan m t largta pr shqiptart, si mistika, kan mbetur te burimi.
Bilbili n kngn popullore shkodrane sht kngtari (n jug gjendet edhe forma e hiper-karakterizuar "bilbil gjyzar"), sht heroi i vuajtur i dashuris, njeriu n dramn e dhimbjes. N vargjet ku bilbili del si simbol shfaqet edhe mendsia orientale, pr shembull ajo e paqes s brendshme, e ekuilibrit seren, si e kishin grekt e vjetr: ke qi kjan, i mjeri bylbyl, Duro, duro, nat gemb jeshil".
N letrsin klasike prse bilbili sht nj shenjues disashkallsh, me nj polisemantike pakrahasimisht m t gj