Fryma europiane e mentalitetit juridik shqiptar

e Merkure 30 Janar 20131101 am

pNDRIIM KULLAp
pNjeri nga kontributet me te cmuar qe botimet e pas viteve 90 kane dhene per kulturen shqiptare jane prurjet e reja qe kane te bejne me nje aspekt kulturor e tradicional deri me sot po kaq pak te njohur sa dhe interesant ate te mentalitetit juridik dhe te se drejtes tradicionale shqiptare per te provuar keshtu ne menyre rigorozisht shkencore faktin se kombit shqiptar ne nje nivel goxha te kenaqshem antikiteti personaliteti dhe fisnikeria i demonstrohet nga mentaliteti i fuqishem juridik jo me pak e ndoshta shume me teper se sa dhe nga vete gjuha e poezia e tijbr
Nje fenomen i tille nuk mungoi te terhiqte vemendjen e etnologeve dhe folkloristeve vecse shume vone nga fillimi i shekullit te shkuar e per me teper ne menyre te kufizuar per sektore te vecante e me te njohurit sic eshte psh konstituimi fisnor nga punimet me me vlere jane ato te kryera nga Nopca dhe Durhami apo gjakmarrja qe terhoqi vemendjen me teper ne nje menyre pak a shume romantike e pak a shume te padrejte Ne sektore te tjere vecanerisht ne ate te se drejtes familjare dhe te se drejtes civile fiton nje merite te vecante Ernesto Cozzi delegati i pare apostolik ne Shqiperi me artikujt e tij te botuar ne Anthropos te Vjenes Kemi me pas mbledhjen dhe botimin e Kanunit nga Gjecovi dhe nje version te Bernardin Palajt mbi Kanunin e Djelmnise se Shales te botuara ne nje vellim goxha te cmuar dhe erudit per kete teme si Studime dhe tekste juridikebr
Po gjithsesi si pershkrimet e Gjecovit dhe te Gjecovit ashtu edhe studimet e autoreve te tjere nxjerrin ne pah nevojen e kategorizimit te nje permbledhjeje te plote te dokumenteve ligjore qofte te se drejtes zakonore ashtu dhe te asaj tradicionale shqiptare pa te cilen studiuesi me njohjen e cunguar qe ka per te kaluaren nuk mundet jo vetem te hulumtoje historine e institucioneve te vecanta por as te jete ne gjendje te beje interpretimin me te perafert Per keto arsye keto studime shfaqen shpesh me nje perpikeri te manget e gati gjithmone te palidhur me dokumentet e historise te se drejtes qe ne Shqiperi nuk mungojnebr
Risia me e madhe e te gjitha ketyre prurjeve historiografike jo shume te njohura per publikun e gjere ka ardhur fale nje sistemimi shkencor te te gjithe materies te kryer nga studiuesi Zef Valentini ne nje seri veprash te tij duke pasur nga njera ane ne dispozicion nje numer te madh kopjesh te dokumentacionit historik te botuar e te pabotuar dhe nga ana tjeter nje eksperience te mjaftueshme dhe te drejtperdrejte te zakoneve e dokeve te vendit ai i mblodhi ato ne nje korpus te dokumenteve te ndryshme juridike antike mesjetare dhe moderne per te arritur keshtu fale perdorimit te vezhgimeve te detajuara filologjike te gershetuara me metoden historiko-kritike ne nje parashtrim shpjegues dhe analitik te te gjithe fushes se gjere te jetes dhe aktivitetit njerezor te rregulluar nga kjo e drejte duke perfshire ketu edhe ate te familjes dhe te komuniteteve te ndryshme nje studim ky goxha i vlerte per kulturen shqiptare jo vetem ne sherbim te studiuesve te interesuar ne kete fushe por ndoshta edhe te studiuesve te sociologjise nese kane ndonjehere interes ti befasojne institucionet sociale ne menyren e ne llojin e strukturimit te tyre sa me te thjeshtebr
Mund te veconim si risi edhe metoden historiko-kritike te inauguruar per here te pare ne studimet e kesaj materie te paraprire vetem ne disa ceshtje te vecanta nga studiues te tille te eperm si Jirecek dhe Shuflay por qe jane shfaqur si te interesuar me shume per te drejten e qyteteve bregdetare I dedikohet pikerisht nje metode te tille arritja jo vetem e hulumtimit ne menyre me te perpikte te konceptit te institucioneve pergjate zhvillimit te tyre historik por edhe mundesia e demonstrimit te kontinuitetit te tradites juridike shqiptare te pakten deri ne mesjeten e vone bashke me spikatjen qe mbart kjo tradite persa i perket origjinalitetit te saj E ky pohim i origjinalitetit nenvizon Valentini sduhet aspak te na habise ashtu sic nuk duhet te na habise as pohimi se populli ilirik e me vone kombi shqiptar qe eshte vazhduesi i denje eshte mrekullisht i pajisur me dhuntine e nje kapaciteti vecanerisht special juridik te shquar per logjicitetin e vet rigorozbr
Ne mbeshtetje te lashtesise qe nenkupton ky pohim  mund te sjellim disa analogji te studiuara dhe provuara nga ana e Koliqit ne nje punim te tij goxha erudit mbi te drejten e Kanunit shqiptar dhe te drejten romake Jurisprudenca e Kanunit themelohet mbi nje kuptim moral krejt te vecante te popullit shqiptar sa fisnik aq dhe krenar qe e mbron si driten e syve dinjitetin pavaresine dhe nderin personal po ajo cka vlen me shume keto veti ai nuk i merr ne ate kuptimin e tyre te dukshem e te jashtem aspak me teper se sa ne permbajtjen e tyre rrenjesore si virtyte te vertetabr
Le ta krahasojme tash kete kuptim te ndershmerise romake me ate ndjesine e nderit aq te gjalle ne shpirt te cdo malesori shqiptar qofte edhe me i varfri e me i  panjohuri Nuk eshte e veshtire te provohet se ne themel te mbare etikes se Kanunit ne gjejme Burrnin e cila perfshin gjithcka kapercen dukjen dhe sjelljen e jashtme madje edhe thjesht detyren e drejtesise per tu ngjitur ne shkallen e eperme te shpirtit e te ndergjegjes se iluminuar Ky perplotesim virtytesh civile te larta e morale qe si ne nje atmosfere kreshnike bashkohet me shenjterine e beses a fjales se dhene i vesh vetvetiu nder syte tane malesoret e rrepte me po ate shkelqim te fatoseve te Romes shte nje prirje e forte nder fiset e vjetra shqiptare e konkretizuar ne ate shprehjen e prere si na e lane te paret ne kanu ajo qe beri te mundur ruajtjen ne Shqiperi te nje te drejte te forte gojedhanore sic mund te quhet Kanuni te vetmen qe ka arritur te mbijetoje sot ne Europe Edhe ne kohen e lulezimit te qyteteve mesjetare me statutet e tyre te shekullit XIV shohim te kene lidhje e te diskutojne per marreveshje me Venecian edhe fise apo komunitete te fuqishme fisnore sic ishin Pastrovicet por edhe Mataguzet Pamaliotet ose Hotet Por jo rrallehere fjala fis ne disa raste e perdorur keq madje edhe nga  albanologet pra s si tribu dhe nuk e paraqiten mire kuptimin e vertete te fisit qe eshte nje bashkesi familjesh nga e njejta rrenje Fisi i pergjigjet pikerisht asaj qe romaket e quanin gens ashtu sic defton me se miri  Karlo Taljavini ne vepren e vet te cmuar Shqiptare ne Dalmacibr
Behet keshtu e qarte qe kemi te bejme jo vetem me nje te drejte tradicionale etnike dhe shekullore te shqiptareve por edhe me nje te drejte qe jep e merr me kulturat e tjera juridike te po se njejtes kohe Aq me teper qe kur vihesh perballe nje analogjie midis Kanunit te maleve shqiptare dhe te drejtes se nje populli qe pati kontakte me te gjendesh i shtrenguar te dyshosh gjithmone nese eshte nje analogji e perftuar ne menyre te pavarur ne secilin prej ketyre popujve pse ashtu e diktonte mbarevajtja e gjerave pse nder te dy ekzistonte nje kulture e se njejtes shkalle apo pse nder te dy menyra e te jetuarit qe e njellojte Jane dyshime qe ska per te qene kurre e lehte per ti davariturbr
Sipas Shuflajt qe ne shekullin VIII ne Dalmaci ne Itali dhe ne rrethinat e Durresit nis te dobesohet autoriteti juridik i Bizantit Autonomite qytetare nisen te krijojne nje formesim te ri shteteror dhe juridiciteti i tyre ka mjaft ndikim nga Perendimi ne fillim te normaneve dhe anzhuineve pas shekullit XII rritet ndikimi i drejtperdrejte i shkollave te famshme juridike te Bolonjes e Padoves derisa arrihet ne shekullin XIV ne ndikimin nivelues te Venedikutbr
Por neper keto statute gjejme disa elemente te mentalitetit tradicional juridik shqiptar Keshtu ne dallim nga shume te tjere ne qytetet e Shqiperise nuk pranohej statusi i bujkroberise Gjithashtu i rendesishem si instrument dhe garanci per jeten dhe lirine personale shihej pronesia Pra dy elemente qe gjithnje kane ekzistuar dhe jane garantuar ne menyre te vecante nga e drejta tradicionale ne Shqiperibr
Duke iu referuar kercenimit te perhershem turk shqiptaret sovranet dhe komunitetet qe ishin besnike te sovranit shtyheshin nga mentaliteti i tyre juridik tradicional per te kerkuar ndorja mbrojtje dhe miqsija mbrojtje me te drejte strehimi politik per rastin qe te mundur dhe te perzene nga vendet e tyre duhet te kerkonin strehim e qe Venecia e premtonte pa asnje veshtiresi dhe ua jepte me zell kur paraqitej rasti ne token veneciane Nga ana tjeter sipas mentalitetit shqiptar nuk ishte i nevojshem nje pakt parandalues per tu mbeshtetur mbi ndorja mbrojtjen dhe miqsija miqesine e njerezve te nderuar dhe kete ndjesi ndaj nderit Venecia e ndiente Edhe pse nuk rezulton qe strehimi eventual ne token veneciane te ishte bere objekt i nje pakti ndermjet qyteteve te Shkodres dhe Drishtit dhe sovranit venecian ne vitin 1479 kur Venecia i humbi keto qytete qytetaret e tyre u strehuan bujarisht Deshmohet pra nga nje seri faktesh historike se nje nga vecorite me te spikatura e me te qenesishme te kombit shqiptar eshte tradita e tij juridike e ruajtur te pakten pjeserisht qe nga epoka e hershme e depertimeve greke e romake deri ne ditet tona fale kjo jo vetem besnikerise se kombit per traditat e tij por besojme edhe per karakterin organik e logjik te botekuptimit juridik qe ka ne baze dhe te normave themelore qe e sendezojne kete tradite juridike Kesisoj mentaliteti juridik i shqiptareve mund te konsiderohet fare mire nje periudhe afatgjate e historise se tyre e ne kete drejtim edhe nje arme e forte perfaqesimi e brendesuar ne ligjeraten se fryma mbizoteruese perendimore ne kulturen e Shqiperise nuk duhet ti detyrohet vetem faktit qe ajo gjeografikisht hapet e tera para Adriatikut dhe eshte pothuajse krejt e mbyllur nga malet perkarshi Lindjes por gjithashtu edhe fale ndikimit te madh ndaj saj te Perandorise Romake si gjate periudhes se pare ashtu dhe gjate periudhes bizantine e ne vazhdim ne shperhapjen prej Romes se rrezatimit te kultures latine dhe perendimore Nga ana tjeter edhe udheheqja e perhershme e komunitetit te saj nga nje mentalitet logjik e perqas ate shume afer me mentalitetin europjan Jane shenjime qe duhet te jene te pandashme nga cdo ligjerate e sotme e politikes se jashtme shqiptare pasi behet fjale per periudha e struktura afatgjata me te cilat pakkush do te krenohejp