Jam shkrimtar, jo roje fushe!
Pena nuk sht shpat, pena sht serum shrues
Asnj roman apo vepr letrare e botuar pas vitit 1990 n Shqipri nuk sht shoqruar me kaq debat, me kaq interes pr median dhe pr publikun sa romani T jetosh n ishull i Ben Blushit. Kshtu kan vendosur ta pagzojn mediat shqiptare suksesin e romanit t Ben Blushit, duke qen njkohsisht vet protagnist t nj kompanie intensive reklame, vet vlersues, vet kritik, duke i mbuluar t gjitha rolet e mundshme q, rndom, jan pjes e diskursit, prfshij edhe prfaqsimet pro dhe kundra.
Edhe kur bhet ndonj pyetje e tipit cilat jan arsyet q ky roman, jo vetm po shnon shifra rekorde n shitje, por edhe nj interes pr diskutim publik? ather masmedia shqiptare nga gjiri i s cils vjen Blushi, sapo ti t hapsh gojn, ndrhyn dhe po vet prgjigjet. Masmedia laragane shqiptare e ka dnuar qysh n fillim me sukses romanin e B. Blushit, andaj m mir sht ta mbyllsh gojn, se sado dhe sido q t flassh, fjala dhe opinioni yt kan pr tiu
shndet fams s romanit.
Po a sht e vrtet se ky sukses i Blushit sht i pari q ka tronditur publikun?
Pr hir t s vrtets, duhet ta kundrshtoj, duke ndrmendur ktu vjeshtn e vitin 2002 pr librin e Aurel Plasarit Dhjet ditt q nuk tronditn botn, vitin 2003 dhe 2004 me romanet e Rudina Xhungs Preja e nj martese t lodhur dhe Sikur Ana, ndrsa Blushi 2008 sht vetm rasti i tret.
N rregull? Debati, si ather, si tani ka qen me interes pr median, krejt si e cilsoni ju. Shitja n shifra rekord e ktij romani, si edhe e rasteve t autorve t mparshm, e ka nj pse, sikundr dhe debati, i cili nuk sht se vjen natyrshm, por artificial: do t bnte, fjala vjen, nj kal nse do ti shtinim nj grusht me miza? Nuk do t gjente rehat, derisa t lirohej prej tij. Prej grushtit t mizave, po them. Kshtu pra, kam hyr n shpjegimin e fenomenit, t cilin e kam sqaruar m par, n gazeta t specializuara letrare.
Tani un dua (por a do t m dgjoj vall kush?) t sqaroj disa gjra thelbsore, q skan t bjn me autort e sensacioneve, as me lexuesin e as me mendimin kritik e studimor mbi produktin letrar. Prandaj kjo krkon vesh t mpreht e, sidomos, vullnet t sinqert, si kusht pr tu mirkuptuar (ngase keqkuptimin e kemi gratis).
Nuk jam as me ata q e shajn romanin e Blushit T jetosh n ishull, as me ata q e mbrojn. Kjo pun nuk zgjidhet me rreshtim palsh pro et contra. N letrsi nuk hyhet me shpat n dor, por me asi pene t padukshme q ndikon tek lexuesi dhe kritika letrare, duke dhn nj efekt t ngjashm si me at vizitorin q sht ngjitur n terracn-kafe t nj ndrtese 180 metr dhe, papritur, shkputet nga biseda rreth filxhanit t kafes dhe hedh syt posht, fjala vjen, mbi urn e nj lumi t lundrueshm prposh. Ather njeriu vrtet kapet n befasi: i habitur shikon se si qenka ngjitur aq lart, ndaj provon trallisjen q t shkakton lartsia e pahetuar nj si marramendje e leht: pamja prposh vallzon, rrotullohet dhe, lagjja me grataela, landshaftin, avulloret mbi lum sikur rrotullohen bashk me t n nj karusel t ngadalt: ti nuk e ndjen t sigurt truallin nn kmb: ndodh ajo q thon t t ik truri!. Ksisoj pena nuk sht usht, as bob e flamur, as arom e atht baruti patriotik, por prkundrazi, serum. Serum shrues, dehs, tralliss q t mundson t prfshish t trn brenda nj shikimi vizionar, t shkaprcesh logjikn triviale t prditshmris dhe t ngjrosh hisen e Zotave, shpirtin absolut t historis me mistikn dhe ezoterikn e pavdekshme. Dhe gjuha... gjuha sht eliksiri q i drogon kuptimet racionale nprmjet efektit t saj magjistar, sugjestionues. E tash e kuptoni dhe vet se pr asgj t ktill nuk bhet fjal n veprat q parashtruam. As t Blushit.
Pra, ja ku dolm m n fund: far e ka shallashtis kaq keq lexuesin shqiptar, sa ta qortoj veten se, gjoja, sht ton i keq t mos e kesh lexuar librin e Filan Fistkut? Keqkuptimi! Komedia e prjetshme e Keqkuptimit mbi at ka sht letrsi serioze, e prjetshme dhe sozis s saj tunduese, mashtrimtare q sht letrsia masive/masovike. Ky sht kurthi q prsritet vazhdimisht, jo vetm n kulturn ton, por edhe n ato kultura imune e me profilaksi t sofistikuar. N kt kurth (t pranimit dhe receptimit) t letrsis masive si letrsi e vrtet kan rn goxha burra me gjith kostum e kollare, tullecr e kripgjat, aq sa rrengu ska t sosur, si n at prralln me shtrign plak q rri buz gjolit me nj shkop n dor: blldum! Bien n uj dyzina derhem burrash q sdin not: prpliten t dalin, rendin drejt plaks t kapen pas shkopit t saj, ndrsa ajo zgrdheshet, i ndrys m fort drejt fundit: zhytu bir, zhytu se mbete pa hise!.
Po far sht letrsia masive/masovike?
Letrsia dhe para-letrsia (letrsia masive/masovike)
Po e reduktoj kt nocion q n Fakultetin Filologjik ua jap studentve n nj cikl leksionesh. Letrsia masive/masovike sht nj narracion tepr popullor q ka lindur q n shekullin XIX si fenomen social i qendrave t urbanizuara n kulturat paramoderniste. Kryesisht me zhanrin e romanit, kjo letrsi etiketohet si romani dedektiv; romani shkencor (science-fiction) dhe joshkencor (fantasy) ose fantastik; romani western dhe romani dashuror (romani i damave, romani roz, i grave); fotoromanet dhe kinoromanet, romani mistik, historik. Emrtimet e njohura si letrsi e verdh, bulevardeske, konjukturale, ideologjike etj, jan pjes e orbits s ksaj letrsie. Ndaj t gjith ktyre zhanreve zbatohet gjithashtu termi literatur triviale, argtuese, eskapite, e tregut apo e lir, - zhanr paraletrsi, beletristik, m s mbrami dhe etiketimi vlersues i vrazhd limonad - n t prkundrt me elitaren, oborrtaren, aristokraten, dijetaren; apo ndryshe letrsia e ult, n t prkundrt me letrsin e lart.
Letrsia masive si rregull, zgjedh nj tem intriguese q nuk l asknd indiferent n grupe t caktuara shoqrore dhe imiton modelin e letrsis serioze. Prkundrazi, poetika e narracionit, si rregull, sht e mbyllur (n t kundrt me veprn e hapur t U. Ekos). N kt kuptim, ajo i prgjigjet plotsisht krkesave kanonike t piklidhjes, kulminacionit dhe pikzgjidhjes, e jo rrall edhe kritereve tradicionale pr klasicizmin e trsis s kohs dhe t vendit. Narracioni masovik ka nj lexues llahtarisht t gjer, ngase nuk e kushtzon lexuesin me asnj reflektim estetik, meditativ apo filozofik.
Ky auditor nuk ua ka takatin receptimeve t tilla: lexuesi masiv, ashtu i paprgatitur dhe siprfaqsor, gjendet n varsi psiqike nga ngjarja dhe mezi pret t kthej fletn tjetr, ndryshe nga kredhja e ngadalt n lexim, shijimi i gjuhs, poezis, imazheve autentike dhe nntekstit lodrtar ndrmjet rreshtash. Modelet e letrsis masive shiten, lexohen, mund tu rrfehen lirshm lexuesve t tjer apo kujtdo qoft, sipas modelit t ritregimit t lajmeve t reja-taze n gazetn e mngjesit, apo t ndonj reviste fletpak me tirazh t madh (n aspektin konkret letrsin masive e prqasin me mjetet e komunikimit masiv dhe shfrytzojn pr studimin e saj po ato metoda sasiore teknikn e kontent-analizs, procedurat statistikore). Prandaj procesi konsumimit masiv i docilit libr t veant t llojit t ktill, si rregull, sht mjaft i shkurtr (n kufijt e nj apo dy sezoneve, e shumta nj viti), ndrkaq q prurja e veprave t reja t ktij zhanri sht gjithnj i strmadh. Konkurenca e modeleve, sipas ligjsive t tregut, sht krejtsisht e tendosur, ndrsa qarkullimi dhe ndrkmbimi i tyre sht shum i shpejt (procese t ngjashme kemi, pr shembull, pr modn masive).
Gjith procesi i konsumit t letrsis masive, sikundr e prmendm m lart, kalon zakonisht jasht sfers s vmendjes profesionale, analizave dhe rekomandimeve t recensentve letrar, kritikve ekspres, vzhgonjs apo komentonjs. Madje procesi i konsumit t letrsis masive kalon jasht sfers s pedagogve dhe studentve, madje edhe jasht vmendjes s bibliotekarve t bibliotekave masive. N t shumtn e rasteve n zgjedhjen e lexuesve ndikojn t till faktor t rndsishm pr vetdijen e paspecializuar, si interesi-ves q sht formuar me koh kundrejt librave t ktij tipi, zhanri, teme, syzheti, e fort m t rrall kundrejt nj autori t caktuar, d.m.th., kundrejt nj strategjie t caktuar botuese, kundrejt vet kanalit t komunikimit.
Me letrsin masive/masovike nuk merret kritika letrare, studimi filologjik. Sepse sht nj proces q ndodh jasht dyerve t letrsis, ndonse konsumohet n tirazhe milona kopje. sht rrota e prditshme e preshit dhe spinaqit q konsumohet para se t vyshket shum shpejt. Shitshmria e saj q t befason (si na kan befasuar edhe n Shqipri) nuk i kap gjithsej 3 stint, hajde nj vit. Mandej del libri tjetr i sensacionit masiv dhe libri i mparshm katandiset t shitet me gjysm mimi apo n kosha. Vini re nj gj: edhe klasikt e ktij narracioni masiv/masovik si Agata Kristi, Daniel Stil, Stefen King, Nikolas Spark, Den Braun, Harold Robins, Aleksandra Marinina etj, etj., as q prmenden qoft dhe shkarazi n Historin e Letrsis s docils kulture nacionale. E thash: sht nj proces q ndodh jasht dyerve t letrsis. Si funksionon popullariteti i ksaj letrsie? Fushata aktive e reklams pr avancimin e modelit (m sakt, t tipit t dhn t modeleve) pr tek lexuesi, e cila realizohet, nga njra an, n nj form t till kulturore sociale t suksesit dhe konfirmimit/pranimit si bestseller (bumi i shitjes s javs, sezonit, vitit), dhe nga ana tjetr n figurn e shkrimtarit/shkrimtares si nj prej yjeve t publikut dhe i/e cili/cila bhet mod e fabuls s komunikacionit masiv mediatik (vese n kt rast dhe n kt cilsi emri, pamja e jashtme, jeta e prditshme e autorit mund t jet pr lexuesin e gjer e njohur, interesante dhe me autoritet ndrsa burimet, natyra dhe thelbi kuptimor i nj shkrimtari-klasik jan krejt t tjera!); mekanizmi i prsritjes q mbshtet dhe shumzon suksesin, mund t jet nj prsritje n hapsir (kinemaja dhe tele-ekranizimi i librit sensacional, shndrrimi i emrit t heronjve t librit dhe autorit n distinktive mode, ndrsa shemblltyra e tyre n suvenire) dhe n koh (seria/kolana, vazhdimi patsosur i syzheteve q bhen n llojin e vet trashgimi klasike e kulturs masive sikundr jan t tilla ndr shum sosh, Tre musketiert dhe Tarzan, Fantomas, Bashk me ern, Beautiful, Dinastia, Kloni, Paloma, Lost, Shtpiake t dshpuara, etj).
Arsyet e shitshmris edhe pr romanin e Blushit jan pikrisht marketingu, reklama, angazhimi trsor i shtypit dhe, natyrisht, padituria e intelektualve tan q e ushqyen dhe i dhan prmasn e nj ngjarjeje kulturore romanit. Pr mua romani i Blushit ka sjell nj t mir t madhe: shpalosjen e mediokritetit t inteligjencies ton, e cila duke mos gjetur tjetr sebep t fism pr diskurs historik, e gjeti kt jo tek dokumentat historik, por tek nj roman i letrsis masive/masovike.
Si ta vlersojm romanin e Blushi-junior, si shkrimtar a si historian?
Isha duke pir kafen e mngjesit n Vila Logoreci, kur nj analist i njohur kalon atypari dhe m kthehet e m bn rezil: Po si more nuk ju vjen turp ju shkrimtarve! Rrini ju, rrini... del nj Ben Blush dhe ua bn orap letrsin, ndrsa ju heshtni!. Ishte vrtet qesharak ky melodramatizm, por un iu prgjigja shfajsueshm: Zotri, un jam shkrimtar, jo roje fushe!.
Vepra artistikisht i ka dobsit, t cilat po i rendis pa i analizuar: e para gjuha. sht nj gjuh pa reliev, e dyst, e prgjithshme. Stili dftor, informativ, pa dinamik. Do t thoja nj stil anemik, vegjetarian. Kam prshtypjen se n Shqipri kan harruar pr fare do t thot tekst artistik, knaqsia e tekstit sipas R. Barthes. sht e vetmja dorzani pr ta klasifikuar nj vepr artistike apo jo artistike. Pr mua mbetet nj vepr me t gjitha simptomat e narracionit masiv. Nse vepra nuk qndron n kt pik, ather vetvetiu bien t gjitha planet e tjera, ideore, kulturore, artikuluese.
Mua nuk m shqetson aspak se far flet Blushi pr historin, a ka vrtetsi historike apo jo. As k provokon vepra. Zaten qllimi i letrsis masive sht t provokoj! Mua m intereson shkrimtari B. Blushi. Dhe at nuk e gjeta n asnj faqe. Ndrkoh q, e theksoj, Blushi sht njeri me shije, gjykuar nga poezit e hershme eksperimentale, t botuara n antologjin 100 ushtar.
M vjen vrtet keq q e ka shprdoruar talentin e tij t vrtet n nj vepr kompromentuese t letrsis masive, sepse pr nj ndrgjegje shkrimtari nuk ka vler shitja, madje duhet par me dyshim kjo, nse e do vrtet suksesin real. Nse m lejohet far kshille si vlersues i prvojs s tij t hershme letrare, do t doja t ndikoj pikrisht n kt drejtim: ti largohet ksaj prvoje fiktive, se vet ka pr ta par sa e rreme dhe sa e shkurtr sht ajo. sht nj gzim kallp, q nuk mban gjat.
Nse jo roman, si ta quajm librin e B. Blushit?
A ka realizuar Blushi n librin e tij, s paku nj diskurs me koniuktur historike apo religjioze, duke tentuar t fyej ndjenjat e besimtarve musliman? Ky sht shqetsimi naiv, i prgjithshm, q nuk l asknd rehat dhe q n fakt sht kurthi pr shitjen e librit e, paralel me t, i protagonizmit publik t nj autori q vjen piramida e politiks. Sa e vrtet sht kjo?
Ky do t ishte nj pretendim qesharak, pas gjith atyre q kemi folur m lart. Thjesht, romani do t harrohet e zor ka pr ta nxjerr m kush n drit. Jo se e them un. Kshtu thot ligjsia e pamshirshme e letrsis masive. Do t dal nj roman tjetr i ktij lloji, nj sensacion i ri q do ta zhvendos vmendjen. Srish kritika do t bjer blldum n kurth.
Ndrkoh lexuesit i duhet t piqet, Blushit t vendos n duhet ta prsris prvojn, apo t ndjek shembullin distancues t Balzakut nga romanet e tij t par bulevardesk. Nse keni vn re, t gjitha konfigurimet n studio qen przgjedhur nga organizuesi n mnyr t till, q t mos kishin haber nga diskutimi letrar. Prndryshe kompania nuk do tia arrinte qllimit t marketingut. N gjith studion nuk gjeje nj shkrimtar pr t qen, nj kritik letrar apo nj studiues t letrsis. Pse kishin frik vall? M mir nga t gjith, kt e kupton organizuesi i emisionit Opinion. Jo drejtuesi organizuesi...t.
Si duket ne shqiptarve duhet t na i caktojn me imponim shkrimtart, dje me dekret, sot me populizmin mediatik, sipas nj fushate t llogaritur deri n prjashtimin qoft edhe t opinionit t nj shkrimtari, studiuesi apo kritiku. Edhe nse lindin pal pro end contra, ata u ngjajn m s shumti mitingjeve dhe antimitingjeve n fillim t viteve nntdhjet: beteja merr fund kur mitingasht dhe antimitingasht t ken likuiduar njri-tjetrin. Kush fiton n kt rast? Politikant, sigurisht... n rastin konkret, fiton botuesi dhe autori i librit. Sepse tekefundit, gjith zallahie, zhurma, melodramatika e diskurseve t prllogaritura bhet pr t fituara ca para t pandershme dhe nj lavdi t rreme. E pse jo?
Nj mendim cinik m thot: sht e pafalshme t mos pasurohesh kur ke kaq shum budallenj prqark. Kshtu jan ndar frontet: njra pal ofron nj thes me rrena, pala tjetr e blen shtrenjt. Ja pra, gjith dialektika e nj sensacioni, gjoja letrar.
Asnj roman apo vepr letrare e botuar pas vitit 1990 n Shqipri nuk sht shoqruar me kaq debat, me kaq interes pr median dhe pr publikun sa romani T jetosh n ishull i Ben Blushit. Kshtu kan vendosur ta pagzojn mediat shqiptare suksesin e romanit t Ben Blushit, duke qen njkohsisht vet protagnist t nj kompanie intensive reklame, vet vlersues, vet kritik, duke i mbuluar t gjitha rolet e mundshme q, rndom, jan pjes e diskursit, prfshij edhe prfaqsimet pro dhe kundra.
Edhe kur bhet ndonj pyetje e tipit cilat jan arsyet q ky roman, jo vetm po shnon shifra rekorde n shitje, por edhe nj interes pr diskutim publik? ather masmedia shqiptare nga gjiri i s cils vjen Blushi, sapo ti t hapsh gojn, ndrhyn dhe po vet prgjigjet. Masmedia laragane shqiptare e ka dnuar qysh n fillim me sukses romanin e B. Blushit, andaj m mir sht ta mbyllsh gojn, se sado dhe sido q t flassh, fjala dhe opinioni yt kan pr tiu
shndet fams s romanit.
Po a sht e vrtet se ky sukses i Blushit sht i pari q ka tronditur publikun?
Pr hir t s vrtets, duhet ta kundrshtoj, duke ndrmendur ktu vjeshtn e vitin 2002 pr librin e Aurel Plasarit Dhjet ditt q nuk tronditn botn, vitin 2003 dhe 2004 me romanet e Rudina Xhungs Preja e nj martese t lodhur dhe Sikur Ana, ndrsa Blushi 2008 sht vetm rasti i tret.
N rregull? Debati, si ather, si tani ka qen me interes pr median, krejt si e cilsoni ju. Shitja n shifra rekord e ktij romani, si edhe e rasteve t autorve t mparshm, e ka nj pse, sikundr dhe debati, i cili nuk sht se vjen natyrshm, por artificial: do t bnte, fjala vjen, nj kal nse do ti shtinim nj grusht me miza? Nuk do t gjente rehat, derisa t lirohej prej tij. Prej grushtit t mizave, po them. Kshtu pra, kam hyr n shpjegimin e fenomenit, t cilin e kam sqaruar m par, n gazeta t specializuara letrare.
Tani un dua (por a do t m dgjoj vall kush?) t sqaroj disa gjra thelbsore, q skan t bjn me autort e sensacioneve, as me lexuesin e as me mendimin kritik e studimor mbi produktin letrar. Prandaj kjo krkon vesh t mpreht e, sidomos, vullnet t sinqert, si kusht pr tu mirkuptuar (ngase keqkuptimin e kemi gratis).
Nuk jam as me ata q e shajn romanin e Blushit T jetosh n ishull, as me ata q e mbrojn. Kjo pun nuk zgjidhet me rreshtim palsh pro et contra. N letrsi nuk hyhet me shpat n dor, por me asi pene t padukshme q ndikon tek lexuesi dhe kritika letrare, duke dhn nj efekt t ngjashm si me at vizitorin q sht ngjitur n terracn-kafe t nj ndrtese 180 metr dhe, papritur, shkputet nga biseda rreth filxhanit t kafes dhe hedh syt posht, fjala vjen, mbi urn e nj lumi t lundrueshm prposh. Ather njeriu vrtet kapet n befasi: i habitur shikon se si qenka ngjitur aq lart, ndaj provon trallisjen q t shkakton lartsia e pahetuar nj si marramendje e leht: pamja prposh vallzon, rrotullohet dhe, lagjja me grataela, landshaftin, avulloret mbi lum sikur rrotullohen bashk me t n nj karusel t ngadalt: ti nuk e ndjen t sigurt truallin nn kmb: ndodh ajo q thon t t ik truri!. Ksisoj pena nuk sht usht, as bob e flamur, as arom e atht baruti patriotik, por prkundrazi, serum. Serum shrues, dehs, tralliss q t mundson t prfshish t trn brenda nj shikimi vizionar, t shkaprcesh logjikn triviale t prditshmris dhe t ngjrosh hisen e Zotave, shpirtin absolut t historis me mistikn dhe ezoterikn e pavdekshme. Dhe gjuha... gjuha sht eliksiri q i drogon kuptimet racionale nprmjet efektit t saj magjistar, sugjestionues. E tash e kuptoni dhe vet se pr asgj t ktill nuk bhet fjal n veprat q parashtruam. As t Blushit.
Pra, ja ku dolm m n fund: far e ka shallashtis kaq keq lexuesin shqiptar, sa ta qortoj veten se, gjoja, sht ton i keq t mos e kesh lexuar librin e Filan Fistkut? Keqkuptimi! Komedia e prjetshme e Keqkuptimit mbi at ka sht letrsi serioze, e prjetshme dhe sozis s saj tunduese, mashtrimtare q sht letrsia masive/masovike. Ky sht kurthi q prsritet vazhdimisht, jo vetm n kulturn ton, por edhe n ato kultura imune e me profilaksi t sofistikuar. N kt kurth (t pranimit dhe receptimit) t letrsis masive si letrsi e vrtet kan rn goxha burra me gjith kostum e kollare, tullecr e kripgjat, aq sa rrengu ska t sosur, si n at prralln me shtrign plak q rri buz gjolit me nj shkop n dor: blldum! Bien n uj dyzina derhem burrash q sdin not: prpliten t dalin, rendin drejt plaks t kapen pas shkopit t saj, ndrsa ajo zgrdheshet, i ndrys m fort drejt fundit: zhytu bir, zhytu se mbete pa hise!.
Po far sht letrsia masive/masovike?
Letrsia dhe para-letrsia (letrsia masive/masovike)
Po e reduktoj kt nocion q n Fakultetin Filologjik ua jap studentve n nj cikl leksionesh. Letrsia masive/masovike sht nj narracion tepr popullor q ka lindur q n shekullin XIX si fenomen social i qendrave t urbanizuara n kulturat paramoderniste. Kryesisht me zhanrin e romanit, kjo letrsi etiketohet si romani dedektiv; romani shkencor (science-fiction) dhe joshkencor (fantasy) ose fantastik; romani western dhe romani dashuror (romani i damave, romani roz, i grave); fotoromanet dhe kinoromanet, romani mistik, historik. Emrtimet e njohura si letrsi e verdh, bulevardeske, konjukturale, ideologjike etj, jan pjes e orbits s ksaj letrsie. Ndaj t gjith ktyre zhanreve zbatohet gjithashtu termi literatur triviale, argtuese, eskapite, e tregut apo e lir, - zhanr paraletrsi, beletristik, m s mbrami dhe etiketimi vlersues i vrazhd limonad - n t prkundrt me elitaren, oborrtaren, aristokraten, dijetaren; apo ndryshe letrsia e ult, n t prkundrt me letrsin e lart.
Letrsia masive si rregull, zgjedh nj tem intriguese q nuk l asknd indiferent n grupe t caktuara shoqrore dhe imiton modelin e letrsis serioze. Prkundrazi, poetika e narracionit, si rregull, sht e mbyllur (n t kundrt me veprn e hapur t U. Ekos). N kt kuptim, ajo i prgjigjet plotsisht krkesave kanonike t piklidhjes, kulminacionit dhe pikzgjidhjes, e jo rrall edhe kritereve tradicionale pr klasicizmin e trsis s kohs dhe t vendit. Narracioni masovik ka nj lexues llahtarisht t gjer, ngase nuk e kushtzon lexuesin me asnj reflektim estetik, meditativ apo filozofik.
Ky auditor nuk ua ka takatin receptimeve t tilla: lexuesi masiv, ashtu i paprgatitur dhe siprfaqsor, gjendet n varsi psiqike nga ngjarja dhe mezi pret t kthej fletn tjetr, ndryshe nga kredhja e ngadalt n lexim, shijimi i gjuhs, poezis, imazheve autentike dhe nntekstit lodrtar ndrmjet rreshtash. Modelet e letrsis masive shiten, lexohen, mund tu rrfehen lirshm lexuesve t tjer apo kujtdo qoft, sipas modelit t ritregimit t lajmeve t reja-taze n gazetn e mngjesit, apo t ndonj reviste fletpak me tirazh t madh (n aspektin konkret letrsin masive e prqasin me mjetet e komunikimit masiv dhe shfrytzojn pr studimin e saj po ato metoda sasiore teknikn e kontent-analizs, procedurat statistikore). Prandaj procesi konsumimit masiv i docilit libr t veant t llojit t ktill, si rregull, sht mjaft i shkurtr (n kufijt e nj apo dy sezoneve, e shumta nj viti), ndrkaq q prurja e veprave t reja t ktij zhanri sht gjithnj i strmadh. Konkurenca e modeleve, sipas ligjsive t tregut, sht krejtsisht e tendosur, ndrsa qarkullimi dhe ndrkmbimi i tyre sht shum i shpejt (procese t ngjashme kemi, pr shembull, pr modn masive).
Gjith procesi i konsumit t letrsis masive, sikundr e prmendm m lart, kalon zakonisht jasht sfers s vmendjes profesionale, analizave dhe rekomandimeve t recensentve letrar, kritikve ekspres, vzhgonjs apo komentonjs. Madje procesi i konsumit t letrsis masive kalon jasht sfers s pedagogve dhe studentve, madje edhe jasht vmendjes s bibliotekarve t bibliotekave masive. N t shumtn e rasteve n zgjedhjen e lexuesve ndikojn t till faktor t rndsishm pr vetdijen e paspecializuar, si interesi-ves q sht formuar me koh kundrejt librave t ktij tipi, zhanri, teme, syzheti, e fort m t rrall kundrejt nj autori t caktuar, d.m.th., kundrejt nj strategjie t caktuar botuese, kundrejt vet kanalit t komunikimit.
Me letrsin masive/masovike nuk merret kritika letrare, studimi filologjik. Sepse sht nj proces q ndodh jasht dyerve t letrsis, ndonse konsumohet n tirazhe milona kopje. sht rrota e prditshme e preshit dhe spinaqit q konsumohet para se t vyshket shum shpejt. Shitshmria e saj q t befason (si na kan befasuar edhe n Shqipri) nuk i kap gjithsej 3 stint, hajde nj vit. Mandej del libri tjetr i sensacionit masiv dhe libri i mparshm katandiset t shitet me gjysm mimi apo n kosha. Vini re nj gj: edhe klasikt e ktij narracioni masiv/masovik si Agata Kristi, Daniel Stil, Stefen King, Nikolas Spark, Den Braun, Harold Robins, Aleksandra Marinina etj, etj., as q prmenden qoft dhe shkarazi n Historin e Letrsis s docils kulture nacionale. E thash: sht nj proces q ndodh jasht dyerve t letrsis. Si funksionon popullariteti i ksaj letrsie? Fushata aktive e reklams pr avancimin e modelit (m sakt, t tipit t dhn t modeleve) pr tek lexuesi, e cila realizohet, nga njra an, n nj form t till kulturore sociale t suksesit dhe konfirmimit/pranimit si bestseller (bumi i shitjes s javs, sezonit, vitit), dhe nga ana tjetr n figurn e shkrimtarit/shkrimtares si nj prej yjeve t publikut dhe i/e cili/cila bhet mod e fabuls s komunikacionit masiv mediatik (vese n kt rast dhe n kt cilsi emri, pamja e jashtme, jeta e prditshme e autorit mund t jet pr lexuesin e gjer e njohur, interesante dhe me autoritet ndrsa burimet, natyra dhe thelbi kuptimor i nj shkrimtari-klasik jan krejt t tjera!); mekanizmi i prsritjes q mbshtet dhe shumzon suksesin, mund t jet nj prsritje n hapsir (kinemaja dhe tele-ekranizimi i librit sensacional, shndrrimi i emrit t heronjve t librit dhe autorit n distinktive mode, ndrsa shemblltyra e tyre n suvenire) dhe n koh (seria/kolana, vazhdimi patsosur i syzheteve q bhen n llojin e vet trashgimi klasike e kulturs masive sikundr jan t tilla ndr shum sosh, Tre musketiert dhe Tarzan, Fantomas, Bashk me ern, Beautiful, Dinastia, Kloni, Paloma, Lost, Shtpiake t dshpuara, etj).
Arsyet e shitshmris edhe pr romanin e Blushit jan pikrisht marketingu, reklama, angazhimi trsor i shtypit dhe, natyrisht, padituria e intelektualve tan q e ushqyen dhe i dhan prmasn e nj ngjarjeje kulturore romanit. Pr mua romani i Blushit ka sjell nj t mir t madhe: shpalosjen e mediokritetit t inteligjencies ton, e cila duke mos gjetur tjetr sebep t fism pr diskurs historik, e gjeti kt jo tek dokumentat historik, por tek nj roman i letrsis masive/masovike.
Si ta vlersojm romanin e Blushi-junior, si shkrimtar a si historian?
Isha duke pir kafen e mngjesit n Vila Logoreci, kur nj analist i njohur kalon atypari dhe m kthehet e m bn rezil: Po si more nuk ju vjen turp ju shkrimtarve! Rrini ju, rrini... del nj Ben Blush dhe ua bn orap letrsin, ndrsa ju heshtni!. Ishte vrtet qesharak ky melodramatizm, por un iu prgjigja shfajsueshm: Zotri, un jam shkrimtar, jo roje fushe!.
Vepra artistikisht i ka dobsit, t cilat po i rendis pa i analizuar: e para gjuha. sht nj gjuh pa reliev, e dyst, e prgjithshme. Stili dftor, informativ, pa dinamik. Do t thoja nj stil anemik, vegjetarian. Kam prshtypjen se n Shqipri kan harruar pr fare do t thot tekst artistik, knaqsia e tekstit sipas R. Barthes. sht e vetmja dorzani pr ta klasifikuar nj vepr artistike apo jo artistike. Pr mua mbetet nj vepr me t gjitha simptomat e narracionit masiv. Nse vepra nuk qndron n kt pik, ather vetvetiu bien t gjitha planet e tjera, ideore, kulturore, artikuluese.
Mua nuk m shqetson aspak se far flet Blushi pr historin, a ka vrtetsi historike apo jo. As k provokon vepra. Zaten qllimi i letrsis masive sht t provokoj! Mua m intereson shkrimtari B. Blushi. Dhe at nuk e gjeta n asnj faqe. Ndrkoh q, e theksoj, Blushi sht njeri me shije, gjykuar nga poezit e hershme eksperimentale, t botuara n antologjin 100 ushtar.
M vjen vrtet keq q e ka shprdoruar talentin e tij t vrtet n nj vepr kompromentuese t letrsis masive, sepse pr nj ndrgjegje shkrimtari nuk ka vler shitja, madje duhet par me dyshim kjo, nse e do vrtet suksesin real. Nse m lejohet far kshille si vlersues i prvojs s tij t hershme letrare, do t doja t ndikoj pikrisht n kt drejtim: ti largohet ksaj prvoje fiktive, se vet ka pr ta par sa e rreme dhe sa e shkurtr sht ajo. sht nj gzim kallp, q nuk mban gjat.
Nse jo roman, si ta quajm librin e B. Blushit?
A ka realizuar Blushi n librin e tij, s paku nj diskurs me koniuktur historike apo religjioze, duke tentuar t fyej ndjenjat e besimtarve musliman? Ky sht shqetsimi naiv, i prgjithshm, q nuk l asknd rehat dhe q n fakt sht kurthi pr shitjen e librit e, paralel me t, i protagonizmit publik t nj autori q vjen piramida e politiks. Sa e vrtet sht kjo?
Ky do t ishte nj pretendim qesharak, pas gjith atyre q kemi folur m lart. Thjesht, romani do t harrohet e zor ka pr ta nxjerr m kush n drit. Jo se e them un. Kshtu thot ligjsia e pamshirshme e letrsis masive. Do t dal nj roman tjetr i ktij lloji, nj sensacion i ri q do ta zhvendos vmendjen. Srish kritika do t bjer blldum n kurth.
Ndrkoh lexuesit i duhet t piqet, Blushit t vendos n duhet ta prsris prvojn, apo t ndjek shembullin distancues t Balzakut nga romanet e tij t par bulevardesk. Nse keni vn re, t gjitha konfigurimet n studio qen przgjedhur nga organizuesi n mnyr t till, q t mos kishin haber nga diskutimi letrar. Prndryshe kompania nuk do tia arrinte qllimit t marketingut. N gjith studion nuk gjeje nj shkrimtar pr t qen, nj kritik letrar apo nj studiues t letrsis. Pse kishin frik vall? M mir nga t gjith, kt e kupton organizuesi i emisionit Opinion. Jo drejtuesi organizuesi...t.
Si duket ne shqiptarve duhet t na i caktojn me imponim shkrimtart, dje me dekret, sot me populizmin mediatik, sipas nj fushate t llogaritur deri n prjashtimin qoft edhe t opinionit t nj shkrimtari, studiuesi apo kritiku. Edhe nse lindin pal pro end contra, ata u ngjajn m s shumti mitingjeve dhe antimitingjeve n fillim t viteve nntdhjet: beteja merr fund kur mitingasht dhe antimitingasht t ken likuiduar njri-tjetrin. Kush fiton n kt rast? Politikant, sigurisht... n rastin konkret, fiton botuesi dhe autori i librit. Sepse tekefundit, gjith zallahie, zhurma, melodramatika e diskurseve t prllogaritura bhet pr t fituara ca para t pandershme dhe nj lavdi t rreme. E pse jo?
Nj mendim cinik m thot: sht e pafalshme t mos pasurohesh kur ke kaq shum budallenj prqark. Kshtu jan ndar frontet: njra pal ofron nj thes me rrena, pala tjetr e blen shtrenjt. Ja pra, gjith dialektika e nj sensacioni, gjoja letrar.