Jeta vazhdon...

Jan tri t vrteta, q un i kujtoj, mbi konfliktet. E vrteta e par sht se jo do problem ka zgjidhje. M kujtohet nj kolegu im britanik q e ka ngritur kt shtje gjat viteve ’80-t, ku flisnim pr Irlandn Veriore dhe Qipron. Hendeqet midis t dyja palve jan thjesht shum t thella pr t’i afruar dhe qndrimet mund t jen t papajtueshme. N raste t ktilla, mund t ket vetm prpjekje pr menaxhimin e gjrave dhe t ket shpres pr m t mirn. N Irlandn e Veriut, s paku, dika duket se po funksionon – tani pr tani.

shtja e dyt sht se disa probleme trajtohen m s miri nse u lihet ta gjejn vet zgjidhjen. Me fjal t tjera, nse nj konflikt i armatosur dhe nj prplasje e madhe politike n opinion, mund t shmangen pr disa vjet, ather njerzit n terren do t zhvillojn lidhjet e tyre tregtare dhe aranzhimet tjera q do ta bjn problemin m t leht pr ta zgjidhur. Disa vzhgues mendojn se kjo mund t jet mnyra pr ta trajtuar edhe shtjen e Transdnjestris n Moldavi apo madje edhe Bosnjn. Megjithat, vshtirsit qndrojn tek njerzit tjer, n interesin e t cilve sht ta mbajn problemin t gjall, duke mos i ln gjrat t shrohen natyrshm. Ktu e kam fjaln pr rolin e Rusis n Transdnjestr dhe sjelljen agresive nacionaliste t kryeministrit t Republiks Serbe n Bosnj, Milorad Dodik.

E vrteta e tret sht se zgjidhjet e problemeve edhe m komplekse disa her jan t dukshme – por askush nuk e ka gatishmrin politike pr t
at q sht e nevojshme. N rastet e ktilla, si sht konflikti izraelito-palestinez, shtjet parsore jan t qarta dhe mund t definohen lehtsisht. Mbi t gjitha, opsionet mund t vihen shum shpejt n tavolin. dokush e di se cilat jan, meq ka dekada q nuk kan ndryshuar. Fundja, secili duhet t bj kompromise mbi kto opsione. Dikush duhet t humb pak n nj shtje, por gjithashtu t fitoj n nj tjetr...

T zbulosh t dukshmen n Lindjen e Mesme

Nuk sht nevoja t jesh gjeni t kuptoj se ’mund t bhet apo jo, por ajo q sht e nevojshme sht nj guxim i madh politik apo nj vision eki i nj burrshtetasi pr t arritur marrveshje dhe pr ta vn n jet. Duke vazhduar me shembullin n Lindjen e Mesme, asnjra pal nuk do t fitoj kurr territorin q synon. Izraeli do t vazhdoj t ekzistoj, kshtu q ekstremistt arab mund t harrojn sloganin e tyre “pr ta zhytur Izraelin n det”. Palestinezt megjithat do t fitojn shtetin e tyre t vrtet, nj shtet i cili n hart nuk do t duket si djath zviceran. Asnjra pal nuk do t mund ta ken gjith Jerusalemin pr vete. Izraelitt nuk do t jen n gjendje t ndrtojn shtpi dhe vendbanime, kudo ku armata e tyre ka shkuar dhe palestinezt, nuk mund t kthehen n t gjitha shtpit q kan poseduar para ndarjes s Palestins dhe lufts s par arabo-izraelit n 1948.

Izraeli tashm ka
marrveshje realiste paqsore me Egjiptin dhe Jordanin, por as Izraeli, e as palestinezt, nuk kan qen n gjendje t zhvillojn nj vullnet politik, pr t arritur deri tek nj marrveshje midis tyre, e lre m pr ta vn n jet at. Disa njerz mendojn se ky problem sht nj prej atyre q s’ka zgjidhje, meq t dyja ant mtojn territorin e njjt. Por, nj zgjidhje duhet t prpunohet, nse nuk synohet q palestinezt t jetojn prjetsisht npr vendbanime t varfra refugjatsh dhe nse izraelitt nuk planifikojn t jetojn prjetsisht t bllokuar.

Nuk mendoj se ndonjra nga palt sht e gatshme apo e aft t jetoj nn rrethana t ktilla. shtja e vetme sht se kur do t arrihet marrveshja dhe si do t duket ajo. Por, me nj kryeministr jofleksibil si sht Benjamin Netanyahu dhe me Hamasin fanatik q komandon me besimin e mbase shumics s palestinezve, do t na duhet t presim edhe shum vite pr lider t rinj, t cilt do t pajtoheshin mbi zgjidhjen e dukshme dhe do ta jetsonin at.

... afr shtpis

Nj konflikt m pak dramatik ka qen ai midis Sllovenis dhe Kroacis, por megjithat, ka qen me ne q prej 20 vjetsh. Zgjidhjet srish kan qen t dukshme dhe mbase do t mund t arriheshin edhe para 20 vjetsh, nga nj panel ekspertsh. Tani duket sikur politika shtetrore e lidershipit slloven dhe votuesve mund t’i jap fund ksaj.

N esenc, problemi kishte t bnte me kufijt e brendshm – t padefinuar qart - t ish-Jugosllavis, sikur q e dim edhe rastin me Kosovn dhe Maqedonin. N rastin e Sllovenis dhe Kroacis, n konflikt ishin prfshir disa fshatra prgjat kufirit. Ishte edhe shtja e depozitave q mbanin qytetart kroat n “Ljubljanska Banka” dhe shtja e pronsis dhe shfrytzimi i duzinave nukleare n Krsko t Sllovenis, t ndrtuara pjesrisht me para nga Kroacia.

Mbi t gjitha, ka qen edhe shtja e kufirit detar prtej Gjirit t Piranit. Sllovenia interpreton qndrimin e saj duke thn se Gjiri i mundson qasjen direkte n ujrat ndrkombtare. Kroacia ndrkaq pohon se rruga e Sllovenis drejt ujrave nuk sht direkte, por duhet t kaloj nprmjet rrugve detare kroate apo edhe italiane.

Shumica e vzhguesve nga jasht ndjejn se ligji ndrkombtar sht n favor t pozicionit kroat. Kjo mund t jet edhe arsyeja pse Kroacia, q moti synon t’ia nnshtroj shtjen e kufirit arbitrazhit obligativ ndrkombtar, derisa Sllovenia e ka kundrshtuar nj hap t ktill. Privatisht, shum slloven do t pranojn se rasti i tyre sht i dobt. Ata thjesht krkojn q Kroacia, e cila ka nj vij t gjat bregdetare, t jet zemrgjer me Sllovenin n kt shtje.

Edhe pse historit moderne t ktyre dy vendeve kan qen afrsisht t lidhura dhe q t dyja jan larguar nga Jugosllavia n t njjtn koh n qershor t vitit 1991, ato nuk kan qen n gjendje t’i zgjidhin shtjet q krijonin ndarje midis tyre, veanrisht pr shtjen kufitare. Shumica e shtjeve tjera jan qartsuar nga fundi i viteve ’90-t, por marrveshja pr kufirin detar e arritur n 2001 nuk sht aprovuar asnjher nga Parlamenti kroat. Ai traktat do t’i jepte Sllovenis qasje direkte n ujrat ndrkombtare, n kmbim pr koncesione mbi tokn, gj e cila mbase ishte nj zgjidhje e dukshme.

Q prej ather, ka pasur incidente t shmtuara kufitare dhe provokime t ndrsjella. Sllovenia ka bllokuar hyrjen e Kroacis n BE, deri n zgjidhjen e ksaj shtjeje. Dhe vendet sikur Shqipria, Bosnja, Kosova, Mali i Zi, apo Serbia, e din se nuk mund t hyjn n BE, derisa t mos hyj Kroacia. Me fjal t tjera, ato e din se Sllovenia, n fakt, sht duke i bllokuar.

Zgjidhja e shtjes

Nntorin e kaluar, Kryeministri slloven, Borut Pahor dhe homologia e tij kroate, Jadranka Kosor, kan arritur nj marrveshje, n t ciln prfshihet edhe arbitrazhi i detyrueshm ndrkombtar mbi shtjen e kufirit. Vendimi do t fuqizohet vetm pasi Kroacia t’i bashkohet BE-s, gj e cila do ta bnte shtjen e kufirit m pak t rndsishme apo madje edhe t pakuptimt.

Parlamenti kroat e miratoi kt hap me nj shumic t madhe. N Slloveni, shumica ishte e vogl, e thjesht. Opozita akuzoi qeverin se ka punuar kok m vete dhe nuk ka krkuar konsensus t plot, sikundr e krkon tradita sllovene n shtje t rndsishme kombtare.

Qeveria e futi kt shtje n votim, n nj referendum gjithpopullor m 6 maj. Qeveria dhe grupet biznesore t interesit bn fushat t fuqishme pr t, derisa lideri opozitar, Janez Jansha, e quajti tradhti ndaj interesave kombtare.

N fund, votuesit e miratuan marrveshjen, me nj kufi t vogl karshi atyre q ishin kundr. Zgjidhja e cila ishte e dukshme dhe mund t prpunohej edhe para 20 vjetsh tani do t ket efekt. Dhe t gjith t prfshirt n t, tani mund ta vazhdojn jetn e tyre.

* * *

Patrick Moore ka shkruar pr zhvillimet n Ballkan pr m shum se 35 vjet. Ai ka qen edhe analist i Radios “Evropa e lir” nga viti 1977 deri n 2008.