Koha e ushqimeve në laborator!

Dyshime pr kt fjal t fundit t shkencs? Nuk ka prse. Pas pak vitesh do t mund t‘i mbyllim stallat, edhe pularit, pr t ln t lira t gjitha kafsht dhe shpendt, pr t cilat nuk mund t kemi m nevoj, pasi racionin e mishit (prej bretkose, peshku, lepuri, pule, dreri, vii) do t kemi mundsi ta bjm n shtpi, ashtu si bjm sot kosin apo bukn.
Nga pikpamja ambientaliste, ideja nuk sht keq. Pr t prodhuar 1 kg proteina kafshsh n zooteknik duhen nga tre n dhjet kg proteina vegjetale dhe rreth 15 metr kub uj. N gjysmn e dyt t shekullit t kaluar, popullsia botrore sht rritur m shum se dyfishi (nga 2,7 n 6,7 miliard persona) dhe prodhimi i mishit sht pesfishuar (nga 45 n 233 miliard kg n vit). Me kosto t lart ekologjike: n korrik t vitit t kaluar, fizikani britanik, Alan Calvert, ka llogaritur n revistn shkencore "Physics world", q zooteknika botrore, me daljen e gazrave t zorrve, prodhon 12 pr qind t anhidridit karbonik me origjin njerzore, gaz i konsideruar si shkaku kryesor i tejnxehjes s atmosfers. Pr t zvogluar t ashtuquajturin "efektin serr" Calvert rekomandon dietn vegjetariane. Edhe pse peshku nuk sht m mir: n vitin 2008, Fao tregonte se 75 pr qind e rezervave t peshkut ishin shfrytzuar trsisht ose n mnyr t tepruar. Madje, toni dhe merluci e kan kaluar kufirin biologjik: znia sht m e madhe se kapaciteti riprodhues. Pr t mos folur pastaj pr zoonozn, smundjet q mund t transmetohen nga kafsht ose shpendt te njeriu, si pr shembull: influenca aviare, sarsi, salmonela, lopa e mendur etj. Ndaj, me plot gojn mund t themi se nuk jan t pakt n numr ata njerz q gjithmon e m shum po mendojn se mishi dhe peshku n epruvet mund t ken domethnie t madhe. Ideja thuajse sht 70-vjeare. Kur thua kt, padyshim q t vjen n mendje viti 1932 dhe i madhi Wiston Churchill: "Pas 50 vjetsh", parashikonte se do t jet m e eficente t kultivosh biftek pule "in vitro" sesa t’i rrissh npr stabilimente pularie". Megjithat, frymzuesi i gjith ksaj duket se ka qen fituesi i mimit "Nobel", Aleks Carrel, q pr 32 vjet kishte kultivuar n epruvet nj cop zemre nga embrioni i puls. Me pak fjal, Churchill gaboi vetm 20 vjet nga ajo q tha. Megjithat, krkuesit e par q tentuan t prodhonin mish "in vitro" ishin ata t "Universitetit t Australis Perndimore. N fillim kultivuan mish deleje, duke u nisur nga qelizat staminale t muskulit, por pa sukses. M pas kaluan te bretkosat. N maj t vitit 2008, pr nj punim q duhej t tregohej n "Art Biotech", t mbajtur n Nant t Francs, tre shkenctar morn pak qeliza nga tri bretkosa dhe i vendosn n nj ambient t prshtatshm pr t‘u rritur. M pas i skuqn dhe i hngrn. Nj histori e kndshme edhe nga marsi i vitit 2007 n "Acta Astronautica", ku Morris Beniaminson, nj bioinxhinier njujorkez, tregonte se kishte kultivuar "in vitro" me parat e dhna nga NASA, fileto peshku t kuq, duke
q t rriteshin me nj ritm prej 14 pr qind n jav. Pasi i skuqi n tigan me vaj ulliri, limon, piper dhe hudhr, duket se e kaluan me sukses provn. "Era ishte e njjt me at t peshkut n supermarket dhe me pak investime mund t arrijm t bjm dika shum t ngjashme me filetot e peshkut", pati thn Beniaminson. Por prparsia e metods s prdorur nga Beniaminson, n krahasim me at australiane, qndron n faktin se n fileto jan t pranishme t gjitha indet n sasit e duhura dhe jo vetm muskuli. Por, m e uditshmja sht se t gjitha "rriten" n t njjtn koh, duke imituar strukturn "natyrale". Nga ana tjetr, Jason Matheny, i Universitetit t Marilendit n SHBA, krkon t kultivoj mishin n tasa t mdhenj plastik. "Do t mjaftonte vetm nj qeliz mm pr t plotsuar nevojat e popullsis me mish pr nj vit rresht", tregon Matheny. N fakt, ngelen dy probleme pr t‘u kaluar: shija (trashsia) e mishit dhe terreni i kultivimit. Nse fibrat nuk kontraktohen, si bn n mnyr natyrale nj muskul n nj "kafsh" t gjall, shija sht njlloj si e nj xhelatine t kuqe, me pak fjal aspak e shijshme. Kshtu, mishi q ham n t vrtet prmban jo vetm qelizat e muskulit, por edhe shum t tjera, q reagojn n momentin q muskuli ngacmohet duke u kontraktuar dhe lvizur. Pikrisht, duke rregulluar gjatsin e fibrave mund t prodhohet mish i shijshm.
Problemi i terrenit t kultivimit sht gjithnj e m afr zgjidhjes. Kshtu, lngu i marr nga gjaku i fetave t mishit t gjedhit, i prdorur npr laborator, kushton 170 dollar pr nj litr dhe nj kg mish do t kushtonte dika m pak se 400 mij euro. Ndoshta kjo t bn t mendosh se sht m mir t merresh me rritjen e tyre. Pr filetot e tij t peshkut, Beniaminson prdori nj lng m pak t kushtueshm, m t shijshm dhe ekonomik, i cili ishte nxjerr nga krpudhat dhe ishte shum her m i mir se ai i mishit t gjedhit. 
Ndrkaq, Matheny sht duke menduar pr t "modifikuar" mishin. "Do t mjaftonte t kontrolloje prbrsit pr ta privuar nga yndyrat Omega-6, prgjegjse pr kolesterolin n gjak, smundjet kardiovaskulare dhe diabetin pr t‘i zvendsuar me yndyrat e "shndetshme" t peshkut, Omega-3", thot ai. Megjithat, pr momentin mishi "in vitro" nuk sht pritur me entuziazm t madh. Thomas Dreschel, drejtor i programit t ushqimit n nj agjenci amerikane, thot: "Kjo nuk i shrben askujt. Mishi i kultivuar sht lajmi m i uditshm q kam dgjuar. Prse shkenca nuk mund t merret me gjra t tjera?" Ndrsa FDA, ent q n SHBA kontrollon ushqimet dhe ilaet, u ka krkuar kompanive q merren me klonimin e kafshve t mos nxjerrin produkte pr konsum ushqimor, derisa t vlersohet siguria e tyre. Megjithat, t prodhosh mish "in vitro" nuk krkon klonim, aq m tepr q dika e till po krkohet shum nga industria ushqimore: "Kompani i "Mc Donalds" sht e interesuar pr copa t veanta mishi, t jet i dobt dhe me baz t ult kolesteroli", tregon pedagogu i ushqimit n Universitetin e Dakots (SHBA), Vern Anderson
”Pas pak vjetsh mund t jet gati mishi pr ragu, pica dhe salsiet n industrin ushqimore", thot Henk Hagsman, prgjegjs i projektit holandez n Universitetin Ultrecht. Ndrsa Carlijn Bouten, i Universitetit t Eintovenit, tregon: "Jemi n gjendje t krijojm muskuj 2 centimetra t gjat". Ndrsa pr t krijuar brinj pa mish duhet akoma edhe pak kok. sht vrtet nj mrekulli e natyrs: prve qelizave t muskulit duhet t kultivohen edhe ato t nervave, indet lidhore dhe t gjitha kto duhet t jen t organizuara midis tyre. Ndrsa pr sa i prket shijes nuk sht problem i pazgjidhshm. Edhe prbrsit q i japin shije mund t kultivohen n laborator. Megjithat, pr momentin, t vetmit q kan provuar mish bretkose n epruvet jan shkenctart australian. "Salca e
me to ishte e mir" kan deklaruar ata pr t prjavshmen gjermane "Der Spiegel". Po mishi? "M shum dukej si brum".