Kohë cubash
“M befasoi sjellja jote. Nuk isha i msuar me kt mnyr t t folurit; nuk e kuptova pse ma zbraze gjith at mllef, thua se un isha fajtor. Dy dit e blova sjelljen tnde, i zbrtheva detajet dhe prap nuk e kuptova ose mbase nuk desha ta pranoja ndryshimin tnd, plakjen e nervave tuaja para kohe. M vjen keq t ta them kt, mirpo dikush sikur ka ndrhyr n karakterin tnd t prajshm, rrezatimin shpresdhns dhe energjin pozitive. T ka
agresiv, mosdurues, nevrastenik, ndonjher edhe me shikim dashakeqes”, - m shkruante miku im n postn elektronike. E lexoja kt letr dhe m vinte habi si t m vinte porosia elektronike nga ndonj planet tjetr.
“Dikur t shquante durimi t’i dgjosh t tjert, aftsia q t hapsh debate t plleshme dhe mendoja se ke vizion, gj q m shtynte t krkoja vazhdimisht mendimin tnd. M hapje horizonte, m gjeje rrugdalje edhe ather kur un ia mbyllja vetes t gjitha dyert, pa ln asnj shteg t hapur”, - vazhdonte miku im letrn e tij n llogari t veseve t mia, pas nj debati n nj mbrmje t freskt vere, n tarracn e nj kafeneje t kryeqytetit.
E mbylla letrn dhe e ktheva shiritin e kujtess disa dit prapa. Rrinim duke pir ver t ftoht me mikun nga diaspora. Shijonim stinn, cakrronim gotat dhe knaqeshim me ato q i kishim para. Pushonim pas nj dite t tensionuar dhe, pr dreq, n vend q ta vazhdonim qejfin ashtu sikur bnim dikur n rrethana shum m t vshtira, e hapm debatin e problemeve politike.
N fillim e kujtuam me nostalgji t kaluarn, kur ishim m t rinj, ather kur debatonim aq shum dhe me zjarrmi pr shtetin ton t ardhshm, pr aleancat e koalicionet, pr ata q na ndihmuan dhe ata q bnin sehir, derisa ne digjeshim n flakn e lufts, pr lindjen ideologjike dhe lindjen islamike, pr Perndimin, t cilin n at koh t gjith e krkonim dhe t gjith e gjakonim, pr betimet tona - vetm t shptojm nga mizorit e okupimit se kurr m nuk do ta kujtojm lindjen ideologjike e as at islamike, q na e nxorn shpirtin her njra, her tjetra, ndrsa prpiqeshim t shkputeshim nga t dyja lindjet, sikur i smuri q nuk l vend pa shkuar pr t’i ndihmuar vetes t shptoj nga lngata, e cila ia ka sfilitur shtatin koh t gjat.
Gjith ditn ishim tejngopur me gazetat, i “konsumuam” edhe lajmet e mbrmjes, me analizat e komentet, me deklaratat e intervistat e gjithfarllojshme. Do t duhej t shklqenim nga lumturia q kishte aq shum gazeta e stacione televizive, por dshproheshim me aq pak informacione. Lajmet dhe temat prsriteshin deri n pambarim, sepse edhe ngjarjet ishin t njjta si dje, si sot, sikur tash nj vit, si n stinn q kaloi, gati pa u ndier nga shirat dhe t ftohtit ose sikur dimrin q desh na mbyti me acar. sht nj ark i mbyllur i njerzve e i veprimeve, i bmave e m shum do t thosha i t pabrave. Vetm ne t mos na mbyllin n ark t ktill, pa shtegdalje si minjt e laboratorve. Dhe nse e kan prfunduar eksperimentin, t na e elin nj vrim se do t na ln pa frym, po na mbysin, ka rrezik t dalim me tru t dmtuar nga mungesa e oksigjenit. Ktu mbase filloi zjarrmia e debatit, ose ktu un u tensionova dhe bisedn ia fala dreqit...
Por t fillojm me radh. Miku im plot kujtime e nostalgji, ma kujtonte kohn kur bnim debate dhe pinim gota njrn pas tjetrs, un m shum sesa ai, ai duke m shikuar me keqardhje pr kt tejkalim t mass n t pir. T jetosh n diaspor e t mos pish, ose do t mendesh, ose duhet t ndryhesh dhe t mos rrish me asnjeri: t bhesh Robinson Kruzo nn hijen e xhungls s rrokaqiejve. Disa e kan gjetur nj rrug m t leht: flasin e flasin, pavarsisht i dgjon kush a nuk ua var veshin, jan t kndshm a t bezdisshm, ia qllojn a flasin n er. Pra, jetn n kurbet duhet ta kompensosh me dika q nuk e di se ’sht, sepse nuk e di ka t mungon m par. Miku im nuk i kishte asnjrn nga kto vese dhe jetonte qetsisht.
N at mbrmje fatkeqe, miku ma shtroi vizionin, t cilin e rrihnim shpesh npr ndejat e mrgimit, nn tingujt e muziks s zhurmshme shqiptare, kur vendosnim t torturoheshim n kafenet e bashkkombsve tan nga nostalgjia ose kur i iknim zhurms, duke u strehuar n ambientet e qeta, me tonet e pianos n ndonj bar vends, kur vrtet synonim t bisedonim, duke e dgjuar njri-tjetrin, pa e ngritur zrin n kup t qiellit. Un nuk e di pse! Mbase pse isha i acaruar, mbase pse isha i dshpruar ose ndoshta pse alkoolin nuk ma duronte truri si dikur, u kundrvura me zhurm e fodullk, duke prdorur cinizmin q nuk ishte n natyrn time.
Duke mos e dgjuar m, ia ktheva: “Miku im, perndoi koha e idealistve, erdhi koha e tregtarve, s’ke pse prpiqesh, as pse dshprohesh. T vjen keq pse jeton n kt koh pr faqe t zez, por as s’ke pse e vajton t shkuarn; ajo iku, ne nuk e donim, e luftonim kohn dhe i luftonim shmtit; bnim prpjekje pr nj koh m t mir dhe pr nj jet ndryshe, bheshim cop t ishim t denj dhe t jetojm me nder e t pashibla. Mund ta lakmojm vetm rinin q nuk e kthejm m”.
Ai m shikoi i skandalizuar dhe ma ktheu: “Por ne duhet t prpiqemi edhe sot q t kultivojm ndershmrin, jetn e ndrruar, t luftojm pr t mirn dhe pr idealet. E ke gabim nse dorzohesh, nse ua le hapsirn matrapazve e imoralve”, - ma ktheu ai i revoltuar nga ky dorzim imi pa kushte. sht tepr von t luftosh, sht donkishotizm t’i kundrvihesh s keqes. Mund t t marrin pr budalla, t krisur a t jashtkohshm, t nj kohe t pernduar. Mund t t keqkuptojn se ua prmend t pabrat, sepse do t thon q synon t’ua zsh vendin, ashtu sikurse kan
dhjetra t tjer para teje: ishin t zhurmshm e pompoz derisa merrnin poste e pastaj ia grahnin si ata q i kritikonin.
M shihte duke e shtuar dozn e dshprimit n fytyrn e kndshme dhe ende mjaft optimiste pr kohn n t ciln jetonim. Rrinim n nj pijetore verore dhe bnim debate me mikun tim, me t cilin kishim jetuar dhe kaluar npr nj koh pr faqe t zez, kur ishte vshtir t mbeteshe i ndershm, ishte vshtir ta meritoje cilsimin “patriot” ose ta themi nj fjal m t but e m t thjesht, t ishe shqiptar, q nuk je vn n shrbim t pushtuesit, q nuk bn kompromise me t dhe q nuk ke probleme me ndrgjegjen tnde.
N kt situat, fillova ta rendisja nj letr n postn elektronike: “Nuk arrita t t’i them t gjitha at mbrmje, prandaj po t shkruaj: Prpiqu t mos dshprohesh, sikurse un, t mos biesh n depresion, q nuk i ka hije moshs son, ose Zoti na ruajtt, t mos vajtosh si grat e kqija, sepse pastaj kjo bhet qllim i vetes. sht fatkeqsi q gjrat u zhvilluan ashtu sikurse nuk e prisnim; sht e natyrshme q ne prisnim ndryshe, e gjakonim nj shoqri humane, q t jemi solidar ndaj njri-tjetrit, t gatshm pr sakrifica sublime e privime, t etshm pr ta zm hapin me kohn, t vetdijshm q shoqrit e tjera t qytetruara kaluan shekujt, ecn shum para nesh, derisa ne prpliteshim nn okupim. Mirpo, ndodhi ashtu sikurse nuk duhej t ndodhte. Shtetin e bm, por q t’ua plasim zemrn shtetasve. E bm ashtu sikurse nuk i shkonte ndrmend as atij m fantazi m t oroditurit.
N siprfaqe po del nj shtres t babziturish, t cilt ia kan dhn ngjyrimin e tyre gjith hapsirs duke e ndotur. Ata jan t gatshm pr do gj, nse dikush u del prpara dhe nse ia kan ngrn hijen, por ata jan t gatshm n do gj, edhe nse nuk u del penges, ata duan t sigurohen tash dhe n t ardhmen. Psikologjia e cubit sht m e theksuar se asnjher m par. Dikur ishim t zn n luftn pr ekzistenc, na kishin prfshir prpjekjet pr t’iu kundrvn armikut q nuk na linte t jetonim, na e ngufaste gjith jetn e veprimtarin, dikur edhe na vun n zgrip t ekzistencs, desh na hodhn n humner, prandaj nuk kishin as vullnet, as energji q ta urrenim bashkkombsin, edhe ather kur t tillt e patn ndihmuar okupuesin. Shpresonim se me mirsin kristiane (falua o Zot, se nuk din ’bjn!), do t’i kthejm n rrug t Zotit dhe shpresuam se e bm nj gj t ktill ose t paktn i neutralizuam n shkall t gjer, i bm q ata t’ia vn gishtin koks dhe t mendojn pr t ardhmen e tyre e t fmijve t tyre. Mendonim se gjrat e ktilla duhet t’i lm pas shpins, t’ia lm kohs t’i gjykoj me gjakftohtsi e pa urrejtje”, - shkruaja duke vn n lvizje qelizat trunore pr t kujtuar t kaluarn dhe t tashmen q kaloi aq rrmujshm mbi ne.
“Por sot kur prisnin se kjo mirsi jona, kjo prpjekje idealiste pr t krijuar nj shoqri humane, t shndosh dhe pa urrejtje, do t realizohet, po shohim se kjo u b cop e grim. sht vshtir ta mbash baraspeshn; sht vshtir t mbetesh gjakftoht, por sht edhe m keq nse bie n dshprim”, - shkruaja dhe prpiqesha ta kapja mendimin tjetr, ende pa e qartsuar si duhet.
“Kemi filluar t’u ngjasojm shoqrive totalitare, t cilat menduam se i tejkaluam, besuam se i shkelm, i flakm n humner. Askujt m shum sesa neve nuk na shkaktuan fatkeqsi, n shkall tragjedie. Por jo - ajo mendsi po kthehet, ajo psikologji ka filluar t prvijohet n t gjitha poret e jets. Shtresa intelektuale dhe ajo e arsimuar, ose heshtin e n heshtje e tumirin kt gjendje, sepse nuk kan mundsi t’i kundrvihen, ose nuk kan guxim ta bjn nj gj t ktill, druajn se do ta psojn, ashtu sikurse psuan para tyre, ose shohin punn e vet e duke shikuar punn e vet, prpiqen t mos digjen, por njkohsisht t prfitojn pr vete, pr pasardhsit e tyre. Fundja, nuk do t jetojn njqind vjet, apo jo? T tjer intelektual ia shitn shpirtin djallit dhe bjn gar me t. Ktu u zum keqas, sepse ti kmbngulje t mos e duronim padrejtsin, t luftonim, gjith jeta sht luft, m the. Por dikur njeriu lodhet nga lufta me mullinjt e ers, ta ktheva. Ndrkaq, ti harrove nj gj, miku im: nj pjes e atyre idealistve, shkuan, vdiqn ose u margjinalizuan, pr t’ua lshuar vendin t paarsimuarve, matrapazve, tregtarve me flamuj e deri te ata q jan t gatshm n do gj, pr t’i realizuar interesat e tyre meskine.
E di edhe un sikurse ti, q spiunt e djeshm, tash jan
patriot t zhurmshm. Ata q e luftuan nacionalizmin dhe irredentizmin shqiptar, tash jan n ball t proceseve, konformistt e dhjet vjetve m par, jan
t pakompromis, ta plasin timpanin e veshit me britma kundr t huajve q ua prishin ndonjher tymin e duhanit, duke ua kujtuar se duhet t sillen si n Evrop, meq n at kontinent jetojn e jo t zhyten n krim e korrupsion, n despotizmin oriental, ku veprohet sipas qejfeve grupore e t klaneve, ashtu si po veprohet te ne.
Ne nuk patm vrass t paguar-mercenar dhe i rekrutuam; nuk patm krim t organizuar dhe e organizuam; ne nuk dinim ka sht mafia, pos n filmat amerikan dhe tash e kemi ndr m t rrezikshmit, nuk ishim t dhunshm, ishim paqsor, saq as buburrecin nuk e shkelnim, na dhimbsej, edhe at e fali Zoti, thoshim, por sot jemi
t dhunshm: shihi kronika e vrasjeve, t dhunimeve, atvrasjeve, incesteve monstruoze, t kurvris. Po bhemi shoqri e smur, ende pa u formuar, ende pa u organizuar si duhet.
Nj mik nga Perndimi, i cili lvizte npr kto hapsira edhe n kohn e okupimit her si humanitar, her si prfaqsues i shoqatave t ndryshme, m pyeti nj dit me dshprim, por edhe me nj doz akuze: “Ku treti entuziazmi juaj i dikurshm? Ku e bort guximin q e patt n kohn e okupimit? Ju bt udira nn regjimin m mizor n Evrop, organizuat shtetin paralel, ather kur ne friksoheshim se do t dorzoheshit, mbajtt arsimin, shndetsin, mbajtt moralin, ruajtt integritetin e popullit, na mashtruat edhe ne perndimorve se jeni t aft t bni shtet; madje shtet t organizuar e me ligje humane. Betoheshit n simbolet europerndimore q i ekspononit gjithkund, ndrsa sot nuk dalloheni nga kasabat e mjera t orientit!”
E pash me ironi, dikur nuk e fsheha cinizmin, ndrkaq, ai vazhdonte:
“Sot nuk jeni as hija e shoqris s dikurshme t organizuar, solidar, energjik, entuziast e idealist, sot nuk mund ta organizoni nj komun pa shprthyer ndonj skandal hajnie a konflikti i armatosur”.
Kur ai i zbrazi t gjith plumbat, ia ktheva: Ajo energji e aftsi sht edhe tash e ndrydhur, energjit i margjinalizuat ju, ose t prkdhelurit tuaj. Ata q rrezatonin kt energji, q e mbanin moralin, nuk jan m n skenn politike, i shmangt me forma t ndryshme; njerzit t cilt mund ta bjn shtetin sipas ndrrave t tyre: shtetin e njerzishm, t kndshm dhe t dashur pr shtetasit.
Derisa ai me shihte me habi, vazhdova me nj frym: Cop e grim u bt derisa i nxort n siprfaqe grupet nga gjirizi dhe pastaj skandalizoheni kur ata bjn kshtu si bjn, habiteni me shkalln alarmante t korrupsionit, uditeni pse bjn kshtu si bjn e jo ndryshe, shtiheni sikur nuk e keni ditur kush jan ata dhe ka sht pritur prej tyre.
Ja rezultati i idealeve t bra cop e grim: po vritet ndrra. Dikur e kishim nj ndrr dhe njeriu q ka nj ndrr, e ka gjith botn, ai shkon pas ndrrs se tij pr ta realizuar. Por ne e bm shtetin sipas mass suaj, nuk e bm sipas dshirs son. Dikur e kishim nj ndrr, sot kemi krkesa m t pakta: t mbijetojm, t mbetemi gjall, t mos na vrasin dhe lusim Zotin q fmijt tan t mos jetojn n kt shtet, m mir ta marrin botn n sy, m mir ta krkojn fatin e tyre, t vrapojn pas ndrrs s tyre n botn e madhe t mundsive t mdha. M nuk e krkojm shtetin q e gjakonim dikur. Tash e krkojm vetm qetsin, prehjen e eshtrave t lodhur nga jeta e rrmujshme. I thash edhe shum gjra t tjera mikut nga Perndimi, t cilin dikur e moja shum. Nuk m takoi kurr m.
Prandaj miku im i diaspors, mos u prpiq t prmirsosh shoqrin, mos shpenzo energji t’u tregosh t tjerve se si duhet t veprojn. Ata e din fare mir kt gj, por s’kan mundsi: ua ka ngrn macja prsheshin dhe rrin e shohin seri. Po ta kujtoj, edhe nj her, dikur nuk e kishim asnj forc perndimore n vend dhe ishim n Perndim me mendsi e me prcaktim. Tash erdhi gjith Perndimi n atdheun ton t sfilitur, m shum se kurr gjat historis, ndrsa kurr nuk kemi qen m larg Perndimit me veprime e mendsi.
Kot q u hyn n hak atyre q s’mund t bjn gj dhe i kursen pa dashje ata q po bjn keq, sepse sht vshtir t’ia qllosh n kt koh t pakoh, n kt koh q t vjen keq pse e jeton dhe pse e prite, ndrsa lusje qiell e tok dikur q t t jepte edhe ndonj dit jet, vetm ta prisje kohn kur nuk do ta kishe shkaun mbi kok, kur nuk do t dgjoje ulrimat e tij kafshrore. Por, sa udi, se si ndryshojn kohrat...!” Derisa jasht errsira kishte mbyllur gjith horizontin, dritat e qytetit shklqenin me bardhsin fosforeshente, un vazhdoja t komunikoja me mikun tim, t hatruar q ishte kthyer n diaspor: “S’kishte gj m siklet sesa t shohsh miqt a bashkmendimtart e dikurshm, me t cilt ke ndar hallet dhe fatin e prbashkt, ndrsa tash t shmangen, sikur ta ndienin veten fajtor, t prshndesin ftoht dhe ta bjn me dije se s’kan koh t merren me ty, nuk duan t t flasin. Ata jan t njjt, vetm se tash jan pr dhjet a dymbdhjet vjet m t plakur. Nuk duan t t shohin, sepse n fytyrn tnde shohin dshtimin e tyre, ndrkoh kan ndryshuar koncepte a mnyr t t menduarit, jan larg nga ndrrat e dikurshme, nuk jan m idealist, jan
materialist, ose praktik sikurse din t t thon kur t rrshqet goja dhe ua kujton ndrrat e dikurshme.
Po t kishe durim, do t’i renditja edhe disa gjra t tjera, por besoj se sht mjaft kaq sa t’i thash.
Miku im. Po ta shkruaj, sepse pas debatesh mospajtimi, u zum, u hatruam n njri-tjetrin, tham edhe fjal t rnda, jo pse nuk mendonim njjt, jo pse nuk na dhembte t dyve zemra pr at q po ndodh, por pse njri nuk donte ta pranonte realitetin, sikur donte ta fuste kokn n rr si makushi, kurse tjetri e thoshte tro e m ashprsi t vrtetn q na lndonte n zemr. Dhe, n at trosi, kishte cinizm. Prandaj, po ta shkruaj kt letr, jo t t krkoj falje, as t t them se ti kishe t drejt, por t t tregoj pafuqin time dhe pamundsin tnde. Por me duhet t ta them edhe nj gj: ti prap je m fatlum - ti nuk ndeshesh do dit me prapsit tona, ndrsa un ua pi helmin do dit, do muaj dhe vit pr vit, pa hetuar asnj prmirsim vetm prkeqsim. Vonim, se shptim nuk ka. Por pa t keqen e fmijve tan. Ndrkaq, ti kt hidhsi pelini fare pak e shijon. Nj her n vit ose n do dy vjet vjen si era e malit, rri ca dit n vendlindje, n katundin piktoresk, ku ke ndrtuar nj vil t bukur (shpreson t t kthehen edhe fmijt ndonjher, gj q un dyshoj), nuk takohesh me asnjeri. Dhe kur ngopesh me nnn natyr, duke iu prmbajtur thirrjes se Rusoit, pastaj del n qytet, takohesh me miqt e vjetr dhe kur i rrklleni ca gota raki ose ver t bardh t ftoht, z e flet thua se ne nuk dim dhe nuk i shijojm t gjitha ato prapsi, t cilat ti na i nxjerr fytyrs, bile na i prplas zhurmshm thua se ne i bm dhe i pollm. Revoltohesh pse nuk dalim edhe nj her n ball t proceseve, pse nuk i luftojm shmtit.
Dhe, n fund, miku im, nuk dua t bhem cinik, sepse jemi miq t mir dhe shpresoj se deri n fund t jets do t mbetemi t till, mirpo m duhet ta them: ti ke nj atdhe rezerv, madje ke nj atdhe kryesor ku jeton tash njzet vjet, kurse un nuk kam atdhe tjetr. Kt atdhe ma tjetrsuan, kam frik se do t’ua nxjerrin hujin edhe fmijve t mi, gj q m dshpron edhe m shum. E prfundova letrn drejtuar mikut dhe u ndala para se t bja fardo veprimi. Vendosa ta ruaja pr vete, n skedarin e letrave pa adres. Megjithat, nuk doja ta dshproja. Nuk doja as ta humbisja, ishim n nj mosh kur as nuk e duronim fjaln e rnd, as s’na kishte hije ta kthenim.
Atij ia drgova vetm nj fjali: Koh cubash, miku im, mos ma z pr t madhe.