Kriza financiare në Greqi dhe shqiptarët atje

Kto dit, rrjetet e lajmeve po prcjellin vlersimin e agjencis financiare “Standard & Poor’s” pr bonot e thesarit (borxhin shtetror) t Greqis. Sipas atij vlersimi, investimet nga bonot greke t thesarit dalin me humbje dhe borxhi i Greqis ka vlern e plehrave/hedhurinave (“junk”, n anglisht). Pra, ata q kan bler bono thesari t Greqis, prfshir edhe blerjen q u b prej Bashkimit Evropian n formn e ndihms financiare, ka shum pak mundsi q t’i marrin parat mbrapsht. Pr m tepr, nse Greqia do t marr para t tjera borxh pr t shlyer borxhet e vjetra, ajo do ta marr at me interes akoma m t shtrenjt dhe kushte m t rrepta. Ky njoftim bri q tregjet/bursat n Amerikn e Veriut t shohin teposht. Nprmjet bonove t thesarit (“bonds”, n anglisht) qeveria e nj shteti prodhon apo blen paran e vendit, t ciln prdor pr t mbuluar pagesat brenda e jasht shtetit, si dhe pr ta investuar. N kushtet e tanishme, Greqia nuk ka mundsi t prodhoj para (euro) dhe ka shum pak burime pr t grumbulluar para t that (p.sh. euro, dollar), sepse investitort e huaj nuk i afrohen nj vendi ku investimet dalin me humbje.

Bonot e thesarit jan n fakt investime n borxh. Pala investuese sht ajo q blen bono thesari. Pala shitse, d.m.th. qeveria, grumbullon kshtu para t cilat domosdoshmrisht duhet t’i investoj/qarkulloj me prfitim/interes m t madh sesa i sht dhn pals investuese. Bonot e thesarit jan t llojit t brendshm (“government bonds”, n anglisht) dhe t jashtm (“sovereign bonds”, n anglisht). Bonot e brendshme doln n drit pr her t par n vitin 1693 kur qeveria britanike prdori skemn e tyre pr t financuar vazhdimin e lufts nntvjeare (1688-1697) kundr Francs. Vlera e bonove t brendshme kalon pr t prodhuar/bler para q prdoret brenda kufijve t nj shteti, kurse vlera e bonove t jashtme prdoret pr t prodhuar/bler monedha t huaja t nevojshme pr pagesat e jashtme. Tr shuma e paras q u sht borxh blersve t bonove t brendshme, prbn at q quhet borxhi i brendshm (“government/domestic debt”, n anglisht). Tr shuma e parave q u sht borxh blersve t bonove t jashtme, prbn at q quhet borxh i jashtm (“sovereign debt”, n anglisht).

N rastin e Eurozons, kto dy lloje bonosh jan shkrir n nj, sepse 16 shtete (nga 27 shtete q ka Bashkimi Evropian) nuk prdorin m monedha t veanta, por nj t prbashkt, euron. Megjithat, do shtet e ka t caktuar sasin e eurove q mund t prodhoj pr blej dhe cilsia e tyre mbetet brenda kufinjve t shtetit prkats. Eurozona i ngjan nj karvani anijesh t lidhura njra me tjetrn, i cili trhiqet prej anijeve m t fuqishme (Gjermania e Franca). Borxhet e kan rnduar aq shum anijen e kalbur greke sa praktikisht ajo sht e prmbytur dhe duke u fundosur. Nga kjo fundosje rrezikohen t trhiqen n fund t detit edhe anijet pran (Portugalia, Spanja, ndonse kto mund t ndihmohen pak prej flotiljeve t tyre t ish-kolonive) dhe t ngadalsohet n prgjithsi vozitja e karvanit evropian. Pr Eurozonn duket se ka dy zgjidhje: (1) T kpus litart dhe ta ler anijen greke t fundoset e mallrat e saj t’i marrin dallgt; n kt rast piratt rus e kinez do suleshin pr t'i hedhur engelin anijes q fundoset dhe pr t zn sa m shum plak; (2) T ndihmoj q t ndrtohet nj anije greke plotsisht e re, me form e madhsi tjetr, me prmbajtje e marrdhnie perndimore, me qllime e shrbime evropiane, me moral e mirnjohje pr kombet e tjera.

Teorikisht, blerja e bonove t thesarit quhet investim pa rrezik, sepse qeveria rrit taksat pr t grumbulluar paran q nevojitet pr t shlyer blersit e bonove t thesarit n afatin e paracaktuar. Agjencia financiare “Standard & Poor's” pohonte se Greqis i duhen 8.5 miliard (bilion) euro m 19 maj 2010 pr t shlyer blersit e bonove t thesarit. Edhe nse do gjenden kto para, niveli i jetess do ulej mjaft thell dhe ekonomia greke do t shkoj tatpjet pr t paktn dhjet vitet e ardhshme. N kto kushte kur vlera financiare (aftsia blerse) e Greqis barazohet me vlern e hedhurinave, qeveria greke ka kto mundsi pr t nxjerr vler:

(1) T rris taksat mbi fitimin dhe ato doganore, gj q rrjedhimisht rrit mimet e shrbimeve dhe mallrave. T rris taksat e pronave dhe pronsive, prfshir ktu edhe gjobn e siguracionit t makinave, shtpive, anijeve etj. Qytetart e Greqis kan koh q bjn greva e demonstrata pr dhimbjet e shkaktuara nga masa t tilla; vshtir se ato do t pranonin tani m shum taksa t tilla.

(2) T marr me njfar mnyre parat e kursyera t njerzve npr banka. Nj mnyr e till sht q nj dit qeveria apo bankat greke t’u thon kursimtarve n Greqi se parat e tyre do t’i qarkullojn pr nevojat e vendit (n fakt, pr blerje eurosh) dhe do t’ua kthejn m me shum fitim (n dukje, bankat rrisin normat e interesit pr kursimet). Dhe ditn tjetr t thon se investimi i djeshm qe jo i mbar dhe sht e pamundur t shlyhet borxhi ndaj tyre apo borxhi i brendshm (“default”, n anglisht). Si rrjedhim, shpallet kalimi n falimentim dhe bankat treten brenda nats. Nj shembull pr kt rast sht kriza e Rubls ruse n gusht 1998, kur p.sh. banka e madhe “Inkombank” zhduku ekzistencn e saj me t gjitha ’kishte brenda nats, Rubla ruse u zhvleftsua katr her vetm pr nj muaj, dyqanet u boshatisn dhe mimet e mallrave shtegtuan me krillat.

(3) T ndjek kshilln e dhn nga disa politikan gjerman q t shes ishuj apo toka kontinentale. Nj situat e ngjashme ka qen n vitin 1878 kur Perandoria e krimbur Osmane mori ndihmn e shptimit prej ushtris s Perandoris Britanike, n kmbim t shitjes s Qipros, pr t prballuar ushtrin ruse q kishte arritur n dyert e Stambollit.

do pare tjetr e dhn do jepet (si jepet) n form borxhi me interes t prbr (interes i shtuar kundrejt pjesve t pashlyera). Ata q rrojn n Amerik t Veriut apo Evrop Perndimore e din mire se ’do t thot “blerje” shtpie, makine apo shkollimi me para borxh. Para nj jave lajmet rrfenin pr t pasurit e Greqis t cilt kishin trhequr prej bankave greke dhe i kishin drguar jasht 12 miliard (bilion) euro. Duket se kta pasanik e din mir se q t mbeten t till nuk nevojitet t shkruhen eqe (pr t bler bono thesari t Greqis). do para tjetr e derdhur tani n Greqi vetm se do ta mbaj at edhe pr ca koh si "nj grua e Lindjes dhe dashnore e Perndimit". Anijen e zymt greke nuk e shptojn dot as numrat 900 n Shqipri, as kazinot e buzukt, as pagzimet, as dshirat e marinarve t saj pr t'u shplar n gjiret detare t Shqipris, as urrejtjet fetare e kombtare t edukuara q n vogli, as tanket e raketat e blera n Rusi, as parat e nxjerra n Shqipri nprmjet telefonave e celularve, e as bashkpuntort e tyre dhe t serbve n Shqipri. Lufta tani e Greqis kundr borxheve t veta vjen si jehon e Lufts s Peloponezit (413-404 p.e.s.) dhe do kaloj npr t njjtt cikle natyral q pasuan at luft n lashtsi.

Pr shqiptart q kan para npr bankat greke, nj pyetje hutuese u qndron prball: A sht von q t trheqin parat nga bankat greke, apo jo? Meqense do minut rndon shum, ather veprimi m i shpejt dhe i thjesht sht marrja e parave nga llogarit q kan npr degat e bankave greke, qofshin n Greqi apo Shqipri. M pas, ata mund t'i mbajn ato para me vete (por siguria sht e pakt) ose t'i drgojn npr bankat shqiptare apo jogreke. Si monedh, paraja e shqiptarve n Greqi sht e sigurt, sepse sht n euro. Ndryshe qe situata financiare e shqiptarve n Shqiprin zyrtare n fillim t viteve 1990, kur Leku (bashk me kursimet npr banka) u zhvlersua dhjet her. Dhe po ndryshe qe situata pr to m 1997, kur hajdutt e brendshm vodhn paran e brendshme (Lekun), kurse porositsit e huaj morn nprmjet toks, ajrit e detit parat e huaja (dollar, lireta, dhrahmi, marka etj.). Shqiptart e Greqis e din mir se sa sakrifica e harxhime kan
ata 20 vitet e fundit pr t shkuar, punuar e kursyer n Greqi. Vendimi u prket vetm atyre; t dgjojn shum e t bjn si din vet.