Ikona e anës së errët
Fytyra, veshja, vshtrimi kan
q ai t kthehet n nj personazh ideal t misterit q mbshtetet gjersisht edhe prej veprs q la pas. Jeta e ktij burri ishte e turbullt. Edgar Allan Poe jetonte nn ankth t vazhdueshm. Veprat e reflektojn m shum gjendjen e tij shpirtrore. Vuante. Imagjinata e tij ishte komplekse. Romantizmi dhe ndjeshmria e kan kthyer n nj model q u ndoq menjher n Evrop; lan shenj n atdheun e tij, Amerik, ku ishin t shumt ata q e pan si nj devijues, trasgresiv deri n tepri, makabr. Mbetet nj prej autorve m t njohur amerikan, nj frymzues muzikor, nj ikon e "ans s errt" dhe e misterit. Prej historive t tij kan lindur kryevepra t kinematografis ndrkombtare, romane t reja, kng klasike e pop.
N emr t tij, n Shtetet e Bashkuara t Ameriks dorzohet edhe mimi m i rndsishm i narratives q lindi prej tij, "Edgar Allan Poe Award". Akoma edhe sot, ai mbetet nj burim i pashtershm frymzimi, shkndij artistike pr shum t rinj. M 11 tetor, 160 vite pas vdekjes, shkrimtari m n fund u nderua me nj funeral t denj pr nj autor t kalibrit t tij. N Baltimor, ku kaloi edhe pjesn e fundit t jets, pr autorin e "Korbit" t famshm, u organizua funerali solemn, i denj pr njrn prej figurave m t rndsishme t letrsis amerikane, shpiksit t rrfimit policesk dhe romaneve t verdh psikologjik.
Edgar Allan Poe lindi m 19 janar t vitit 1809 n Boston, nga David Poe dhe Elizabeth Arnold, t dy aktor. Babai braktis familjen kur Edgar ishte ende shum i vogl dhe menjher pas ksaj e ma ndrron jet. Edhe pse jo zyrtarisht, Edgar q ishte dy vje n at koh, birsohet nga John Allan, nj tregtar i pasur nga Virginia. Pikrisht prej tij ai ka shtuar edhe mbiemrin Allan bashk me origjinalin. Pr shtje tregtare t t atit, bashk me familjen transferohet n Londr ku frekuenton shkolla private pr t’u kthyer m pas n Richmond n vitin 1820.
N vitin 1826 regjistrohet n Universitetin e Virginias. L pas studimet pasi nis t bhet pre e vesit t lojrave t fatit. Babai birsues refuzon t paguaj borxhet e shumta t tij, duke e detyruar t lr shkolln dhe t nis pun pr t prballuar shpenzimet e mdha. Prej ktij momenti mes t dyve nisin mosmarrveshjet e mdha q e shtyjn shkrimtarin e famshm t braktis shtpin dhe t transferohet n Boston e m pas t shkoj ushtar. N vitin 1829 publikon n mnyr anonime "Tamerlane and other poems" dhe m pas me emrin e tij, "Al Aaraaf, Tamerlane and minor poems". N t njjtn koh ai l ushtrin pr t‘u transferuar te disa t afrm n Baltimor.
N vitin 1830 regjistrohet n akademin ushtarake t West Point, nga e cila prjashtohet shum shpejt pasi nuk i bindej urdhrave t eprorve. Gjat ktyre viteve Poe vazhdon t shkruaj vargje satirike. N vitin 1832 nis t ndihet suksesi fillestar si shkrimtar. Babai birsues ndrron jet pa i ln asgj n trashgimi djalit. N moshn 27-vjeare, Edgar Allan Poe martohet me kushrirn e tij, Virginia Clemm, e cila ishte vetm 13 vjee. sht pikrisht kjo periudha n t ciln ai boton artikuj pafund, tregime dhe poezi, por pa fituar shum. N krkim t nj fati m t mir, ai vendos t transferohet n Nju Jork. Nga viti 1939 deri n vitin 1940 bhet redaktor i "Gentleman‘s magazine" e n t njjtn koh botohet edhe "Tales of the grotesque and arabesque", q i sjell nj sukses t konsiderueshm. Ishte kaq i aft si redaktor sa n do shtyp t shkruar q shkonte, shitjet dyfishoheshin e madje edhe katrfishoheshin. N vitin 1841 drejton "Graham‘s magazine".
Dy vite m pas, kushtet shndetsore t s shoqes rndohen gjithnj e m shum. Ajo ndrron jet n vitin 1846 nga tuberkulozi. Kjo vdekje e njeriut t dashur e on shkrimtarin drejt nj gjendjeje shkatrruese dhe izolimi total. U mbrthye prej dhimbjes dhe keqardhjes, duke gjetur ngushllim tek alkooli - nisi t pinte dhe m shum nga sa pinte zakonisht.
Jetonte tashm n varfri ekstreme. "Ju pyesni: Mund t m thoni se cili demon i tmerrshm ishte shkak i ktyre qarjeve t thella? Po, do t them m shum akoma: ky ishte demoni m i madh q arriti t shkatrronte nj burr. Gjasht vite m par, nj grua t ciln e desha, dshprimisht theu nj arterie, ndrsa kndonte dhe un vuajta t gjith agonin e vdekjes s saj... Si nj i mendur, m ndodhte t kisha edhe ndonj interval qartsie dhe gjat t pandrgjegjshmes q zgjaste shum un pija, Zoti e di sa. Miqt e mi preferojn vesin e t pirit m shum se t pirn prej vesit: ishte e tmerrshme, lkundje t pafundme mes shpress dhe dshprimit t ciln nuk mundesha m ta duroja pa humbjen totale t arsyes. M dhan nj jet t re pas vdekjes s saj. Por, oh Zot, far ekzistence melankolike! Un nuk gjej asnj knaqsi n prdorimin e stimulantve, kundrejt t cilve un jam kaq tolerant. Vetm prej dshirs pr t‘iu nnshtruar torturs s kujtimeve kam vn n rrezik jetn time dhe jo pr dshir a knaqsi", - do t shkruante ai. E megjithat, vdekja e Virginias nuk e ndali vrullin e t shkruarit. M 3 tetor 1849, Poe u gjet n rrugt e Baltimors n gjendje deliri, "n vshtirsi t madhe, kishte nevoj pr ndihm t menjhershme", tha njeriu q e gjeti dhe q e drgoi n spitalin Washington College, ku ndrroi jet t dieln e 7 tetorit n orn pes t mngjesit. Poe nuk u qartsua asnjher mjaftueshm sa pr t shpjeguar se si ndodhi q ishte n at gjendje e madje as prse kishte n trup nj veshje q nuk ishte e tij. Thuhet q vazhdimisht thrriste emrin "Reynolds" nj nat para se t ndrronte jet. T tjer thon se fjalt e fundit t tij ishin: "Zot, ndihmoje shpirtin tim t mjer". T gjitha t dhnat mjeksore, prfshi edhe certifikatn e vdekjes s Poe, humbn. Shkaku i vdekjes s tij akoma edhe sot sht nj mister.