Kriza sistemike... për ne, profanët

U bn tashm mbi dy vjet q po prjetoj krizn. Pata kshtu rastin e rrall t kqyr ciklin e plot t nj krize t kapitalizmit n t gjitha aspektet e saj: krizn e sektorit t pasurive t patundshme, q nga atdheu i saj Amerika preku Evropn mbar dhe vuri n pah lojn e pshtir t subprime-ve, kto produkte derivate t helmta t kuzhins financiare; krizn financiare, shembjen e stabilimenteve bankare si “Lehmans Brothers”, si edhe tronditjen e thell t nj vargu tempujsh t tjer t financs s madhe pr shkak t mungess s besimit dhe t pares s lngt pr veprimet ndrmjet bankash; krizn e bursave, indekset e t cilave morn tatpjetn pikrisht pr shkak t rregullimeve t sistemit t pagesave dhe t kreditit; krizn ekonomike, ngadalsimin e ritmeve t rritjes s ekonomis n rang planetar – me pasojat tashm t pashmangshme mbi t gjitha tregjet: t puns, t lndve t para dhe t prodhimeve. Bile mund t them se kjo kriz m sht
pjes e peizazhit t prditshm; nj biim konstante e pashmangshme q hyn n t gjitha muhabetet dhe debatet, si puna e shiut q bie me radh apo pa radh dhe q na kujton mungesn e bezdisshme t adrs.

S fundi, pata fatin t prjetoj fazn fundore dhe m pasionante t saj: krizn e strukturave shtetrore pr shkak t prkeqsimit t tejskajshm t parametrave makroekonomik – me rastin grek si shembull t spikatur. Bile ky rasti grek m risolli syve at nnn e kngs q s’dinte ’t’i qante m par atij Selmanit t saj : mashtrimin e tij fillestar me shifrat e borxhit publik, oroditjen e sistemit t tij t pagave dhe t pensioneve, pruljen e tij para cinizmit t Evrops q przgjat agonin dhe q krahas serumit, i zgjat t smurit faturn, lebetitjen e tij pr paundin e mishit dhe t gjakut helen q ai duhet t’i jap jahudis Shilok pr t paguar borxhin apo s fundi, buzn e varrit t hapur q pret t tjer Selman.

T them t drejtn, pas t qars m vjen edhe tundimi t’i ngazllohem ndshkimit. Atij ndshkimi olimpian q rrufezon dhin e zgjebosur - q edhe pse n grahmat e fundit, ndrron t’i rrjep lkurn lepurit gjiton pr t’u mbshtjell me t dhe mjekuar plagt e pashrueshme. Vese s’kam harruar ende se edhe vet Zeusi sht helen dhe mjafton nj dridhje sado e leht e dors rrufetare pr t shkrumbzuar jo vetm dhin por edhe lepurin… Tro muhabetit, si kan ardhur kohrat, duhet t’i druhemi jo vetm Zeusit dhe dhurats s grekut, por edhe vet ktij t fundit – edhe pse me t dyja kmbt n varr.

* * *

Pr nj kandid, profan ndaj shtjeve t ekonomis dhe t politiks s madhe – ajo e shteteve, rruga sht e prvijuar – bile e paracaktuar qysh n origjin : glltitja pa prtypje e thnieve dhe analizave t t diturve. Por kandidllku nuk sht nj smundje e pashrueshme: tashm i regjur nga nj far prvoje, dyshoj fort se kta t ditur – politikan, ekonomist, bankier, analist dhe t tjer gazetar, han t gjith n nj anak dhe i falen t njjts Perndi. Mbetet pra profani, vrtet injorant por aspak idiot dhe si do profan, i huaj – n mos kundrshtar - i do shenjtrie apo idolatrie. E pra ky profan kurioz, nga momenti kur arrin t vrej se mendimi strukturohet rreth t njjtave stereotipe dhe gjuha jehon e zbrazt, me thekse hipokrite bn vaki edhe t revoltohet, prpara se t filloj dhe t lexoj pr hesap t vet - dhe t reflektoj, gjithmon n hesap t vet. A ja arrin gjithmon qllimit? Ndoshta, nse t tjert q do ta gjykojn do t tregohen zemrgjer dhe s'do ta zn me gur!

Le t marrim si shembull pikrisht kt krizn helene dhe nprmjet saj, t mundohemi t deshifrojm skemn evropiane nprmjet disa postulateve tashm t vrtetuara:

1. Fajin e ka vet Greqia, pasi ajo mashtroi Evropn pr t fshehur borxhin e saj publik «t frikshm».

Pa asnj dyshim Greqia falsifikoi regjistrat e saj pr t hyr n Evropn e evros, duke fshehur gjendjen e vajtueshme t financave t saj publike. Por ndrkoh, ne kemi harruar q t tilla akrobacira financiare u bn n vitin 2001 me fajsin e banks fort t nderuar Goldman Sachs, nprmjet operacioneve swaps t devizave dhe t produkteve t tjera derivate, gj e cila i lejoi qeveris t asokohe greke t «kursente» mbi 2 miliard evro mbi borxhin e saj publik.

Po a sht Greqia e vetme n kt rrug gjynahqare t mashtrimit ? Absolutisht jo, pasi Evropa mbar mashtron! N vitin 1996, Italia berluskoniane prdori mekanizmin e swap-eve t banks J.P. Morgan, pikrisht pr t reduktuar borxhin e saj publik ; n vitin 2000, Franca nxori n treg bono t huas publike dhe shtyu pagesat e interesave n fund t vitit 2014 – pikrisht pr t «kuadruar» (lexo: fshehur) borxhin e saj publik ; n vitin 2004, Goldman Sachs dhe Deutche Bank ngritn n kmb nj stratagjem financiare pr Gjermanin – t ashtuquajturn «Aries Vermoegensverwaltungs» - qllimi i vetm i t cils ishte shvendosja e shumave t huazuara me prqindje interesi disa pik mbi ato t tregut n llogari anekse, pikrisht q borxhi publik t paraqitej brenda kufijve t pranueshm nga Evropa.

Prse borxhi publik grek konsiderohet «i frikshm», n nivelin 115% t Prodhimit t Brendshm Bruto (PBB) kur ai japonez me 200% nuk i bn frik askujt? Ndoshta, pr shkak se Greqia bn pjes n Evrop dhe n kt pjes t sistemit kapitalist botror, llogarit publike jan nj element fort i ndjeshm i ekuilibrit ekonomik... Prse ather, borxhi publik i Estonis (140% i PBB), i Hungaris (160%) apo i Rumanis (155%) nuk friksojn thuaj asknd, ndrkoh q borxhi publik i Islands, i vlersuar me 925% t PBB, as q prmendet si faktor frike? Ndoshta, pasi Estonia, Hungaria apo Rumania nuk bjn pjes n zonn euro ndrkoh q Islanda nuk bn pjes n Evropn e Bashkuar. Prse m tej, Greqia u vu n qendr t spekulimit financiar duke u shndrruar n makthin e Evrops ndrkoh q Italia borxhet publike t s cils vlersohen me 116% t PBB, nuk alarmon ende tregjet? Ndoshta, pasi shteti grek e ka humbur kredibilitetin ekonomik pikrisht pr shkak t kombinimit t nj borxhi publik t strmadh me deficitin publik prej 12.7% t PBB… Prse s fundi, Irlanda nuk e ka humbur kt t famshm kredibilitet kur borxhi i saj i avitet shifrs 100% t PBB ndrkoh q deficiti gjendet gjithashtu n nivelin 12%? Ndoshta, pasi...

Si shum ndoshta po bhen, ndrkoh q logjika fillon dhe humb pedalet. Po a ka logjik ekonomike n kt Evrop t Bashkuar q zgjohet befas e alarmuar nj mngjes t bukur nga deficiti permanent i Greqis ndrkoh q gjat gjith kohs ka mbyllur syt prpara blerjeve t saj t pafund t armve, t shpenzimeve pa hesap pr Lojrat Olimpike t Athins n vitin 2004, t kostos t paprballueshme t shpenzimeve t shtetit pr rrogat dhe pensionet etj.?

E vetmja logjik q qndron n kmb n kt rast sht ajo e interesave gjeostrategjike dhe politike evropiane q pak ka t bj me konsideratat ekonomike – n formn e solidaritetit mes ekonomive t bashkrenduara. Nuk sht rastsi fakti q avokatt m t mir pr pranimin e Greqis n gjirin e Evrops s evros n vitin 2001 ishin pikrisht Franca – furnizuesi kryesor (bashk me Gjermanin) i armve t ktij vendi, dhe Gjermania – kreditori kryesor (bashk me Francn) i ekonomis greke, bankat e t cilave zotrojn mbi 80% t borxhit grek. Me fjal t tjera, Evropa e Bashkuar sht nj grupim i natyrs politiko-ekonomik, i krijuar si domosdoshmri pr t’ju prgjigjur nj realiteti shqetsues t shekullit t XX – ekzistencs s rrezikut t nj prplasjeje madhore mes dy superfuqive t epoks dhe konkurrencs s dy sistemeve ekonomike kundrshtuese, prpos nevojs s prekshme t balancimit t tregjeve n gjirin e vet sistemit kapitalist mbizotrues. N kt optik, forca e asaj Evrope matej me efektin e prmass s saj gjeografike dhe fuqia e saj prcaktohej nga shuma e thjesht e peshave specifike t vendeve antare, ndrkoh q interesi i saj imediat shtynte drejt krijimit t nj hapsire ekonomike t prbashkt, t nj tregu t prbashkt, t nj monedhe t prbashkt – n situatn kur shuma e flukseve t shkmbimeve mes saj dhe bots ishte me kahe pozitive, e kushtzuar nga niveli teknologjik, nga shkalla e investimit intelektual, nga marrdhniet e saj t privilegjuara me masn e vendeve t pazhvilluara ose n nj zhvillim, rrjedhoj e t kaluars koloniale.

Vese sot, ky realitet nuk ekziston m. N m pak se dy dekada, faqja e bots sht shndrruar thuaj krejtsisht dhe globalizimi i ekonomis dhe i tregjeve - tashm t njehsuar nga pikpamja e marrdhnieve ekonomike, ka prmbysur kryekput raportet e vjetra. N kto kushte, Evropa - edhe pse e bashkuar, nuk arrin t oj pesh nga pikpamja ekonomike dhe t imponohet si forc ligjvnse botrore. Nj varg ekonomish emergjente dhe agresive - Kina, India, Koreja, Indonezia dhe t tjer n Brazil - kan dal n sken; t nxitura nga gradient t brendshm pozitiv prodhues dhe teknologjik, t mbshtetura nga mekanizma t favorshm pagash dhe force puntore, t frymzuara nga raporte interesante monetare, ato kan tronditur thellsisht ekuilibrin e vjetr t qarkullimit t mallrave dhe t lndve t para, t akumulimit t kapitaleve, t shprndarjes s puns dhe t vlerave t dikurshme.

Prfundimisht, Greqia posepo «mashtroi» Evropn, por n radh t par, Evropa ka mashtruar vetveten duke krkuar t bj stan me lepuj dhe me dhi t zgjebosura. Dhe u desh pikrisht kjo kriza e fundit sistemike pr t vzhguar paradoksin e vrtet q ngrthen realitetin e sotm evropian :

Evropa sht gabuar rnd duke konsideruar si prjetsisht t qndrueshm sistemin e saj ekzistues t financave publike, t bankave dhe t rishprndarjes s pasuris – thjesht, t mirqenies s saj legjendare, t mbshtetur kryekput mbi borxhet dhe kredin.

2. Greqia sht n prag t falimentimit, sikundr dhe t tjera vende t zons euro, dhe n kt rast, Bashkimit Evropian s’i mbetet rrug tjetr vese ta ver nn tutel dhe t’i huazoj shuma t tjera.

Kush sht ajo fuqi hyjnore q vendos nse nj shtet sht apo jo n prag t falimentimit? Me sa duket, t ashtuquajturat Agjenci t Vlersimit - nja dy a tre organizma private t ekspertizs financiare, t cilat nprmjet nj sistemi germash dhe shenjash barbare pr profant (AAA+, AAA-, ABB+ etj.), arrijn t vlersojn pikrisht kredibilitetin dhe qndrueshmrin e nj shteti apo institucioni financiar pr t shlyer angazhimet e ndrmarra. Pikrisht ato q tre dit prpara falimentimit t banks “Lehman Brothers”, i akorduan ksaj t fundit nj A t trefisht, t dekoruar me nj kryq!

Pr hir t nj rastsie fatlume, kto agjenci gravitojn rreth gjigantve bankar si “Goldman Sachs”, sikundr edhe Hna vrtitet rreth Toks dhe po ashtu si hna gjat eklipsit, i errsojn dritn her nj vendi her nj vendi tjetr. N kt terr, gjithmon si rastsisht, qeveritarve t oroditur iu shfaqet spektri i fajdexhiut Sachs, q si edhe t tjera zhgaba hedge funds sillet rrotull krms – i gatshm pr t’iu dhn kredi t reja disa dhjetra-miliardshe me 8.5% interes, ose dy her m tepr n krahasim me t tjer nevojtar m fisnik. Ja pra edhe paradoksi tjetr, i vn n pah nga kriza: pr t’i dhn fund krizs financiare q trondiste bursat dhe shembte bankat, shteti zbrazi qesen, thau financat, bile hyri n borxh (!!) pr t’iu przgjatur ekzistencn; pr hir t ktij borxhi, tashm t pafund – pra t pakontrollueshm, po kto banka dhe fonde financiare ndrkombtare e shpallin shtetin si t falimentuar dhe i ofrojn borxhe t reja pr t paguar thjesht kstet e borxhit, ndrkoh q e kushtzojn dhnien e tij me ndrmarrjen e kursimeve dhe masave t reduktimit t shpenzimeve publike.

Me fjal t tjera, parja asnjher nuk ka munguar – bile edhe n kulmin e krizs, vese ajo nuk gjendet aty ku duhet dhe sipas dozs, ajo mund t jet ila ose helm ! Ndoshta gabohem rnd kur shprehem – por fundja nj profani si puna ime edhe i falet – se kemi t bjm me nj spekulim t strmadh, pre e t cilit tashm nuk jan m individt e oroditur apo aksionart naiv por vet shtetet. Dikush nga e majta e salls, n vend t shteteve do t kish thn masat e gjera punonjse, t cilave ju krkohet t bjn sakrifica t rnda dhe afatgjata n rrog, n fuqin e tyre blerse dhe n standardin e tyre t jetess. Besa, ai i t majts ka t drejt prderisa kto masa punonjse do t sakrifikojn deri edhe kmishn e trupit jo pr t mbajtur n kmb shtetin e tyre t krimbur n borxhe, por q ky i fundit t mund t tregohet i besueshm ndaj bankave dhe kreditorve t tjer institucional, me qllim q ata t’i akordojn t tjera borxhe. Pasi ajo ka quhet «kriza greke» sht n t vrtet kriza e borxhit publik grek ndaj bankave (43% t shumave), ndaj fondeve mutuale (22%) dhe fondeve t pensioneve (15%). Sa pr vet borxhin prej 300 miliard euro (30.000 euro pr kok greku, pensionist vorio-epirot apo foshnj n bark t nns qoft), as q bhet fjal. Le ta paguaj kush t mundet, vetm un jo !

Prse pikrisht sht Greqia q u kumbis e para n kt grack spekuluese? Pasi ajo sht rrota e fundit e karrocs, dominoja e par e nj vargu t gjat evropian, rnia e t cils ve n rrezik gjith zonn ekonomike kontinentale ; pasi, m tej, qllimi final i ktij spekulimi sht vet monedha unike, n mos ekzistenca vet e ktij Bashkimi ekonomik.

Si e mendon kjo Evrop zgjidhjen e krizs greke t borxheve? Duke i dhn Greqis nj borxh t ri prej 110 miliard eurosh gjat tre vjetve t ardhshme. Pr bes, kjo metod e regjur evropiane pr t paguar interesat e borxhit nprmjet marrjes s borxheve t reja, m kujton baronin Munchausen, i cili shpresonte t fluturonte n ajr duke trhequr fort lidhset e kpucve, prpara se t kalronte gjylen dhe t prplasej bashk me t pas murit! Kaq budallaqe t ket katandisur Evropa? S pari, i duhet vn emri i vrtet – shejtan budalla, pasi ndrkoh q ajo i huan Greqis 110 miliard euro me shkall interesi prej 5%, ajo e ka marr kt shum pikrisht pran bankave t veta me 2.8%. I vdekur q i vdekur greku, le t paguaj edhe autobusin pr krushqit dhe vajtojcat!

S dyti, etiketa Evrop mbulon n t vrtet politikn - qoft ajo ekonomike, bile edhe e paprgjegjshme – t nj bande burrash dhe grash q piqen hera-hers n Bruksel apo n Strasburg, t cilt sot jan nesr jo, dhe q mundohen t’ia ngecin bixhin atyre q do t vin pas, n mos t ndrrojn mes dy drekash nj luft t ardhshme q t fshij t gjitha borxhet – bile edhe evropiant me at rast. N kto raste jemi msuar t themi: mjer ai q vdes, pasi t gjallt bjn si bjn dhe harrojn! Vese me sa duken batht, tashm do t na duhet t ndrrojm kahen: mjer i gjalli q do t paguaj faturn e borxhit, pasi t vdekurit s’ia kujton dot kush ! E shoh nga larg at mngjroshin e salls q ngrihet m kmb : pse jo, nj revolucion si ai i Leninit n vitin 1918, q me nj dekret fshiu borxhet dhe interesat e borxheve pr jet t jetve.

3. Greqia duhet t prpiloj nj plan urgjent kursimesh dhe shkurtimesh t shpenzimeve strukturore pr t reduktuar borxhin publik.

Ata t diturit tan t fillimit, jan t mendimit se sot jan tregjet q udhheqin botn. Ndryshe, bursat jan barometri i ekonomis – tregues i krizs. Le t ndjekim pra kt tregues nprmjet shtypit francez t muajve t fundit q komenton krizn greke dhe at evropiane:

N fillim, atmosfera duket e paqme (Le Figaro, 13.04) – Tregjet e siguruara nga plani i ndihms pr Greqin. Por shum shpejt, puna fillon dhe ndrlikohet (Le Figaro, 27.04) – Angela Merkel ve kushte, tregjet shqetsohen. E pra, mjafton q dy agjenci t vlersimit t degradojn borxhin grek dhe at portugez q ret e zeza t nxijne qiellin (Le Figaro, 30.04) – Greqi, Portugali: panik i vrtet n zonn euro. Ndrkoh, Evropa shpall planin e saj historik t shptimit prej 110 miliardsh dhe hop (Le Figaro, 30.04) – Ndihma pr Greqin e rishikuar n ngritje, tregjet hipin. Greqia sht tashm nn mbikqyrje t lart: zjarrfiksit evropian i imponojn nj kur dobsimi. Por me sa duket, kjo gj nuk sht e mjaftueshme (Le Figaro, 04.05) – Tregjet mbeten skeptik prball prmasave t sakrifics q i krkohet Athins. Dhe paniku prhapet si zjarr i keq (Les Echos, 05:05) – Pas Greqis, tashm sht Spanja q fundos tregjet. Tre t vrar n Athin gjat nj prleshjeje t manifestuesve anti-masa-kursyese-t-qeveris me forcat e rendit dhe menjher, nj val tjetr mendurie e tregjeve (Liberation, 06.05) – Evropa humb busulln, tregjet n panik. T gjith bursat bien n pikiat. Delir komplet (Le Parisien, 08.05) – Panik n Evrop. I vjen radha elektroshokut! I smuri u shrua, vese u deshn 750 miliard euro (La Tribune, 11.05) – Plan historik. Tregjet euforike. Por me sa duket, kto t uruara tregje jan krejtsisht paranojake. Me t’u siguruar rreptsia q ju mungonte, kjo rreptsi fillon dhe i shqetson (Le Monde, 12.05) – Aplikimi i rreptsis financiare rrezikon t komprometoj daljen nga kriza. Mama, kam frik... gogoli po vjen (Le Monde, 16.05) – Kriza e borxheve dhe dyshimet mbi t ardhmen e euros panikojn tregjet. Tashm sht evroja q shkakton nevrasteni (Le Parisien, 18.05) – Rnia e euros vazhdon t rregulloj tregjet.

N kt pik t historis mund t pranojm fare mir q tregjet kan probleme mendore, por sado ciklothimike q t duken, diku-diku ato kan t drejt, pasi: do plan i rrept kursimesh t financave publike dhe shkurtimesh t shpenzimeve strukturore me qllim reduktimin e borxhit publik, prkthehet n gjuhn e thjesht me zvoglim t rrogave dhe t pensioneve, me rritjen e VAT-it, me zvoglim t fondeve pr shndetin dhe pr pagesat sociale, me rritjen e taksave. Tro, me zvoglimin e fuqis blerse t popullats ; gj e cila pasqyrohet menjher n rrudhjen e rritjes ekonomike, pra automatikisht, n m pak t ardhura pr arkn e shtetit, n m pak mundsi praktik t ktij shteti pr t paguar borxhet.

Sikundr thot edhe ajo fjala popullore : duhet zgjedhur mes tifos – falimentimit financiar – dhe kolers – prmbysjes ekonomike. Grekt tan – si trima mitik dhe ballkanik q jan – pritet t prveshin llrt pr t aplikuar strategjin e motrave Danaide. E thn ndryshe, qeveria e Papandreut i fton t’u sulen kovave pr t mbushur butin q i mungon fundi! Nse i kaplon lodhja, i ftojm t ulen n hije me nj got uzo t ftoht prpara, dy ullinj dhe nj thelb hudhr… dhurat e vobekt e krizs! Paka se do t’ju mungoj rrkeja me uj t akullt – aq e dashur pr elbasanllinjt tan t Kalas, pr t ftohur kmbt dhe pr t rrkllir alkoolin. M vijn vetvetiu ndr mend elbasanllinjt, ndoshta pr shkak t dembellkut t tyre legjendar dhe po aq vetvetiu m kujtohet Sudja – gjithashtu legjendare. Pasi, edhe pse grek safi, ky Papandreu sht po aq i specializuar sa edhe jevga n piramidat financiare, prderisa aplikon t njjtn formul: zhvati paret t dytit pr t paguar t parin, mbathja kmbve prpara se t t zr turma…

. * * *

Prej kohsh e kemi ditur q kapitalizmi – ky sistem ekonomiko-financiaro-politik mbarbotror, sht i mbarsur me krizn. N kt pik, ai i ngjan asaj nuses s re, shtati i t cils lulzon me lindjen e fmijs s par – dhe rrnohet prfundimisht pas lindjes s dhjet apo t dymbdhjet, i sfilitur nga barra. T gjith politikant e dynjas q halli i shndrroi n doktor - prpos atyre mjekve q rastsia i shndrroi n politikan – jan n gjendje t dshmojn se nj e till «smundje» sistemike mund t trajtohet vese me nj terapi sistemike. Nj mnyr savante – shkencore – pr t thn se mnyra m e mir pr t shptuar t smurin q po heq shpirt sht… rivnia mbi baza t shndosha t regjistrave kontabl t spitalit.

Nga Georges Xexo, albanie-albanais.com