Kur Shqipëria konsiderohej si një atdhe i mundshëm për hebrenjtë

Reportazh/Një udhëtim në sinagogat hebreje në qytetet shqiptare nga Saranda deri në Berat

Shkruar nga Esther Hecht,
Hadassahmagazine

Vendi m misterioz n Evrop, Shqipëria, sht nj vend i ekstremeve dramatike. I ndar nga Evropa perëndimore pr dekada me radh nn sundimin e diktatorit Enver Hoxha, Shqipria sht duke rendur drejt hapjes dhe modernizmit. Ky vend pak m i vogl se Merilendi, sht i bekuar me diell me shumic, male me pyje, liqene, lumenj dhe qindra kilometra plazhe trheqs. Fshatra të ndërtuara prej guri kacaviren n shpate malesh sikur t ken ngrir n koh, ndërsa n qytetet bregdetare pallatet dhe hotelet po shtohen me shpejtsi t madhe pr t prmbushur urin pr diell t vizitorve evropian.
Rreth 60 prqind e popullsis sht myslimane, si rezultat i m shum se katr shekujsh pushtimi otoman. Megjithat edhe gjysmë shekulli pas ateizmit t detyruar, popullsia sht n shkall t madhe sekulare, dhe nuk sht me vend ta pyessh tjetrin se çfar besimi ka.
Megjithse hebrenjt kan jetuar n Shqipri pr shekuj, gjenden vetëm disa gjurm t prezencs s tyre. Por hebrenjt kan nj arsye t madhe pr ta vizituar kt vend: Besa- kodi shqiptar i nderit dhe mikpritjes. Musliman e kristian rrezikuan jetn e tyre gjat Lufts s Dyt Botrore për të shptuar hebrenjt, ashtu sikurse edhe qindra refugjat t ardhur nga vende t tjera t Evrops.

Në foto: Rrënoja nga një sinagogë hebreje në Sarandë
Pak histori
Hebrenjt n Ballkan kan patur lidhje t ngushta familjare e tregtare. Ata q banonin n Shqipri ishin t lidhur ngusht veçanrisht me ata q jetonin n Korfuz, Janin, Arta dhe qytetet e tjera greke. Sipas historianit shqiptar Apostol Kotanit, ata mund t ken mbrritur n Shqipri rreth vitit 70 AC. Ai thekson burimet q prshkruajn anijet romake t ngarkuara me robr hebrenj q i shpinin drejt Roms. Pasardhsit e robrve mund t ken ngritur sinagoga n portin e Sarands n shekullin e pest AC. Pak t dhna ka prej athere, deri n 1281 kur nj grup i vogl tregtarsh hebrej q tregtonin krip dhe lkur dhensh, zun vend n qytetin e Durrsit, q ishte nj piklidhje e rndsishme n rrugn tregtare Rome-Stamboll.
N shekullin e 15-t dhe 16-t, 1/3 e qytetarve t Vlors ishin hebrenj. Hebrenjt kishin ardhur n Vlor nga Franca, Korfuzi, Spanja dhe Napoli. Ata ishin eksportues t tekstileve, lkurs si edhe t agrikulturs.
N shekullin e 17-t, Vlora filloi ta humbiste rndsin e saj ndrkoh q po merrte rndsi Berati. Ndjeksit e Shabbetai Zevi (Mesia falco) u vendosn atje. Ka pak informacion mbi hebrenjt q nga 1700-ta deri rreth 1860. Nj pakic e tyre u konvertua n islam ose kristian. Por n shekullin e 19-t, hebrenjt erdhn prej disa qyteteve greke, veçanrisht nga Janina dhe u vendosn n Gjirokastr, Delvin, Vlor, Berat, Elbasan, Korç, Shkodr dhe Kruj.

N 1912, hebrenjt morn pjes n luftn pr pavarsi. Pas vitit 1928, kur Shqipria u b monarki, shum hebrenj hyn ktu nga Greqia, veçanrisht Janina. Mes tyre ka patur farmacist, doktor dhe tregtar. Censusi i vitit 1930 flet për 204 hebrenj.

N 1935, Leo Elton, nj gazetar britanik vizitoi Shqiprin dhe i tha Judah Magnes,- presidenti i par i universitetit hebre t Jeruzalemit, se ‘Shqipria ishte vendmbrojtje ideale pr hebrenjt dhe eventualisht mund t bhej atdhe i tyre’.

Pas ardhjes në pushtet t Hitlerit hebrenjt nga Gjermania, Austria, Çekosllovakia dhe Polonia u derdhn n Shqipri. Ktu ata gjetn strehn shpëtimtare. Italia pushtoi Shqiprin n 7 prill 1939 dhe pastaj sulmoi Jugosllavin duke aneksuar pjes t mdha t Kosovs prfshir dhe Prishtinn. N 1942 hebrenjt nga Prishtina lvizn n Berat, disa shkuan n Shkodr, Tiran dhe Elbasan. Të tjerë u bashkuan me partizant.

Kur Shqipria u pushtua nga gjermant n ver t 1943, situata pr hebrenjt u keqsua. Shum prej tyre u fshehn nga banorët e vendit. N pranvern e viti 1944 krkesa e gjermanve pr dorëzimin e listës së hebrenjve, u refuzua. Pas lufts, n Shqipri kishte rreth 180 hebrenj. Disa u larguan nga vendi n fund t viteve 1980, dhe t tjer n 1991 kur u hapn kufijt e shkuan n Izrael. N janar 2011, 69 shqiptar u nderuan si Righteous Gentiles nga Yad Vashen n Jerusalem.

Komuniteti hebre n Shqipëri
Jakob Solomon u lind n Vlor ku babai dhe gjyshi i tij merreshin e tregëtin e veshjeve. Pavarsisht se festimi i ditve fetare ishte i ndaluar, ai mban mend q ata i festonin t gjitha. Ata mblidheshin n shtpin e tetos s madhe. Kur Solomoni ishte në klasën e pestë, familja udhëtoi në një qytet tjetër për të bërë synet të dy djemtë. Solomoni shkoi në Izrael në vitin 1991. Familja e tij ishte një nga to që u dërguan në Beersheba. Të tjerat u dërguan në veri, në Karmiel. Pavarësisht nga distanca në mes tyre , të dy grupet qëndruan pranë njëri-tjetrit. Sallomoni, që e viziton shpesh vendlindjen e tij, (Vlorn) beson se vetëm një grusht hebrenjsh kanë mbetur në Shqipëri. Një drejtues i komunitetit, në Tiranë, thotë se në vend ndodhen rreth 40-50shqiptaro-hebrenj duke përfshirë këtu 20 fëmijë. Shumica kanë bizneset e tyre, por të gjithë e njohin njëri-tjetrin dhe i gëzojnë së bashku festat tyre, por nuk ka shkolla hebrejsh apo varreza të tyre.

Në 2010, Shabad hapën Hechal Shlomo Synagogue, në Tiranë duke caktuar Rabbi Yoel Kaplan, si kryerabi i Shqipërisë, me bazë në Thesaloniki. Sipas kalkulimeve të tij, del që Shqipëria ka 200 hebrenj dhe disa qindra të tjerë me lidhje hebrenjsh. Kaplan shpreson që të përfitojë tokë për varrezat e hebrenjve.

Pejsazhet shqiptare
T udhtosh n Shqipri sht nj sport ekstrem. N rrugt e saj ecn makina, traktori, karroca e kuajve dhe ndonjher shikon edhe gomar, dele apo dhe e mushka.
Por pamjet prreth radhiten nga thjesht t bukura,- n mahnitse. Rruga nga Saranda n Vlor duket sikur luan kukamshefti,- her dredhon e fshihet npr male, e here del n lugina.
N mes t ksaj bukurie, sidoqoft, 750.000 bunker antitank të ndrtuar nga Enver Hoxha jan të shpërndara kudo si kpurdha malinje q t kujtojn vitet e errta.
Saranda n gjirin e detit Jon, qyteti m jugor i vendit, po rritet me shpejtsi. N qendër, n kryqzimin e rrugve Abedin Dino e Vangjel Pandi, nj sinagogë t madhe e shek. 5-t, që m von u kthye n kish, iu vu eskavatori. Sipas arkeologëve izraelit, fakti q sinagoga ka qen n qendr t qytetit t lasht tregon q at koh hebrenjt kishin komunitet t madh dhe po u shkonin punt mir. Mozaikt n dysheme n bazilikn qndrore dhe n nj dhom ansore prmbajn simbole, si menorah dhe nj imazh q shembllen Arkn e Shejt. Dyshemet jan mbajtur t mbuluara pr ti mbrojtur. N muzeun arkeologjik, vetëm një bllok më tutje gjinden fotografi. Për të shikuar një pamje më të bukur të Sarandës duhet marrë rruga e Butrintit. Butrinti shtrihet 10 mile në jug, është park nacional dhe një nga perlat e Shqipërisë por e çmuar edhe jashtë vendit.Nga Saranda, një rrugë e shkurtër makine me dredha, në verilindje, të shpie tek një tjetër perlë, në Gjirokastër, vendlindjen e diktatorit Enver Hoxha dhe të romancierit Isma