Kur komunizmi nuk është në plan të parë
Periudha komuniste, edhe pse është përmendur, nuk është më në plan të parë dhe vetë Shqipëria nuk është më shprehimisht qendrore. Flitej me shaka se në tërë veprat e këtij shkrimtari, nuk kishte as hero, as dashuri. Ky pohim bie poshtë me Aksidentin, i cili ka të bëjë kryesisht me natyrën e marrëdhënieve dashurore
Romani i fundit i Ismail Kadares, pa dyshim, do t’i befasoj lexuesit e tij t zakonshm. Periudha komuniste, edhe pse sht prmendur, nuk sht m n plan t par dhe vet Shqipria nuk sht m shprehimisht qendrore. Flitej me shaka se n tr veprat e ktij shkrimtari, nuk kishte as hero, as dashuri. Ky pohim bie posht me “Aksidentin”, i cili ka t bj kryesisht me natyrn e marrdhnieve dashurore. Nj ift q jeton nj dashuri t gjat, edhe pse shum t stuhishme, prfundon n nj humner, pas gabimit t nj shoferi taksie. Kryhet nj hetim, n prpjekje pr t rindrtuar ditt e fundit t viktimave.
Si gjithmon, te Kadareja sht e pamundur t vendossh fakte. Realja t shpton, prvidhet, tretet ose merr forma q sfidojn logjikn. Nuk bhet fjal pr subjektivitetin e thjesht njerzor ose t mosrrjedhshmris s dshmis ose t rindrtimeve. Realiteti ka t bj me tjetr gj. T gjallt nuk jan vese prdorues t nj universi, q i shohin ve dukjen. Ndonjher, rrall, deprton n banalitetin e t prditshmes hija e t prtejshmes:
“Nga do e fsheht e madhe kishte prher nj rrjedhje t rastit. Nga depoja e lemerishme, ku zotat ruanin dijenit e eprme, ato q njerzve u ndaloheshin, kishte gjas q nj her n shtat, n dhjet ose n shtatdhjet mij vjet, dika pikonte. Dhe ather, syt e verbr njerzor, befas, ashtu si ndodh kur era ngre rastsisht cepin e perdes mbuluese, brenda nj grime t vetme kohe, shihnin at pr t ciln do t’u duheshin shekuj”.
Po ashtu, t mos presim t lexojm nj tregim psikologjik. Kadareja nuk bn nj analiz ndjenjash, ai i prshkruan ato prmes personazhesh q i prjetojn dhe nuk i kuptojn. Nga ky roman del n pah gjith pesha e gjendjeve shpirtrore dhe ndijimeve, q i shtrngon subjektet sipas ligjesh t pakapshme. Joshja, zotrimi, nnshtrimi, fajsia dhe ftohja nuk duken vese jehona t nj historie t largt. Sigurisht q jemi shum larg prej krkimit, i supozuar vullnetar, t prjetimeve t dashuris postmoderne. Qeniet mbeten enigma pr t tjert dhe pr veten e tyre. Dashuria irriton, zhduket, pikllon. I dashuri qan t dashurn e par, e dashura i druhet degradimit t saj! M pas, shfaqet fantazma e vrasjes... udit e praktikave “shkmbyese” jan, madje, prmendur prmes... Virgjilit dhe episodit t “Don Kishotit”: Novela e provonjsit t krisur. Perversioni m trheqs, sidoqoft, u takon drejtuesve stalinist. Kta diktator krkonin fort dashurin e popujve dhe t besnikve t tyre. Duke qen akoma m krkues, kta ekspert n artin e imagjinimit t komploteve t pareshtura, knaqeshin t dgjonin “kurorzimin prfundimtar”, deklaratat e gjata t pasionuara t tradhtarve t sajuar, q vdisnin n lajkatimin e tiranit...
Kadareja, ather kur jetonte nn diktaturn staliniste dhe t turpshme t Enver Hoxhs, nuk pati kurr mundsi t trajtonte temn e seksualitetit. N kt vepr, ai i kushton nj vend t papar m par. Megjithat, erotizmi merr aspektin shqetsues t shfaqjes, zotimeve arkaike dhe sekrete. N edukimin sentimental t Rovens s re, miratimi fillestar i dhn prej ciganes s vjetr pr fjaln emancipuese sht i nevojshm. Shqiptarja e re kupton shpejt se disa nga fjalt e plaks peshojn m rnd se i gjith msimi i dhn prej diktaturs. Megjithat, afrimi i trupave sht i vshtir dhe zhveshja merr aspektin e nj rituali. Marrdhnia fizike shpie n “kalime t kundrnatyrshme, njfar incesti s prapthi, ku gjaku fisnor dhe gjaku i huaj, gabimisht, ndrrojn vendet”. Akti seksual sht nj gj e vshtir, sidomos kur e dashura ka prshtypjen se bhet e padallueshme nga nj prostitut. Seksi femror, s fundi, mbetet “gremina e errt, aty ku ligjet ishin t tjera dhe pakti, po ashtu”. I konsideruar si “vegl siprane”, q ruan mvetsin e tij, ai sht i aft t’u rezistoj t gjitha katedraleve dhe doktrinave, aq e madhe sht forca e tij e prmbysjes.
Te Kadareja, qenia njerzore sht mbartse gjenesh mitike, mes rikthimit t prjetshm dhe hiit. ifti rikalon prjetime arkaike: “Ai vazhdonte t flinte, si t mos kishte ndodhur asgj dhe ajo, ashtu si nj mij vjet m par, iu shtri prbri”. Prandaj ndrra z nj vend kaq t rndsishm. Kshtu q nuk sht befasuese t shikosh nj motel t zakonshm t transformohet n mauzole. Hetuesi shkon deri atje sa t pyes shoferin e shptuar, nse, n astin e rnies, kishte dgjuar nj si trokth kali. T njjt me at t legjends shqiptare t Ago Ymerit, q, pas nnt vjet burgosjeje, fiton lejen pr t dal prej burgut pr t ndaluar rimartesn e bashkshortes s tij, e cila e dinte t vdekur. E rigjen n koh dhe i zbulohet. Dashuria q gruaja e tij ka pr t sht e paprekur...
Rrfimi e shpie modernitetin e nj ifti nomad dhe universal, n zemr t legjends s Orfeut, me vshtrimin e shoferit t taksis n pasqyrzn e brendshme... Por si vall mos t shikosh mbrapa at q ka humbur ose, t paktn, at q ka ndryshuar pashmangshmrisht, ashtu si ke ndryshuar ti vet... Rikthimi i prjetshm vlen pr njerzimin; qenia njerzore, n kapacitetin e saj t vogl, nuk mund t prfitoj prej ksaj kohe ciklike. “Never more” e sfilit. Prandaj dhe i dashuri e pyet t dashurn e shastisur, nse pranonte t bhej “ish-gruaja e tij”. Orfeu, ndoshta, nuk e ka humbur Euridiken. Ka mundsi q ai nuk e donte m, gj q legjenda nuk guxonte ta shpallte hapur... A sht e mundur, pra, t humbsh nj grua, pr ta rifituar prsri? Vese n qoft se, m thell akoma, kjo histori dashurie bashkkohore, n sfond protestash shqiptare, fmijsh serb t vdekur nn bombardimet dhe komunistsh t vjetr t
pronar, s’do t ishte gj tjetr vese nj histori shpirtrash t vjetr q u mungonin trupat...
N kt kontekst, dimri, stin kadareane, par excellence, dominon gjithmon: “Qyteti ngjante i hirnosur nga dimri. S’ka shpres, mendonte, pa e ditur as vet pse”. Mbretresha e vjetr, kaq e famshme, Geraldina, vdes, e po ashtu edhe bashkshortja e trashgimtarit. Dy zhguna t Hamletit, devotshmrisht t ruajtur n nj teatr t vjetr provincial, i merr era pas nj stuhie t egr. Nuk sht befasuese t vm re se shprehjen q rivjen vazhdimisht n veprn e Kadares: “Tepr von”, e rigjejm n gojn e nj pijaneci n delir.
Ky roman ambicioz, kundr rryms - e pakta q mund t themi pr t - shklqen n nj arsyetim t strholluar, tepr trheqs, q bhet magjepss me t gjitha pistat q hap. Raportet e iftit kthehen n nj antropologji t thurur me tregime t panumrta, t para si “rrfimi i t vdekurve”. Kadareja gjykonte dikur se censura staliniste kishte vrar para kohe n trurin e tij “qelizat pararoj, vet ato q riprtrijn artin” (Bised me Eric Faye, Corti, Paris, 1991). Sidoqoft, disa prej tyre duhet t’i ken rezistuar goditjes... Hetuesi, n fund t romanit, jep frytin e prsiatjes s tij n shkmbim t pasqyrs q do t marr me vete n varr. Ai harton nj testament, duke dshiruar q varri i tij t hapet pas nj mij vjetsh, sepse sht i bindur se “pasqyrat, tek t cilat grat zbukuroheshin prpara se t putheshin, ose t vriteshin, dika thithnin prej tyre. Mirpo n kt bot shprfillse askujt nuk i kishte rn ndr mend t merrej me to”.
* “La Quinzaine Litteraire”