Kurse leximi, si alternativë e burgut
Shteti amerikan i Teksasit, q njihet pr numrin e madh t personave q mban n burgjet e tij, mund t duket si nj vend shum konservator, prej t cilit nuk do t dalin kurr ide liberale, pr m tepr kur bhet fjal pr burgjet. Por kur Mitchell Rose u dnua pr trafik droge, me 60 vjet pas hekurave, at, n vend q ta drgonin n qeli, e liruan me kusht dhe i vun detyr q t …lexonte. “E bra nj gj t till, sepse ishte kusht i liris sime dhe mbi t gjitha, do t reduktonte edhe detyrimin tim t punve n komunitet”, rrfen Rose. 42-vjeari i dnuar rnd kishte marr vite m par rrugn e drogs, fillimisht pr prdorim personal, pr t prballuar stresin e puns n nj spital n t cilin punonte pr 80 or n jav. Pikrisht aty kishte nisur q t provonte drogat e para, t cilat m pas nuk i bnin efekt dhe e detyronin q t shtonte dozn. Fillimisht njerzit nuk dinin q ai drogohej, por m pas problemet nisn t dukeshin dhe kjo u b prezente edhe n familjen e tij, te gruaja dhe tre fmijt. M n fund, duke pasur frik pr jetn e t shoqit, bashkshortja e Mitchell e paditi at tek autoritetet policore. “Nse ajo nuk do ta kishte
at gj, do t kisha vdekur tashm”, thot Rose. Pes vjet m pas, ai sht nj person i lir nga droga. Dnimet iu uln dhe m n fund ka arritur q t nis edhe nj pun si kontraktor ndrtimesh dhe t bashkohet me familjen. Por pr t, nj nga mrekullit q i ndodhi ishte dnimi me “lexim”. Ishte nj cikl 6-javor, q i msonte t dnuarit se si t lexonin dhe u jepte nj kultur t prgjithshme pr letrsin dhe botn e artit. “Ishte nj mnyr, q n fakt, nuk kishte qllim t t dnonte, por t nxirrte n pah cilsi dhe vlera brenda vetes, q nj i dnuar dhe njeri me probleme nuk e di se i ka brenda vetes. Ky kurs m bri t mendoja q kisha ende gjra t mira n vete dhe se isha n gjendje q t nxirrja nga goja edhe mendime me vler”, rrfen Rose. Ai sht vetm nj nga mijra t dnuarit n Shtetet e Bashkuara q jan trajtuar me nj mnyr t re n vend t burgimit, nj mnyr alternative q bazohet tek mbshtetja dhe rindrtimi i personalitetit t t burgosurit dhe jo shkatrrimi prfundimisht i tij. Bhet fjal pr nj program t posam, q sht aplikuar n shum burgje dhe q quhet “T ndryshosh jetn prmes letrsis”. N kt program futen edhe ata q akuzohen pr krime t rnda, si pr grabitje me arm, pr shprndarje droge e t tjer. Qllimi sht q t’i vendossh t gjith s bashku n nj klas, si t ishin edhe nj her n bankat e shkolls dhe t diskutojn pr letrsin dhe romane q kan
historin e saj dhe q flasin pikrisht pr dramat njerzore, t cilat askush m mir se nj i burgosur nuk mund t’i kuptoj. Grupi n t cilin bnte pjes Rose drejtohej nga nj lektor universiteti, i cili kishte krijuar nj program t mirfillt me tekste t Platonit, Mill, Sokratit dhe eksploronte temat e dashuris, urrejtjes, mbijetess, tolerancs. Bhet fjal pr grupe n t cilat ka vetm t dnuar t t njjtit seks dhe temat q przgjidhen kan t bjn edhe me gjinin. Pr shembull, n nj grup meshkujsh mund t lexohen dhe diskutohen libra q kan t bjn me identitetin mashkullor. N kto kurse, mund t marrin pjes edhe personeli i burgut q dshiron t msoj dhe t krijoj nj lidhje m njerzore me t dnuarin. Kto kurse jan shum t efektshme dhe nj pjes e madhe e t burgosurve flasin pr ndryshime t mdha q kan psuar n mnyrn e tyre t t menduarit dhe t t parit t jets. Programi, pr her t par, lindi n vitin 1991 n Masausets, pas nj studimi q doli me sukses. Fillimisht u provua me tet t dnuar pr krime t rnda dhe pati rezultate shum t mira dhe m pas u prhap edhe n burgjet e shteteve t tjera. Aktualisht aplikohet n tet shtete, prfshi Teksasin, Nju Jorkun dhe Arizonn. Por pr hir t s vrtets, gjrat nuk ishin t lehta q n fillim. Kshtu ata q e propozuan nj program t till u akuzuan pr “liberalizm t smur”. Pr disa njerz nuk mund t ohet npr mend q nj njeri, i cili ka kryer nj krim mund t prmirsohet nse trajtohet si njeri normal dhe, mbi t gjitha, nse i jepet mundsia q t zbuloj dhe t gjej gjra pozitive tek vetja, pikrisht ather kur ai mund t mendoj se nuk ka m vler si qenie njerzore. N kto grupe letrare, n shum raste marrin pjes n leksione, sigurisht t thjeshta, edhe profesor universiteti, q kan kuriozitet dhe duan q t shohin dhe t kontribuojn n ndryshimin e nj dimensioni njerzor. Dhe t mendosh q n kto grupe ka nga ata q mund t mos ken lexuar asnj libr n jetn e tyre. Ja far tregon nj profesor letrsie pr nj nga prvojat e tij me t dnuarit. “N njrin prej grupeve n t ciln merrja pjes si lektor do t diskutonim librin e Heminguejit, ‘Plaku dhe deti’. Historia prqendrohet te Santiagoja, nj peshkatar i vjetr n Kub dhe libri elet kshtu: Santiago nuk ka m fuqi q t kap peshk e megjithat, ai do mngjes ngrihet hert dhe tenton e tenton pa u dorzuar…’. T nesrmen, nj nga pjesmarrsit e grupit m tha se, ndrsa kishte menduar n dhom q, me t dal nga burgu, t’i kthehej srish jets s mparshme t grabitjeve, i vinte ndr mend prpjekja e plakut, mosdorzimi i tij, si dhe kmbngulja dhe kjo e bri q t mendoj se ndoshta pr t kishte edhe rrug t tjera pr t mbijetuar”. Pikrisht personazhi i ktij romani ishte shndrruar n rolin model pr nj t dnuar dhe pr shum t tjer q ishin n at grup dhe q kishin vite pr t
n burg, modeli i Santiagos ishte modeli i par pozitiv me t cilin ata po prballeshin. Por, nj pjes e t burgosurve jan analfabet dhe nuk din t lexojn, ka prbn nj problem t madh n prfshirjen n nj program t till. Por nuk prjashtohen prej tyre ata q lexojn pak, sepse gjithsesi e fillojn nga historit e shkurtra, apo pjes nga romane t ndryshme. Prshtypjet e t dnuarve q kan marr pjes n kurse t tilla tregojn vet se far ndikimi kan pasur ato n jetn e tyre. “Ort e letrsis dhe diskutimi pr t, jo vetm na kan ndryshuar jetn, por na e kan shptuar at”, thot nj ish i dnuar. Nj tjetr thot se e kuptoi me t vrtet se far dhimbjeje u kishte shkaktuar t tjerve, kur organizuan n grup nj dramatizim dhe atij i ra roli i viktims. T gjith kan pasur mundsi q t reflektojn gjat pr jetn dhe historit e tyre dhe ta shohin at q kan
edhe me syt e t tjerve dhe nga t tjera kndvshtrime. Dhe gjith kto reflektime nuk do t’i kishin
kurr, nse nuk do t ishin prfshir n kt program, q prmes letrsis synon t shptoj jet njerzish n burgje.