Kush ishte Prend Doçi-Abati i Mirdits

Nga Albana Melyshi Lifschin

Abati i Mirdits- me kt emn e kan quejt e mundet me u than pr siguri se nuk asht kund nj skaj Shqypnijet ku burrat e mençm dhe t kalemit t mos ta ken ndje e prmend kt emr. Gjergj Fishta
Njeri i jashtzakonshm n çdo kuptim, Franc Nopça.

Ai ishte i vetmi djal i familjes dhe i vetmi mashkull i shtpis. I vun emrin e t jatit, i cili vdiq vetm pak dit para se t lindte foshnja. Do t rritej i pashm e i fism e do t mund t merrte vajzn m t bukur t krahins, ti mbushte prehrin nns me nipr e me mbesa, dhe ti prkushtohej familjes. Por jeta e tij mori tjetr drejtim. Ai iu prkushtua Shqipris.

***
Kur i besoi t birin,ende njomcak, ipeshkv Pal Domazeit, pr ta arsimuar e prgatitur pr prift, mirditorja e urt pshpriti ato fjal q jan meraku i çdo nne: T bhet pr vete. Ajo e kishte mëkuar Prendin e saj me virtytet e krahins, t bess e t nderit, e po e prcillte n nj rrug nj rrug t gjat prej s cils ai do t kthehej tek ajo,si nj nga burrat m t shquar t kombit.
Fmijria kaloi shum shpejt dhe rinia erdhi e burrruar. N moshn 17 vjeç, ai, Prend Doçi,student i Kolegjit Urban t Roms, kishte nisur t kuptonte se teologjia nuk prbnte gjith strumbullarin e interesave t tij. U dha shum pas veprave t shkrimtarve t vjetr shqiptar, e gjuhs e letrsis arbreshe. Rioshi shkonte shpesh n katundet arbreshe n Itali dhe zuri miqsi me Jeronim De Radn, miqsi e prjetshme. Ndrkoh, tek studionte filozofin kristiane dhe njihej me qytetrimin evropian, mendja e tij rrinte n Shqipri e veçanrisht n Mirditë, vendlindjen e tij, marrëdhëniet e së cilës më Portën e lartë sa vinte e keqësoheshin. Kishte dështuar kryengritja e Mirditës e vitit 1862 dhe Porta e Lart synonte ta zhdukte me çdo kusht autonomin e saj. Prend Doçi u kthye n atdhe, n vitin 1871, pas prfundimit t studimeve dhe nisi punn n Abacin e Oroshit, pran Gaspr Krasniqit. Abat Krasniqi kishte qen frymzuesi dhe organizuesi i kryengritjes t vitit 1862. Prej tij Prend Doçi u informua me hollsi pr kryengritjen dhe veçanrisht arsyet e dshtimit t saj. Njëkohësisht msoi se në krahin vazhdonin t emroheshin klerik t huaj t cilt luanin nj rol shum negativ n popull, duke predikuar nnshtrim nga ndaj autoriteteve osmane. Q nga fmijria, i kishte mbetur n kujtes q edhe n Bulgrin ku kish lindur, njerzit ankoheshin q prifti nuk fliste shqip. Gjendja qe
edhe m keq. Pikrisht shqetsimi pr emrimin e nj prifti t huaj, n Kalivare, e detyroi abat Kransiqin ta drgonte atje Prend Doçin, edhe pse kish nevoj pr ndihmn e tij n Orosh. Prend Doçi qe ndrgjegjsuar se puna e tij nuk do t kufizohej kurr vetm prreth grigjs s tij, por shum m prtej. Kur në 1877 filloi kryengritja n Mirdit frymzuesi dhe organizuesi i saj qe vet ai, Prend Doçi. Meshtari i ri ndoqi gjurmt e abat Krasniqit dhe kryengritja ishte vazhdim i asaj të vitit 1862, por m e gjr e m popullore. Ai i kushtoi vmendje lidhjes s bess n mes t 12 bajrakve t Mirdits, dhe n krye t saj nuk ishte vetm nj njeri(si n 1862) por krert e 12 bajrakve dhe Prend Doçi qe kshilltari i tyre. Prend Doçi e prfytyronte Mirditn si qendr t kryengritjes, dhe çlirimi nga Perandoria Osmane do t fillonte prej saj, s pari, e pastaj do t prhapej n tr Shqiprin kur t arrihej çlirimi i gjith atdheut, vet populli t zgjidhte formn e qeverimit mbretri apo republike. Frymzuesi dhe lufttari i kryengritjes, prifti me veladon, i armatosur si lufttar i liris, nga nj krahin n tjetrn pr tia arritur bashkimit. Kleriku linte mbresa tek njerzit, si burr i kuvendit, i bess dhe i pushks. Nga Shkodra kishte siguruar mbshtetjen e nj grupi atdhetarsh, n mes t cilve Zef Jubanin, e ndrkoh mbante lidhje t ngushta me mikun e tij Jeronim De Radn. Arbresht kishin krijuan nj komitet n ndihmë të kryengritjes. Dora DIstria, nga ana e saj, bnte t njohur n Evrop zrin e kryengritsve. N korrik t 1876 Porta e lart kishte krkuar q Mirdita t drgonte vullnetar kundr Malit t Zi. Duke ndjekur kshilln e Prend Doçit, krert e bajraqeve e refuzuan kt krkes, n t kundrtn t krkuan lirimin nga internimi t Preng Bib Dods si kryetar i vendit dhe simbol i bashkimit t 12 bajrakve, gj q u realizua. Me ardhjen e Preng Bib Dods n Mirdit, at Prend Doçi vazhdoi misionin e tij pr bashkimine forcave dhe shtimin e aleatve t kryengritjes. N udhtimet e tij zuri miq t rinj e takoi miq t shquar. N takimin me Dede Gjo Lulin i tha me prmalim: Mos harroni se n kto male as nuk sht shuar dhe as nuk ka me u shue kurr pr jet e mot flaka e lirise prderisa rron emri i Skenderbeut,t cilin e dgjon kudo n kto male, rron e ka me rrue Shqipria
Ndrkoh nga Lezha eprori i tij, ipeshkv Malçinskij, i bnte thirrje q t braktiste kryengritjen e t kthehej n krye t detyrs kishtare. I zn ngusht midis detyrs fetare dhe asaj atdhetare, Prend Doçi zgjodhi kt t fundit. Ipeshkv Malçinskij e pezulloi nga puna. Ai raportonte se Prend Doçi nxiti rrebelimin n Famulli, sillet npr male me trimat e tij, me bazhibozukt e Preng Bib Dods, pr t ngritur popullin nn flamurin e vet. Autoritetet turke e shpalln t jashtligjshm me ferman nga sulltani . Por At Prend Doçi, edhe pas shtypjes s kryengritjes, vazhdonte t qndronte maleve me bashklufttart e vet duke u dhn zemr atyre, deri ditn q u rrethua. Dhe at moment i krkoi komandantit turk q ti lironte shokt e tij t malit,se ata jan shrbtort e mi e nuk kan faj. Ky gjest fisnik u shpëtoi atyre jetën, kurse Prend Doçi, u prcoll n pranga n Stamboll. At koh ishte vetm 31 vjeç. Kur e rrethuan, mund ta kishte ruajtur edhe nj plumb pr veten q t mos dorzohej i gjall, por gjykoi q nse do t vdiste do t linte misionin e tij t pakryer. Ndaj tha bashklufttarve: Burgu e ka nj der, varri jo. Në burgun e Stambollit, ku i kishin prgatitur vdekjen, u gjend nj engjll shptimtar, ujmbajtsi i burgut, q ndodhi të qe nj djal nga Mirdita. Prend Doçi, i dha atij nj letr pr patriarkun katolik armen Stefan Azarjan q ishte njkohsisht edhe mik i Sulltanit. Patriarku sbashku me konsullin austro-hungarez mundn t nxirrnin nga Sulltani dekretin pr lirimin e Prend Doçit nga burgu me kusht q ai t largohej menjher jasht kufijve t Perandoris Osmane, e t mos kthehej m, pa leje t veçant nga Porta e lart.
Kshtu vjeshta e vitit 1877 e gjeti Prend Docin mijra e mijra mile larg atdheut, n nj vend q ndoshta as q do ti kishte rn ndrmend ndonjher. Fill pas lirimit nga burgu, i paligjshmi Prend Doçi i qe drejtuar Selis s Shejt pr ndihm pr bashkatdhetart e vet, q ata t fillonin srish veprimet luftarake kundr Turqis. Si prgjigje, Kongregacioni i shenjt e nisi at me detyr kishtare n St.John, Foundland, Kanada.
Ishte i pari shqiptar q shkeli kontinentin amerikan n nj nga pikat m t ftohta t tij. Imagjinata njerzore n kto kushte do t zgjonte vizionin e nj njeriu t vetmuar, pa nj t dyt pr t shqiptuar nj fjal n gjuhn e nns, t rn shpirtrisht. Por Prend Doçi nuk ishte njeri i zakonshm. Edhe n kulmin e dimrit misionari shqiptar shkonte n qendra puntorsh dhe peshakatarsh, dhe npr fshatra, pasi u vinte rrath kpucve pr ta
m t leht ecjen npr dbor. Emri i Prend Doçit, meshtarit t qytetit, prmendej me respekt dhe u b i njohur n gazetat kanadeze t asaj kohe. Shqipri Pas 6 vjetsh nga dita q vuri kmbn n St.Johns bri nj prpjekje pr tu kthyer n atdhe, edhe pse e dinte se mbi emrin e tij rndonte fermani i Sulltanit q ia bnte t pamundur kthimin. Gjithsesi nga Selia e shenjt iu dha nj obcion