Kuteli i pakeqkuptuar

Thelbi i rimarrjes, megjithat dhe vemas si prkujtes librore, prftoi dhe lartoi praktikn shkrimore borgesiane. Nj prvoj shkrimi, q ka joshur me dhjetra shkrimtar t shquar t letrsis botrore, duke u
nj dukuri estetike e prveme, madje hartografia letrare, gjithkohore dhe gjithhapsinore, gjithnj e m shum dshmon se realizmit magjik nuk i prket vetm ngjyra amerikano-latine. Shkrimtar t till si Chingiz Aitmatov, Umberto Eco, Sally Gearhardt, Herman Hesse, Peter Hoeg, Janette Hospital, Herbert Read etj., gjithnj sipas studimeve letrare (Evelyn C. Leeper, kritik amerikan i ksaj kohe), kan t shkruar dhe ligjruar s paku nga nj libr me tonet dhe ngjyrat e realizmit magjik.

Lists s gjat, t shkrimtarve t ktij modeli letrsishkrimor, mjaft interesant, natyrshm u rri pran edhe Franz Kafka me "Metamorphosis". Esenca letrare, vemas ajo e trilluar n tregimtari, ngjashm me formulimin ngjasime kujtesash, si e pati prcaktuar Borges-i, si nj prftes autoriale dhe domethnse e formatimit t shkrimit t prozs, ku noton pjesa m e madhe e prozs s Kutelit, njherit fsheh dhe zbulon prani arketipale, t cilat integrohen edhe n materien e prekshme fantastike dhe magjike, pra m shum si nj dysi letrare, e ngjeshur n ngjyrimet fantastike dhe magjike.

Megjithse, pranvnia kaq ndrliqshm dhe fuqishm nga ana letrare e universit (real) t uditshm me Universin (imagjinar) t mrekullishm, si e sugjeron Plasari, mbetet n gjendje t pezullt dhe q pret t lexohet dhe zbulohet pambarimisht. N thelbin e shprehsis letrare trillimnaja e imagjinares e presupozon fantastiken dhe, madje edhe mundsohet si realitet letrar nprmjet kozmogonis s saj, aq t bukur dhe t larmishme. Pra, n prpjekjen e suksesshme pr ta larguar vargonjsh t leximit sociologjik, e ngushtojn krejt pakuptueshm rrethin e shqyrtimit dhe t verifikimit t prozs kuteliane, duke i vn ca m tepr dhe vetm mgojzn e formatit fantastik.

Ndrsa n prozn e mirfillt autoriale, tregimet dhe novelat e tij, por edhe rrfimet dhe rrfenjat, pjesa m e madhe e tyre, padyshim q prqarkzohen edhe nga principet fantastike, si dhe pikprkimet e tyre rastsore me realizmin magjik. Prozat e ktilla si: "Vjeshta e Xheladin Beut", "E madhe sht gjma e mkatit", novela t qarta kto, "Qysh e gjeti Ago Jakupi udhn e Zotit", "Fshati im e pi rakin", "Lumi i madh", "Xha Brahua i Shkumbanores", tregime t pastra, si dhe rrfenja "Rin-Katerinza" e ndonj tjetr, n shpalimin e ndodhive dhe t shprehsis letrare, i prkasin n njfar mnyre edhe ngjyrimeve t realizmit magjik. Ato, prgjithsisht dhe vemas, ofrojn nj bot reale t prvijuar mjeshtrisht nga shkrimtari, personazhe realiste si Xheladin Beu, Ago Jakupi, Xha Brahua, Kalia etj. Gjithashtu, po aty, vrejn se mesazhet q prcillen n tekstet e ktyre krijimeve, bartin gjurm t nj moraliteti t paqart dhe t mjegullt, si dhe pasqyrohen dhe prndriten edhe konflikte t brendshme personale, si dhe ndrpersonale. Shenj tjetr, q bartin tregimet dhe novelat, rrfimet dhe rrfenjat e shkrimtarit, por edhe teksti romanor, sht edhe margjinalizimi dhe portretimi i pasioneve vigane. Burimsia e prozs s shkrimtarit, nga ana e leximeve dhe studimtaris s shqipes, me shpeshti krkohet:

- N krijimtarin gojore, aq e larme n letrat shqipe.

- N pasazhet biblike, m t prekshme sidomos n tekstin e novels mbi mkatin e trupit.

- N shfrytzimin e teksteve biblike, tashm t prkthyera, nga Kristoforidhi dhe Noli.

- N fitimin e prvojs shkrimore t ktij tipi shkrimor dhe patjetr edhe t nivelit artikulues dhe letrar, nga m t dalluarit n letrat shqipe, sidomos pas prkthimit t Gogolit etj.

- N shfrytzimin e nj prvoje t dyfisht dhe t dyzuar, edhe mitike, pra sipas mitit rumun, edhe librore, kryesisht simbas romanit "Drakula" t Braun Stoker etj.

Gjer m tani, nga ata q e kan studiuar dhe pranuar vlefshmrin e paratekstit, gjithnj n marrdhnie me tekstin parak, pra me tekstin pasardhs dhe madje edhe me situatn e hipertekstuaslitetit, pra t situats s plot t nj rrjete t pranishme tekstuale, n trajtesat teorike ose shqyrtime analitike, t kryera me kt rast, nuk ka ngjar ende, n asnj koh dhe rrethan, n asnj letrsi dhe autor, t madhe apo t vogl, q ky i fundit, pra parateksti hipotetik ose edhe i argumentuar, si ndrlidhni dhe prejardhje, t prmbys dhe t przr tekstin autorial.

Nse mund t ngjas, ather do t duhej konsideruar Letrsia si Histori e Parateksteve, pra do t duhej t shembej ngrehina e Historis s Letrsis Botrore, e po ashtu edhe dofar Histori Letrsie e tjetrsojshme, dhe t niste procesi i shqyrtimit dhe i shkrimit t Historis s Parateksteve Letrare. Sugjerimi i hedhur koh m par rreth ksaj shtjeje t mirfillt teorike, por po kaq edhe praktike, nga Northrop Fraj n librin "Anatomia e Kritiks", teksa shprehet: ... prpjekjet pr ta krahasuar Banionin dhe Spenserin pa iu referuar Bibls, ose pr t gjurmuar ngjashmrit e tyre n nj origjin t prbashkt me romancn laike jan disi t pavend... (1990: 264), prndrit jo pak prej humbellave t pranishme. Si me do fush tjetr, edhe n marrdhnie me letraren dhe verifikimin e saj, edhe n shekullin e njzet e nj, ne vijojm t dshmojm vonesn e fazs, n kapjen dhe trajtimin e ksaj dukurie me mjaft vler. N periudhn pasmoderne, mnyra e verifikimit krahasimtar, paraqitet si nj optik m tepr n trheqje e sipr, se sa n fushveprim, prandaj vrungullimat e fundme i ngjajn m shum nj suferine pas tufanit ose revolucionit t vonuar n nj got uji. Vepra e letrare e shkrimtari ka kaluar n tri periudha pranie dhe mospranie:

A - T shklqimit, si shkrimtar dhe intelektual i dors s par, me veprimtari t gjer botuese dhe studimore, q prfshin nj periudh t ndritur t historis s ekzistencs s kombit shqiptar, si dhe t letrsis s viteve ‘30 dhe ulet sipari i saj n nntor t vitit 1944.

B - Periudha e dyzuar, e heshtjes s gjat dhe vrastare t emrit, figurs dhe veprs s gjer letrare, nj heshtje tronditse dhe shkatrrimtare.

C - Rizbulimi i Dhimitr Paskos, n t gjitha prmasat prfaqsuese, si intelektual dhe shkrimtar, e sidomos i krijimtaris dhe kontributeve t vyera t tij.

Shqyrtimi krahasimtar, kryer me jo pak ngut, u b rishtas shkas pr t evidentuar edhe prirjet kryesore n trajtimin e krijimtaris, n ndrkohsi:

S pari: Nj lexim sociologjik dhe i metods letrare q n fakt, pa shum zhurm ka arritur q ta zbeh veprn e tij letrare

S dyti: Leximi i prqasjes s veprs s autorit, prgjithsisht me letraren librore. Burimet, kryesore dhe t dshmuara, varsisht mnyrave t leximit dhe shqyrtimeve, jan kundruar n disa pamje:

- Si nj prvoj e huamarr nga krijimtaria gojore, kryesisht e popullit shqiptar, s paku po t nisesh nga pohimet e vet shkrimtarit, i cili ka prndjekur dhe paraplqyer krijimtarin gojore.

- Si nj huamarrje q lidhet, dukshm dhe qartsisht me artin libror, ku edhe tentohet t shprfaqet alternativa e prqasjes, qoft me Bibln, librin e shenjt, por edhe me letraren autoriale, qysh me Gogolin, Tolstoin, Borgesin, Markesin, Kristoforidhin, Nolin etj.

- S fundi dhe kryesisht rasti i novels "E madhe sht gjma e mkatit", si sht ln q t kuptohet se paskrka ndikesa t dyfishta, edhe librore, posarisht me romanin "Drakula" t shkrimtarit irlandez, Braun Stoker, botuar n vitin 1847, si dhe orale, pra nga miti rumun mbi Drakuln.

Fakti i novels "E madhe sht gjma e mkatit", vemas kjo e fundit, q Kuteli, e shkruan dhe e pohon vet qartazi se sht mbshtetur vetm n gojdhnat e vendlindjes s tij, pra t Pogradecit, e ndrlikon jo pak situatn e trajtimit dhe verifikimit t atij teksti, t krahasimit me tekstin parak t mitit rumun, e mandej edhe me tekstin e romanit t Stokerit, gati t pagjashm n tekstin e novels, (N mos qoft si qllim parak q n fillim t lidhet novela me mitin rumun, e mandej jeta dhe origjina e vet shkrimtarit me rumunt, ka ditn pr diell ka