Lexues dezertor, lexues besnik
Gjithkush e ka dgjuar me dhjetra her e vazhdimisht refrenin: Nuk ka lexues! Kan ikur lexuesit! Sot nuk lexohet. Vrtet, pse nuk ka lexues sot? Dikur lexohej aq shum!. Dhe qytetart mbledhin supet. Ky opinion vazhdon t prsritet n studiot televizive, n gazeta, n promovime dhe auditore. Interesante sht se kt konstatim, pyetje dhe gjoja pezm, e riprodhojn dy kategori: nostalgjikt e leximeve t djeshme, d.m.th., t viteve para nntdhjet, dhe e dyta, pikrisht ata q kan marrdhnie siprfaqsore me leximin. N fakt, do mundohemi ti marrim parsysh t dyja palt n shqetsimin permanent: Pse kan dezertuar lexuesit - prsa kjo na duket nj dukuri thelbsisht sociologjike. Por m par do sqaruar se botimet q ofronte tregu socialist vinin kryesisht nga dy shtpi botuese Naim Frashri pr botimet e letrsis artistike dhe 8 Nntori pr botimet shkencore, ideologjike. Sado t ket qen kapaciteti botues i ktyre dy enteve, as q mund t mendohet me produktin e madh e t pakrahasueshm q hedhin n tregun e librit rreth 60 shtpi botuese t mdha e t vogla, pa llogaritur botimet n Kosov, Maqedoni e Mal t Zi.
Duhet t kemi gjithmon parasysh se botimet n dekadat e diktaturs, mbushnin nj hapsir t shkret kulturore e argtuese dhe se leximi kishte shum forma t prbindshme si akt i kulluar estetik privat. Nuk sht nj koh e largt t kujtojm se si imponoheshin kto lexime, sipas formave t detyrueshme n shkoll, gjimnaze, universitete, ndrmarrje e kooperativa.
Duke qen se hapsira publike ishte e varfr n konkurencn e mjeteve t argtimit, libri, si t thuash e zuri vendin m t privilegjuar dhe tok me kt dukuri, propaganda pr librin ka qen trsej ideologjike, ka sillte nj lloj recepienti t manipuluar ideologjikisht, nj kategori monotipe lexuesish. Pra, destinacioni i dialogut t ngusht, intim dhe ideal me librin, bartte dika t smur e perverse, prsa do libr i botuar duhej t kalonte nj test ideologjik t censurs. Ksisoj u arrit q libri t shndrrohej mediumi kryesor n kulturn masive dhe njkohsisht ky masivitet synonte indoktrinimin masiv. M t rafinuarit n shije, sidomos intelektual me njfar intuite leximore, e kan psuar jo rrallher n ethen pasionante pr lexime t zgjedhura, jasht kuadrit socrealist, ka na ka dhn mjaft shembuj t prndjekjes e burgosjes s tyre pr shkak t leximeve.
Ata q vn kujn pr lexuesit e munguar, duhet t kn parasysh se pas viteve nntdhjet filloi t botohej nj letrsi, s paku, me autor shum m serioz, t ndaluar dhe se lexonjsi masiv, n kto kushte u gjet n bankrot kulturor pr t zhvilluar nj dialog me letrsin e botuar. Nse i shtojm ksaj edhe kushtet e bumit teknologjik t mjeteve t informacionit (televizori me kanalet e shumta e antenat satelitore, kompjuterin, internetin, mjetet audio-vizive, etj.), ky recepient masovik pasiv i socializmit kaloi but e pluskueshm n prjetimin e ktyre zhanreve kulturore, duke mos ia patur takatin estetik e filozofik letrsis, q prpos t tjerash, kushton dhe shtrenjt n treg. Ajo pra, q kmbngul t them, sht se lexuesi masiv dezertoi, ashtu si ishte i siprfaqshm, i msuar me limonada dhe klishe dhe mbetn vetm ata pak lexues t vrtet e besnik, q patn rrugn e padyshimt t evolucionit, bashk me letrsin cilsore, apo me inkursionet e tyre leximore n gjuh t huaja.
Problemi i lexuesit sot sht shum m i koklavitur: ai parakupton nj recepient t prgatitur estetikisht, q t mund t mbaj peshn e dialogut me autorin dhe t mund t realizoj urn e vshtir t komunikimit me t, duke qen n njfar mase, bashkautor i asaj q lexon. Ndr faktort q ndikojn n numrin e pakt t lexuesve sht dhe shija e tyre e formuar nga njra an, dhe nga ana tjetr, kushtet e tregut t librit q nuk i prgjigjen ktij lexuesi q ka mundur t mbijetoj nga maskarada epidemike e kohs s diktaturs. Kto kushte t tregut konsistojn n botimin llahtarisht t madh t shtpive botuese, kryesisht t prkthimeve skandaloze, pa patur as hallkat e filtrat minimal q garantojn cilsin e gjuhs s prkthimeve, prkthyes anonim q sdin mir shqipen (prkthime dystaban), prkthimet nga gjuha e dyt a e tret, duke e
fare jo serioz efektin q pritet t shkaktojn emrat e njohur.
Duke qen se jemi n situat atletike prkthimesh dhe mizri anonime prkthyesish, lexuesi i rafinuar (se vetm t tillt kan mbetur) vazhdon ta humb besimin, duke iu afruar me mdyshje cilitdo libr t prkthyer. Ndrkaq, letrsia shqipe vazhdon t shkruhet e botohet po me at peisazh rrmuje e kakofonie, pa patur filtrat e domosdoshm t kritiks letrare, pa patur periodikt e saj q t ken formuar nj nivel t besueshm artistik dhe shpeshher, edhe nse ia arrijn ksaj ato jan prpjekje t vetmuara idealiste t ndoca oshnarve, t etur pr elitarizimin e letrsis. Vazhdojn t blihen e lexohen emra t dikurshm, t cilt kan krijuar dikur mitin dhe tash miti punon pr ta.
Nj situat shum tragjike n lidhje me librin shqip, sht edhe drama e moskomunikimit midis autorve shqiptar kndej dhe matan kufijve. Shkrimtart tan n Maqedoni e Kosov, ata q vazhdojn t shkruajn e botojn rregullisht veprat e rndsishme n kt proces, nuk lexohen n Shqipri, thjesht pr rregullat dhe dominimin e pandershm t tregut t botuesve. Ndrsa librat e shkrimtarve kosovar dhe shkrimtarve shqiptar nga Maqedonia nuk gjenden n Shqipri, ndodh e kundrta pr librat q botohen n Shqipri.
Shteti shqiptar nuk ka mundur pr 15 vjet ta zbus kt situat t pandershme, jo vetm me uljen e TVSH-s pr librin, por shteti shqiptar nuk sht prpjekur t vr rregulla t ndershme loje dhe t rregulloj nj komunikim t bots s librit jasht republiks me hapsirn letrare shqiptare n Ballkan.
T gjitha kto defekte n qarkullimin dhe dinamikn e librit n botn shqiptare, prbjn premisat pr nj njohje t cungt t letrsis amtare, po aq sa edhe t huaj, ka shton n absurditet aktivitetin botues nga njra an dhe mosbesimin e skepticizmin e thell t lexuesit, i cili, me t drejt, ka filluar t orientohet, t thuajsohet dhe t zhgnjehet, pikrisht kur mundsit jan m ideale se kurr, pr t ndrtuar nj dialog cilsor me letrsin. N munges t ksaj, kan zn vend fenomene t neveritshme, t pandershme dhe ksisoj, kan zn t shfaqen keqkuptime t thella me librin dhe letrsin n trsi.
Jan shpikur teknologji private t reklamimit t librit, t cilat orientojn tregun nj treg marrzie si jan kompanit e medias televizive me librin e ndofar zonje a zotriu q punon n media ose politikani, q dikur ka punuar n media. Ky orientim dhe kjo propagand epidemike puqet n thelb me masivizimin e qllimshm q bnte dikur diktatura komuniste pr librin, duke mashtruar si ather, si tani, lexuesin. Dhe duke lexuar paavuret e nj lloj letrsie masovike/masive q hyn tek lexuesi yn me dorzanin e medias apo t ndonj (k)akademiku, formsohet nj lexues fiktiv me prfytyrime vulgare pr artin e shkruar, sikundrse kundrpolin tjetr - t lexuesve krejtsisht asket, me shije t strholluara q i ndan nje fije nga shkrimtart e mirfillt.
Edhe pas tetmbdhjet vitesh, n Shqipri kultura n prgjithsi dhe ajo e shkrimit n veanti, kan mbetur t padrenazhuara. Prftohet ksisoj nj knet me ujra t ndenjura, n t ciln, kur e kur, derdhen kanalizime t zeza, lloj-lloj ujrash q vijn nga gjirizet e vetdijes, t paketuara e t ambalazhuara me kopertina luksoze dhe prbetime publike se gjoja, aksh roman do ta trondis nga themelet hierarkin e vlerave tona letrare. Menjmend, n ka gj pr ta tronditur hierarkin e vlerave tona t oroditura, kjo sht grdija q ta shpif, ta zvjerdh e ta nxjerr qejfit krejt artin e holl t leximit dhe shijen e rafinuar estetike.
N nj situat t till, argatt e mediave t thirrur nergut nga t gjitha breznit, si ata q librin e fundit e kan braktisur n vitin 1973, si m t rinjt q skan shfletuar roman q nga viti 1993 t dyja palt bien n ujdi ta kurorzojn n studio mikun dhe kolegun e tyre, si mbretin e letrave. Letrsia e vrtet nuk ka nevoj pr ndere t tilla: ajo duhet t duroj vrshimin dhe llurbn e lloj-lloj injorance, sepse edhe kjo lluc e zez e prditshme e mediave do ta forcoj at, do ti ndihmoj letrsis s Vrtet t shklqej m n pah: safirt shkndrijn m fort pikrisht midis llurbs.
Dihet se epoka jon shqiptare, e gjendur midis shekullit europian postindustrial dhe feudalizmit burokratik prjeton dyndjen e pluhurnajs kulturore. Keqkuptimet e mdha thellohen me kokfortsin tipike t injorancs. A nuk jan vall lulja e marres ekzibicionet intelektuale npr studiot dhe gazetat tona nj armatosje me omanget e arsyes pr t mbrojtur gollen e errt q paraqet krijimi i mikut t tyre koleg? Nga se mbrohet, nga se e mbrojn dhe prej kujt? K sulmojn intelektualt tan erudit e poliedrik n revanshin e ndrkryer? Krahthatin? Armiku nuk duket n sfond.
Megjithat, intelektualt tan q i z libri, qoft dhe nga shfletimi, e kan dalluar n horizont shemblltyrn e armikut imagjinar. Ndaj sulen verbtazi kundr tij, njlloj si Don Kishoti mbi helmetn e Mambrinit. Me kujdesin dhe ndjesin e inferioritetit q i karakterizon i shohim t prpliten mes konvulseve t brokullave (q ata i pandehin filozofime), se kan prekur nevralgjin, thembrn e Akilit, por prfundojn duke kruajtur thembrn e Akcilit. Tr populli shqiptar trashet. ndrron se gjat gjumit do t bhet i menur, ndaj me tu gdhir vrapon n librari t blej mahmutin e paketuar si libr, q t ngjroj dhe ai n gurrn e dijes, pa e shkuar n mendje se po pi n gjirizet e ndenjura t knets postsocrealiste.
E nj gj dihet: prej kso ati dhe dijeje, edhe ndjenja m e par, edhe mendimi m i vogl, shkrpudh kmbt dhe vdes palavdishm. t themi pr letrsin e Vrtet? Kalamajve naiv nga 18 deri 88 vje, u duhet t rriten. T rriten e t piqen. Se tash pr tash, ende jan jeshil. D.m.th., - ushqim pr dhit.
Duhet t kemi gjithmon parasysh se botimet n dekadat e diktaturs, mbushnin nj hapsir t shkret kulturore e argtuese dhe se leximi kishte shum forma t prbindshme si akt i kulluar estetik privat. Nuk sht nj koh e largt t kujtojm se si imponoheshin kto lexime, sipas formave t detyrueshme n shkoll, gjimnaze, universitete, ndrmarrje e kooperativa.
Duke qen se hapsira publike ishte e varfr n konkurencn e mjeteve t argtimit, libri, si t thuash e zuri vendin m t privilegjuar dhe tok me kt dukuri, propaganda pr librin ka qen trsej ideologjike, ka sillte nj lloj recepienti t manipuluar ideologjikisht, nj kategori monotipe lexuesish. Pra, destinacioni i dialogut t ngusht, intim dhe ideal me librin, bartte dika t smur e perverse, prsa do libr i botuar duhej t kalonte nj test ideologjik t censurs. Ksisoj u arrit q libri t shndrrohej mediumi kryesor n kulturn masive dhe njkohsisht ky masivitet synonte indoktrinimin masiv. M t rafinuarit n shije, sidomos intelektual me njfar intuite leximore, e kan psuar jo rrallher n ethen pasionante pr lexime t zgjedhura, jasht kuadrit socrealist, ka na ka dhn mjaft shembuj t prndjekjes e burgosjes s tyre pr shkak t leximeve.
Ata q vn kujn pr lexuesit e munguar, duhet t kn parasysh se pas viteve nntdhjet filloi t botohej nj letrsi, s paku, me autor shum m serioz, t ndaluar dhe se lexonjsi masiv, n kto kushte u gjet n bankrot kulturor pr t zhvilluar nj dialog me letrsin e botuar. Nse i shtojm ksaj edhe kushtet e bumit teknologjik t mjeteve t informacionit (televizori me kanalet e shumta e antenat satelitore, kompjuterin, internetin, mjetet audio-vizive, etj.), ky recepient masovik pasiv i socializmit kaloi but e pluskueshm n prjetimin e ktyre zhanreve kulturore, duke mos ia patur takatin estetik e filozofik letrsis, q prpos t tjerash, kushton dhe shtrenjt n treg. Ajo pra, q kmbngul t them, sht se lexuesi masiv dezertoi, ashtu si ishte i siprfaqshm, i msuar me limonada dhe klishe dhe mbetn vetm ata pak lexues t vrtet e besnik, q patn rrugn e padyshimt t evolucionit, bashk me letrsin cilsore, apo me inkursionet e tyre leximore n gjuh t huaja.
Problemi i lexuesit sot sht shum m i koklavitur: ai parakupton nj recepient t prgatitur estetikisht, q t mund t mbaj peshn e dialogut me autorin dhe t mund t realizoj urn e vshtir t komunikimit me t, duke qen n njfar mase, bashkautor i asaj q lexon. Ndr faktort q ndikojn n numrin e pakt t lexuesve sht dhe shija e tyre e formuar nga njra an, dhe nga ana tjetr, kushtet e tregut t librit q nuk i prgjigjen ktij lexuesi q ka mundur t mbijetoj nga maskarada epidemike e kohs s diktaturs. Kto kushte t tregut konsistojn n botimin llahtarisht t madh t shtpive botuese, kryesisht t prkthimeve skandaloze, pa patur as hallkat e filtrat minimal q garantojn cilsin e gjuhs s prkthimeve, prkthyes anonim q sdin mir shqipen (prkthime dystaban), prkthimet nga gjuha e dyt a e tret, duke e
fare jo serioz efektin q pritet t shkaktojn emrat e njohur.
Duke qen se jemi n situat atletike prkthimesh dhe mizri anonime prkthyesish, lexuesi i rafinuar (se vetm t tillt kan mbetur) vazhdon ta humb besimin, duke iu afruar me mdyshje cilitdo libr t prkthyer. Ndrkaq, letrsia shqipe vazhdon t shkruhet e botohet po me at peisazh rrmuje e kakofonie, pa patur filtrat e domosdoshm t kritiks letrare, pa patur periodikt e saj q t ken formuar nj nivel t besueshm artistik dhe shpeshher, edhe nse ia arrijn ksaj ato jan prpjekje t vetmuara idealiste t ndoca oshnarve, t etur pr elitarizimin e letrsis. Vazhdojn t blihen e lexohen emra t dikurshm, t cilt kan krijuar dikur mitin dhe tash miti punon pr ta.
Nj situat shum tragjike n lidhje me librin shqip, sht edhe drama e moskomunikimit midis autorve shqiptar kndej dhe matan kufijve. Shkrimtart tan n Maqedoni e Kosov, ata q vazhdojn t shkruajn e botojn rregullisht veprat e rndsishme n kt proces, nuk lexohen n Shqipri, thjesht pr rregullat dhe dominimin e pandershm t tregut t botuesve. Ndrsa librat e shkrimtarve kosovar dhe shkrimtarve shqiptar nga Maqedonia nuk gjenden n Shqipri, ndodh e kundrta pr librat q botohen n Shqipri.
Shteti shqiptar nuk ka mundur pr 15 vjet ta zbus kt situat t pandershme, jo vetm me uljen e TVSH-s pr librin, por shteti shqiptar nuk sht prpjekur t vr rregulla t ndershme loje dhe t rregulloj nj komunikim t bots s librit jasht republiks me hapsirn letrare shqiptare n Ballkan.
T gjitha kto defekte n qarkullimin dhe dinamikn e librit n botn shqiptare, prbjn premisat pr nj njohje t cungt t letrsis amtare, po aq sa edhe t huaj, ka shton n absurditet aktivitetin botues nga njra an dhe mosbesimin e skepticizmin e thell t lexuesit, i cili, me t drejt, ka filluar t orientohet, t thuajsohet dhe t zhgnjehet, pikrisht kur mundsit jan m ideale se kurr, pr t ndrtuar nj dialog cilsor me letrsin. N munges t ksaj, kan zn vend fenomene t neveritshme, t pandershme dhe ksisoj, kan zn t shfaqen keqkuptime t thella me librin dhe letrsin n trsi.
Jan shpikur teknologji private t reklamimit t librit, t cilat orientojn tregun nj treg marrzie si jan kompanit e medias televizive me librin e ndofar zonje a zotriu q punon n media ose politikani, q dikur ka punuar n media. Ky orientim dhe kjo propagand epidemike puqet n thelb me masivizimin e qllimshm q bnte dikur diktatura komuniste pr librin, duke mashtruar si ather, si tani, lexuesin. Dhe duke lexuar paavuret e nj lloj letrsie masovike/masive q hyn tek lexuesi yn me dorzanin e medias apo t ndonj (k)akademiku, formsohet nj lexues fiktiv me prfytyrime vulgare pr artin e shkruar, sikundrse kundrpolin tjetr - t lexuesve krejtsisht asket, me shije t strholluara q i ndan nje fije nga shkrimtart e mirfillt.
Edhe pas tetmbdhjet vitesh, n Shqipri kultura n prgjithsi dhe ajo e shkrimit n veanti, kan mbetur t padrenazhuara. Prftohet ksisoj nj knet me ujra t ndenjura, n t ciln, kur e kur, derdhen kanalizime t zeza, lloj-lloj ujrash q vijn nga gjirizet e vetdijes, t paketuara e t ambalazhuara me kopertina luksoze dhe prbetime publike se gjoja, aksh roman do ta trondis nga themelet hierarkin e vlerave tona letrare. Menjmend, n ka gj pr ta tronditur hierarkin e vlerave tona t oroditura, kjo sht grdija q ta shpif, ta zvjerdh e ta nxjerr qejfit krejt artin e holl t leximit dhe shijen e rafinuar estetike.
N nj situat t till, argatt e mediave t thirrur nergut nga t gjitha breznit, si ata q librin e fundit e kan braktisur n vitin 1973, si m t rinjt q skan shfletuar roman q nga viti 1993 t dyja palt bien n ujdi ta kurorzojn n studio mikun dhe kolegun e tyre, si mbretin e letrave. Letrsia e vrtet nuk ka nevoj pr ndere t tilla: ajo duhet t duroj vrshimin dhe llurbn e lloj-lloj injorance, sepse edhe kjo lluc e zez e prditshme e mediave do ta forcoj at, do ti ndihmoj letrsis s Vrtet t shklqej m n pah: safirt shkndrijn m fort pikrisht midis llurbs.
Dihet se epoka jon shqiptare, e gjendur midis shekullit europian postindustrial dhe feudalizmit burokratik prjeton dyndjen e pluhurnajs kulturore. Keqkuptimet e mdha thellohen me kokfortsin tipike t injorancs. A nuk jan vall lulja e marres ekzibicionet intelektuale npr studiot dhe gazetat tona nj armatosje me omanget e arsyes pr t mbrojtur gollen e errt q paraqet krijimi i mikut t tyre koleg? Nga se mbrohet, nga se e mbrojn dhe prej kujt? K sulmojn intelektualt tan erudit e poliedrik n revanshin e ndrkryer? Krahthatin? Armiku nuk duket n sfond.
Megjithat, intelektualt tan q i z libri, qoft dhe nga shfletimi, e kan dalluar n horizont shemblltyrn e armikut imagjinar. Ndaj sulen verbtazi kundr tij, njlloj si Don Kishoti mbi helmetn e Mambrinit. Me kujdesin dhe ndjesin e inferioritetit q i karakterizon i shohim t prpliten mes konvulseve t brokullave (q ata i pandehin filozofime), se kan prekur nevralgjin, thembrn e Akilit, por prfundojn duke kruajtur thembrn e Akcilit. Tr populli shqiptar trashet. ndrron se gjat gjumit do t bhet i menur, ndaj me tu gdhir vrapon n librari t blej mahmutin e paketuar si libr, q t ngjroj dhe ai n gurrn e dijes, pa e shkuar n mendje se po pi n gjirizet e ndenjura t knets postsocrealiste.
E nj gj dihet: prej kso ati dhe dijeje, edhe ndjenja m e par, edhe mendimi m i vogl, shkrpudh kmbt dhe vdes palavdishm. t themi pr letrsin e Vrtet? Kalamajve naiv nga 18 deri 88 vje, u duhet t rriten. T rriten e t piqen. Se tash pr tash, ende jan jeshil. D.m.th., - ushqim pr dhit.