Ligji i Artit Skenik debati qebene artistet para miratimit
Ky eshte nje ligj qe i skllaveron artistet. I jep pushtet absolut titullarit. Eshte nje ligj i bere per drejtoret e institucioneve te artit jo per artistet. Ne shkrimin e tij kritik tenori Rudin Sata evidentoi gjithe pikat nevralgjike te ligjit mbi artin dhe kulturen i cili eshte ne fuqi qe nga fundi i vitit te kaluar. Nje pejs ee komunitetit te artisteve i kane ndjere pasojat e ketij ligji qe qe ne vitin e pare te funksionimit te tij. Ai nxit klientelizmin prodhon diktature shkaterron konkurrencen dhe nuk jep shanse per te gjithe artistet te rinj apo me pervoje. Ata kerkojne ta rrezojne kete ligj pasi sipas tyre mendimet dhe propozimet e komunitetit te artisteve nuk jane marre parasysh.
Por a eshte e vertete kjo Shqiptarja.com ka zbardhur seancen degjimore qe eshte mbajtur me 26 tetor 2010 para se ligji te votohej ne parlament. Ne kete seance degjimore zbulohet se cmendonin dhe csynonin secili prej diskutuesve. Gazeta do te botoje ne vijim nje pjese te mire te diskutimeve te pjesmarresve duke nisur nga drejtori i TKOB Zhani Ciko i cili eshte vene kwto kohe ne shenjester ne institucionin qe ai drejton per te vijuar me drejtorin e teatrit kombetar Kristaq Skrami aktoret Ndricim Xhepa Luiza Xhuvani Alfred Bualoti Mimoza Sofroni etjhellip
Ne seancen degjimore merrnin pjese Valentina Leskaj Mark Marku Ismail Hoxha Ardiana Gjonaj Rajmonda Bulku Gerti Bogdani Gent Strazimiri Gjergji Papa Fatbardh Kadilli Agim Leka Luiza Xhuvani Edi Paloka Alfred Dalipi Enkelejda Shkreli Kastriot Islami dhe Marko Bello.
Te ftuarit per diskutime ishin Reshat Ibrahimi ndash perfaqesues i Sindikates se Pavarur te Artisteve te Shqiperise Mimoza Sofroni ndash drejtoreshe e Artit dhe Kultures ne MKTRS Zhani Ciko ndash drejtor i TOB-it Kristaq Skrami ndash drejtor i Teatrit Kombetar Kico Londo ndash drejtor i teatrit Metropol Zamira Kita ndash drejtoreshe e teatrit Andon Zako Cajupi te Korces Ilir Sulkja ndash drejtor i teatrit Skampa te Elbasanit Bashkim Hoxha ndash drejtor i teatrit Aleksander Moisiu te Durresit Kastriot Cipi ndash perfaqesues i Qendres Kombetare te Teatrit dhe Kultures Arben Kumbaro ndash perfaqesues i Shoqates se Kritikeve te Artit ne Shqiperi atashuar ne UNESCO dhe Alfred Bualoti ndash perfaqesues i komunitetit te artisteve.
Ligji Per artin dhe kulturen i votuar nga Komisioni per edukimin dhe mjetet e informimit publik u miratua ne Parlament nga shumica e djathte me date 18 nentor 2010.
Zhani Ciko Nderhyrja e artisteve ne ligj
Pengon drejtuesin te shpalose aftesite e tij
Pa dashur te bie ne historizem lidhur me ecurine e bazes ligjore eshte e vertete se shteti yne mbas nderrimit te sistemit ne linjat kryesore kushtetuese te tij mendoi me kohe te krijoje edhe bazen ligjore per pershtatjen e kultures ne kushtet e ekonomise se tregut. Perpjekja e pare u be me ligjin Per teatrin i cili implementoi nje sistem krejt te ndryshem nga ai qe ishte pikerisht sistemin anglosakson. Domethene teatrot kthehen ne qendra qe mbeshteten nga fondacionet dhe jo nga shteti. Baza artistike del jashte struktures se ketyre institucioneve dhe subvencionohet administrata. Te gjithe punojme me kontrata. Kjo gje ngjalli nje reaksion te jashtezakonshem pervec mentaliteteve prisheshin te gjitha trupat baze qe dallojne nje institucion nga nje kompani. U konsideruan te gjitha kompani. Keshtu ndodh edhe me baletin. Nje gje e tille me te drejte na coi te rreziku tjeter ai i mungeses se ruajtjes se destinacionit te tyre. Ka qene grupi parlamentar i Partise Socialiste qe e mori kete situate ne dore dhe ne ate ligj qe kishte shume gjera te diskutueshme madje te papranueshme vuri nje pike qe ndalohet nderrimi i destinacionit te ketyre institucioneve gje qe ka ndodhur ne shume vende qe kane kaluar historine tone si Bullgaria Moldavia etj. Kjo ekziston edhe sot ne projektligjin qe propozohet qe nuk lejohet ndryshimi i destinacionit te ketyre institucioneve. Me ligjin Per artin skenik u bene permiresime i cili krijonte hapesiren e nevojshme per te ruajtur nje fare strukture te institucioneve dhe te raporteve me kompanite artistike pra jo konsiderimin e tyre si kompani. Ne te njejten kohe le edhe mundesi krijuese ne drejtim te menaxhimit te tyre. Bindja ime ligjore eshte pikerisht kjo. Ne ndryshim nga ligjet per sh.p.k.-te dhe per shume forma te tjera te administrimit te vlerave ne nje vend liberal demokratik dhe i ekonomise se tregut per nje ligj artistik eshte qe sado ligje qe te kete te gjitha keto duhet te mbajne nje karakter krijues. Ketu dallohet roli i nje drejtuesi i nje menaxheri ose i nje individi tjeter i cili realizon ne menyre krijuese brenda normes ligjore brenda auditimit te rregullt etj. Pra duhet te kesh nje fare baze. Ne rast se cdo gje do te kaloje me ndihme nga komuniteti kjo e centralizon dhe drejtuesi nuk ka mundesi te shpalose aftesite e tij. Ky eshte atrofizimi krijues i ketyre institucioneve. Ky projektligj qe prezantohet nuk e ka kete difekt.
Nuk jam shume dakord me faktin qe perfaqesuesit e sindikates dhe te komunitetit duhet te jene prezent. Ata ne nje fare mase jane ne oponence. Ata e dine se cfare ndodh ne institucion dhe permes luftes sindikaliste peticioneve ballafaqimeve dhe transparences kane te gjithe hapesiren ligjore ti paraqesin drejtorit te gjitha kerkesat e tyre. Mundet qe nje individ i zgjuar te dije se duhet degjuar edhe ky komunitet dhe ben pjese ne strategjine drejtuese qe njeriu i degjon kerkesat e tyre i fton te jene prezent ne mbledhjet e bordit por jo te jene pale diskutuese sepse humbet sensi i syrit qe kontrollon drejtuesit nga jashte.
Lidhur me kete mendoj se kompetencat e drejtuesit duhet te jene te plota. Sistemi me i mire qe eshte sot ne bote pa dashur te tregoj detaje eshte se ne shume teatro te rendesishme u hoq dhe u njesua funksioni i titullarit te institucionit me ate artistik. Ne vendet e suksesshme ne kete fushe ka ne krye nje personalitet te artit dhe te kultures qe eshte vizionar per institucionin per politiken per repertorin per te gjitha dhe ka pastaj drejtore ndihmes qe zbatojne kete politike. Sigurisht kjo nuk mund te jete e pavarur nga politika shteterore duhet tu referohet evenimenteve ku merr pjese arti duhet tu referohet mundesive te brendshme te institucionit sic ndodh edhe ne kompanite e ndryshme individuale. Ne kete drejtim ai ben zgjedhjen e personave me perjashtim te atyre qe jane ne fushen e finances te administrimit pra nendrejtori ekonomik i institucionit me te drejte mund te propozohet por miratohet nga ministria sepse ka te beje me nje njohje te bazes ligjore dhe jo me pervoje krijuese. Ndersa te tjeret qe nga drejtori artistik dhe bordi duhet te propozohen nga ky qe te kene nje rrjedhe. Ashtu sic ndodh edhe ne politike qe zgjidhet nje qeveri e cila do te drejtoje vendin dhe ka kete strukture edhe ketu eshte e nevojshme te ndiqet kjo linje te jete e kontrolluar transparente pra me te gjitha format qe permban shoqeria jone. Jam per kete menyre dhe kjo eshte gjeja me e mire.
Lidhur me idene e vjeter qe ka qene edhe ne ligjin tjeter ate te bordit artistik per projektet artistike eshte e domosdoshme te behet ka ardhur koha qe te behet. Eshte precizuar nje raport midis perqindjeve qe do te administroje ky bord dhe asaj qe i mbetet ministrise. Une jam dakord qe te ruhet ky proporcion me kete argument sepse Ministria implementimin e politikave me esenciale ne fushen e kultures per kremtimin ne jeten tone te evenimenteve te medha qe ky shtet duhet ti kete si per shembull te ftoje nje artist te madh ose festimin e nje ngjarjeje te rendesishme duhet te dije ti suportoje. Nuk ka rendesi se per ke do te jene per individin per shoqaten per grupin per kompanine apo per institucionin por duhet te kete nje pakete nuk mund te jete e zhveshur nga cdo lloj pakete dhe te mbetet pre e ndarjes sic i ben ky bord apo ky institucion i ri.
Ky institucion nuk duhet te veproje me borde te pafundme por duhet te kete bordin me anetaret e vet perfaqesues nga dege te ndryshme dhe keta mund te kene grupe ku te jene te perfshira edhe grupet e interesit qe seleksionojne projektet dhe ia paraqesin bordit.
Bordi duhet te kete pavaresi nga ministria. Nuk mund te merret perseri firma e titullarit sepse keshtu eshte ministria ka nje bord. Kurse ky ligj i krijon hapesire drejtuesit qe do te drejtoje bordin qe te mbaje edhe pergjegjesi ligjore per vlerat qe ai jep eshte i auditueshem eshte i kontrollueshem.
Lidhur me problemin e te ardhurave te 90-it duhet te pranojme se pas vitit 2005 ndodhi nje fenomen shume pozitiv. Ne kemi luftuar jane edhe koleget ketu per rregullimin e gjendjes ekonomike te artisteve te subvencionimit qe u be me dyfishimin e pagave dhe kishim arritur deri gati ne miratim nje gje kjo mjaft e mire. Ne kete moment Qeveria qe sidoqofte eshte edhe nje cike korcare ne administrimin e ketyre parave tha Jua rrita rrogen por keto para do tua mbledh. 90 te te ardhurave perseri per mbeshtetjen e individit artist mua me duket jo e drejte. Nje kriter qe kishim miratuar kur ishte zoti Klosi minister ishte qe ky 90 te ndahesh per rikuperimin e mjeteve per njeren per tjetren dhe nje pjese nga te ardhurat u kalonin njerezve qe te nxiten. Kjo eshte nje pike qe e kemi diskutuar dhe qe duhet ripare ne permasat e reja qe duhet te ekzistojne sot ne kushtet tona.
Nuk dua te zgjatem me shume sepse shume gjera do te thuhen edhe nga te tjeret por desha te shtoj se do te jete nje gje shume e madhe e rendesishme ne rast se Kuvendi do ta miratoje kete ligj me falni une po ju them me respektin me te madh individualisht edhe per kete komision te nderuar do te beje hapin e pare cilesor me kete ky ligj qe nje pjese e buxhetit te pushtetit lokal te kaloje ne funksion te institucioneve artistike. Kjo eshte reforma per mua. Kjo eshte ajo cka duhet bere. Kjo eshte gje e madhe qe do te lejoje qe edhe nje komune te jape dicka per kulturen per angazhimin e njerezve. Kjo eshte pika e re eshte ideja e re qe sjell ky ligj. Sa bie ndesh me karten me autonomine eshte nje problem juridik por une si artist ose me shume si drejtues i institucioneve duke e njohur gjendjen e vendit mendoj se nuk do te ndodhe me qe kur te mblidhen per Preng Jakoven Shkodra te thote Kemi bere opera. Pse mos ta beje sot Ska absolutisht arsye pse te mbahemi me banden qe kishte Gramshi ose Skrapari dikur ka shume mundesi qe ta kete edhe sot nje bande nje formacion. Pra kjo eshte pika me e nxehte dhe me pozitive qe ka ky ligj sic ka dhe zgjerimin. Eshte ceshtja se ketu vihet barazi midis llojeve te artit domethene edhe muzika serioze edhe teatri edhe teatri komik edhe deget e tjera kane te drejte te ulen ne nje tavoline te barabarte me ne nuk ka arte te privilegjuara dhe arte sekondare. Ky eshte nje korrigjim shume i madh qe sjell ky ligj.
Por a eshte e vertete kjo Shqiptarja.com ka zbardhur seancen degjimore qe eshte mbajtur me 26 tetor 2010 para se ligji te votohej ne parlament. Ne kete seance degjimore zbulohet se cmendonin dhe csynonin secili prej diskutuesve. Gazeta do te botoje ne vijim nje pjese te mire te diskutimeve te pjesmarresve duke nisur nga drejtori i TKOB Zhani Ciko i cili eshte vene kwto kohe ne shenjester ne institucionin qe ai drejton per te vijuar me drejtorin e teatrit kombetar Kristaq Skrami aktoret Ndricim Xhepa Luiza Xhuvani Alfred Bualoti Mimoza Sofroni etjhellip
Ne seancen degjimore merrnin pjese Valentina Leskaj Mark Marku Ismail Hoxha Ardiana Gjonaj Rajmonda Bulku Gerti Bogdani Gent Strazimiri Gjergji Papa Fatbardh Kadilli Agim Leka Luiza Xhuvani Edi Paloka Alfred Dalipi Enkelejda Shkreli Kastriot Islami dhe Marko Bello.
Te ftuarit per diskutime ishin Reshat Ibrahimi ndash perfaqesues i Sindikates se Pavarur te Artisteve te Shqiperise Mimoza Sofroni ndash drejtoreshe e Artit dhe Kultures ne MKTRS Zhani Ciko ndash drejtor i TOB-it Kristaq Skrami ndash drejtor i Teatrit Kombetar Kico Londo ndash drejtor i teatrit Metropol Zamira Kita ndash drejtoreshe e teatrit Andon Zako Cajupi te Korces Ilir Sulkja ndash drejtor i teatrit Skampa te Elbasanit Bashkim Hoxha ndash drejtor i teatrit Aleksander Moisiu te Durresit Kastriot Cipi ndash perfaqesues i Qendres Kombetare te Teatrit dhe Kultures Arben Kumbaro ndash perfaqesues i Shoqates se Kritikeve te Artit ne Shqiperi atashuar ne UNESCO dhe Alfred Bualoti ndash perfaqesues i komunitetit te artisteve.
Ligji Per artin dhe kulturen i votuar nga Komisioni per edukimin dhe mjetet e informimit publik u miratua ne Parlament nga shumica e djathte me date 18 nentor 2010.
Zhani Ciko Nderhyrja e artisteve ne ligj
Pengon drejtuesin te shpalose aftesite e tij
Pa dashur te bie ne historizem lidhur me ecurine e bazes ligjore eshte e vertete se shteti yne mbas nderrimit te sistemit ne linjat kryesore kushtetuese te tij mendoi me kohe te krijoje edhe bazen ligjore per pershtatjen e kultures ne kushtet e ekonomise se tregut. Perpjekja e pare u be me ligjin Per teatrin i cili implementoi nje sistem krejt te ndryshem nga ai qe ishte pikerisht sistemin anglosakson. Domethene teatrot kthehen ne qendra qe mbeshteten nga fondacionet dhe jo nga shteti. Baza artistike del jashte struktures se ketyre institucioneve dhe subvencionohet administrata. Te gjithe punojme me kontrata. Kjo gje ngjalli nje reaksion te jashtezakonshem pervec mentaliteteve prisheshin te gjitha trupat baze qe dallojne nje institucion nga nje kompani. U konsideruan te gjitha kompani. Keshtu ndodh edhe me baletin. Nje gje e tille me te drejte na coi te rreziku tjeter ai i mungeses se ruajtjes se destinacionit te tyre. Ka qene grupi parlamentar i Partise Socialiste qe e mori kete situate ne dore dhe ne ate ligj qe kishte shume gjera te diskutueshme madje te papranueshme vuri nje pike qe ndalohet nderrimi i destinacionit te ketyre institucioneve gje qe ka ndodhur ne shume vende qe kane kaluar historine tone si Bullgaria Moldavia etj. Kjo ekziston edhe sot ne projektligjin qe propozohet qe nuk lejohet ndryshimi i destinacionit te ketyre institucioneve. Me ligjin Per artin skenik u bene permiresime i cili krijonte hapesiren e nevojshme per te ruajtur nje fare strukture te institucioneve dhe te raporteve me kompanite artistike pra jo konsiderimin e tyre si kompani. Ne te njejten kohe le edhe mundesi krijuese ne drejtim te menaxhimit te tyre. Bindja ime ligjore eshte pikerisht kjo. Ne ndryshim nga ligjet per sh.p.k.-te dhe per shume forma te tjera te administrimit te vlerave ne nje vend liberal demokratik dhe i ekonomise se tregut per nje ligj artistik eshte qe sado ligje qe te kete te gjitha keto duhet te mbajne nje karakter krijues. Ketu dallohet roli i nje drejtuesi i nje menaxheri ose i nje individi tjeter i cili realizon ne menyre krijuese brenda normes ligjore brenda auditimit te rregullt etj. Pra duhet te kesh nje fare baze. Ne rast se cdo gje do te kaloje me ndihme nga komuniteti kjo e centralizon dhe drejtuesi nuk ka mundesi te shpalose aftesite e tij. Ky eshte atrofizimi krijues i ketyre institucioneve. Ky projektligj qe prezantohet nuk e ka kete difekt.
Nuk jam shume dakord me faktin qe perfaqesuesit e sindikates dhe te komunitetit duhet te jene prezent. Ata ne nje fare mase jane ne oponence. Ata e dine se cfare ndodh ne institucion dhe permes luftes sindikaliste peticioneve ballafaqimeve dhe transparences kane te gjithe hapesiren ligjore ti paraqesin drejtorit te gjitha kerkesat e tyre. Mundet qe nje individ i zgjuar te dije se duhet degjuar edhe ky komunitet dhe ben pjese ne strategjine drejtuese qe njeriu i degjon kerkesat e tyre i fton te jene prezent ne mbledhjet e bordit por jo te jene pale diskutuese sepse humbet sensi i syrit qe kontrollon drejtuesit nga jashte.
Lidhur me kete mendoj se kompetencat e drejtuesit duhet te jene te plota. Sistemi me i mire qe eshte sot ne bote pa dashur te tregoj detaje eshte se ne shume teatro te rendesishme u hoq dhe u njesua funksioni i titullarit te institucionit me ate artistik. Ne vendet e suksesshme ne kete fushe ka ne krye nje personalitet te artit dhe te kultures qe eshte vizionar per institucionin per politiken per repertorin per te gjitha dhe ka pastaj drejtore ndihmes qe zbatojne kete politike. Sigurisht kjo nuk mund te jete e pavarur nga politika shteterore duhet tu referohet evenimenteve ku merr pjese arti duhet tu referohet mundesive te brendshme te institucionit sic ndodh edhe ne kompanite e ndryshme individuale. Ne kete drejtim ai ben zgjedhjen e personave me perjashtim te atyre qe jane ne fushen e finances te administrimit pra nendrejtori ekonomik i institucionit me te drejte mund te propozohet por miratohet nga ministria sepse ka te beje me nje njohje te bazes ligjore dhe jo me pervoje krijuese. Ndersa te tjeret qe nga drejtori artistik dhe bordi duhet te propozohen nga ky qe te kene nje rrjedhe. Ashtu sic ndodh edhe ne politike qe zgjidhet nje qeveri e cila do te drejtoje vendin dhe ka kete strukture edhe ketu eshte e nevojshme te ndiqet kjo linje te jete e kontrolluar transparente pra me te gjitha format qe permban shoqeria jone. Jam per kete menyre dhe kjo eshte gjeja me e mire.
Lidhur me idene e vjeter qe ka qene edhe ne ligjin tjeter ate te bordit artistik per projektet artistike eshte e domosdoshme te behet ka ardhur koha qe te behet. Eshte precizuar nje raport midis perqindjeve qe do te administroje ky bord dhe asaj qe i mbetet ministrise. Une jam dakord qe te ruhet ky proporcion me kete argument sepse Ministria implementimin e politikave me esenciale ne fushen e kultures per kremtimin ne jeten tone te evenimenteve te medha qe ky shtet duhet ti kete si per shembull te ftoje nje artist te madh ose festimin e nje ngjarjeje te rendesishme duhet te dije ti suportoje. Nuk ka rendesi se per ke do te jene per individin per shoqaten per grupin per kompanine apo per institucionin por duhet te kete nje pakete nuk mund te jete e zhveshur nga cdo lloj pakete dhe te mbetet pre e ndarjes sic i ben ky bord apo ky institucion i ri.
Ky institucion nuk duhet te veproje me borde te pafundme por duhet te kete bordin me anetaret e vet perfaqesues nga dege te ndryshme dhe keta mund te kene grupe ku te jene te perfshira edhe grupet e interesit qe seleksionojne projektet dhe ia paraqesin bordit.
Bordi duhet te kete pavaresi nga ministria. Nuk mund te merret perseri firma e titullarit sepse keshtu eshte ministria ka nje bord. Kurse ky ligj i krijon hapesire drejtuesit qe do te drejtoje bordin qe te mbaje edhe pergjegjesi ligjore per vlerat qe ai jep eshte i auditueshem eshte i kontrollueshem.
Lidhur me problemin e te ardhurave te 90-it duhet te pranojme se pas vitit 2005 ndodhi nje fenomen shume pozitiv. Ne kemi luftuar jane edhe koleget ketu per rregullimin e gjendjes ekonomike te artisteve te subvencionimit qe u be me dyfishimin e pagave dhe kishim arritur deri gati ne miratim nje gje kjo mjaft e mire. Ne kete moment Qeveria qe sidoqofte eshte edhe nje cike korcare ne administrimin e ketyre parave tha Jua rrita rrogen por keto para do tua mbledh. 90 te te ardhurave perseri per mbeshtetjen e individit artist mua me duket jo e drejte. Nje kriter qe kishim miratuar kur ishte zoti Klosi minister ishte qe ky 90 te ndahesh per rikuperimin e mjeteve per njeren per tjetren dhe nje pjese nga te ardhurat u kalonin njerezve qe te nxiten. Kjo eshte nje pike qe e kemi diskutuar dhe qe duhet ripare ne permasat e reja qe duhet te ekzistojne sot ne kushtet tona.
Nuk dua te zgjatem me shume sepse shume gjera do te thuhen edhe nga te tjeret por desha te shtoj se do te jete nje gje shume e madhe e rendesishme ne rast se Kuvendi do ta miratoje kete ligj me falni une po ju them me respektin me te madh individualisht edhe per kete komision te nderuar do te beje hapin e pare cilesor me kete ky ligj qe nje pjese e buxhetit te pushtetit lokal te kaloje ne funksion te institucioneve artistike. Kjo eshte reforma per mua. Kjo eshte ajo cka duhet bere. Kjo eshte gje e madhe qe do te lejoje qe edhe nje komune te jape dicka per kulturen per angazhimin e njerezve. Kjo eshte pika e re eshte ideja e re qe sjell ky ligj. Sa bie ndesh me karten me autonomine eshte nje problem juridik por une si artist ose me shume si drejtues i institucioneve duke e njohur gjendjen e vendit mendoj se nuk do te ndodhe me qe kur te mblidhen per Preng Jakoven Shkodra te thote Kemi bere opera. Pse mos ta beje sot Ska absolutisht arsye pse te mbahemi me banden qe kishte Gramshi ose Skrapari dikur ka shume mundesi qe ta kete edhe sot nje bande nje formacion. Pra kjo eshte pika me e nxehte dhe me pozitive qe ka ky ligj sic ka dhe zgjerimin. Eshte ceshtja se ketu vihet barazi midis llojeve te artit domethene edhe muzika serioze edhe teatri edhe teatri komik edhe deget e tjera kane te drejte te ulen ne nje tavoline te barabarte me ne nuk ka arte te privilegjuara dhe arte sekondare. Ky eshte nje korrigjim shume i madh qe sjell ky ligj.