Mendjet e tjera

Ekziston nj lloj tejet i veant skepticizmi, i cili vijon t mbetet nj problem, edhe n rast se mendojm se mendja jon nuk sht e vetmja gj q ekziston me t vrtet, ka ktu do t thot shprehimisht, pra, edhe n rast se e pranojm se bota fizike q hamendsojm se po vshtrojm dhe ndiejm prreth nesh, prfshir edhe vet trupin ton, ekziston me t vrtet. Fjala sht pr skepticizmin n lidhje me natyrn apo edhe me vet ekzistencn e mendjeve apo prvojave t ndryshme nga ato tonat.

Sa t sigurt ndihemi dhe sa njohuri t sakta kemi n lidhje me gjith sa ndodh brenda mendjes s nj krijese tjetr. Natyrisht, gjith sa arrijm t vzhgojm nuk sht tjetr prpos se trupi i krijesave t tjera, prfshir ktu edhe vet njerzit. Vrejm at ka bjn, dgjojm at ka na thon apo tingujt e tjer q prodhojn dhe vzhgojn ndrkaq edhe mnyrn se si u prgjigjen ambientit dhe bots n t ciln jetojn: cilat jan gjrat q i trheqin dhe cilat jan syresh q nuk na plqejn, cilat jan gjrat q han dhe kshtu me radh. Ndrkaq, mund edhe t ndrmarrim nj prerje t trupit t krijesave t tjera, pr t par brendsin e tyre fizike a ndoshta pr t
nj mori krahasimesh mes anatomis s tyre dhe asaj t trupit ton. Porse asnj nga kto njohuri nuk sht n gjendje t na ndrfus drejtprsdrejti tek prvojat e tyre prkatse, apo tek mendimet, apo ndjenjat q gjallojn brenda mendjeve t tjera, ka do t thot shprehimisht se gjith sa mund t besojm se dim n lidhje me jetn mendore t t tjerve, s’sht tjetr gj prpos se fryt i vzhgimit t ndrtimit t tyre fiziko-anatomik dhe i mnyrs sipas t cils sillen.

Sa pr t sjell nj shembull t thjesht: gjat kohs kur s bashku me nj mik jemi duke ngrn nj akullore me kakao, nga mund ta dim vall nse pr t akullorja ka t njjtn shije q ka edhe pr ne? Natyrisht, mund t prpiqemi ta provojm akulloren e tij, por gjasa se akullorja e tij ka t njjtn shije me tonn nuk nnkupton tjetr vese ka t njjtn shije pr ne: nuk kemi provuar ende shijen q kjo akullore ka pr t. Me fort t ngjar, nuk ekziston asnj form e mundshme pr t krahasuar drejtprsdrejti prvojat tona n lidhje me shijet.

Natyrisht, n rastin e shembullit t msiprm, dikush nga ne mund t mtonte t argumentonte se, duke u nisur nga fakti se jemi q t dy qenie njerzore dhe, po ashtu, duke qen se jemi n gjendje q t dallojm akulloret me shije t ndryshme, si mund t shfaqet rasti, pr shembull, pr t dalluar shijen e kakaos nga ajo e vaniljes, ather, ka fort t ngjar, q prvojat tona n lidhje me shijet t jen t ngjashme, n mos t njjta.

Po nga mund ta prftojm nj njohuri t till? Ku mund ta mbshtesim vall prftesn e prfundimit ton? E vetmja lidhje mes nj lloji akulloreje dhe nj shijeje sht ajo q kemi vzhguar vetm n rastin ton; pr rrjedhoj, nga nisemi dhe si e prftojm t drejtn dhe arsyen pr t menduar se t tilla prkime t ngjashme vlejn edhe pr qeniet e tjera njerzore? A jemi vall n gjendje q t vrtetojm n mnyr t knaqshme dhe t qndrueshme se kakaoja ka pr tjetrin t njjtin shije q ka vanilja pr ne apo e anasjella?

E njjta problematik mund t shfaqet n nj form apo tjetrn edhe n lidhje me lloje t tjera prvojash. Nga e dim vall se ato gjsende q neve na duken t kuqe mikut ton nuk i duken si t verdha? Natyrisht, n rast se e pyesim se ’ngjyr ka makina e zjarrfiksve, ka fort t ngjar q t na prgjigjet se sht e kuqe si gjaku, dhe jo e verdh si nj dhmb luani; porse, n kt rast nuk prjashtohet aspak mundsia q tjetri ta prdor fjaln “e kuqe” vetm pr at ngjyr q i duket se ka gjaku apo makina zjarrfikse, dhe jo pr vet ngjyrn si e till, q do t thot shprehimisht se nuk prjashtohen aspak gjasat q e kuqja si e till pr t mund t prkoj me at q ne e emrtojm e verdh, apo at q e emrtojm blu, apo ndoshta sht nj prvoj e ngjyrave q s’e kemi pasur kurr m par, arsye pr t ciln e kemi fort t vshtir, madje, t pamundur q ta prfytyrojm.

Pr t hedhur posht nj gjas t till, sht e nevojshme q t kapemi fort pas hamendsimit sipas t cilit shija dhe prvojat e ngjyrave jan t ndrlidhura n mnyr t njtrajtshme me disa lloje ngacmimesh fizike q krijohet brenda organeve tona shqisore, ka vlen pr t tr njerzit. Porse nj skepticist do t ngarendte t na kundrprgjigjej se ne nuk kemi asnj lloj prove ku mund ta mbshtesim nj hamendsim t till, n t vrtet, ngado q ta vshtrojm, kundrprgjigja e skepticistit n kt rast sht m se e vrtet; nisur nga vet natyra e hamendsimit n fjal, ne s’kemi asnj prov mbshtetse dhe asnj lloj mundsie pr t prftuar nj t till. Gjith sa jemi n gjendje q t vzhgojm s’sht tjetr prpos se prkimi q vrejm n rastin e prvojs son.

T gjendur prball ksaj forme argumentimi, m s pari lipset t pranojm se n kt rast ekziston nj lloj luhatjeje. Ndrlidhja dhe prkimi mes ngacmimit dhe prvojs n jo pak raste ka mundsi t mos jet e njjt tek dy njerz t ndryshm; mund t ekzistojn nj mori drithijesh dallimi dhe ndryshueshmrie mes prvojs s ngjyrs dhe shijes q dy njerz prjetojn prball t njjtit lloj akulloreje.

N t vrtet, nse mbajm parasysh faktin se njerzit jan fizikisht t ndryshm nga njri-tjetri, prania e ktyre drithijeve nuk duhet t na krijoj kurrfar habie. E megjithat, n shum raste duhet thn se dallimi dhe ndryshueshmria e prvojs n fjal nuk sht edhe aq radikale, n t kundrt s’do t arrinim t shprehnim asgj rreth saj. Kshtu, pr shembull, akullorja me shijen e kakaos s’mund t ket pr mikun ton shijen q ka pr ne nj akullore me lng limoni, n t kundrt do t mblidhte buzt kur ta hante.

Ndrkaq, ajo ka meriton vmendje ktu, sht fakti se teza e msiprme pranon si t mirqen ndrlidhjen dhe prkimin mes dy njerzve t ndryshm dhe nj ndrlidhje dhe prkim mes prvojs s brendshme dhe disa lloje reagimesh, ka qndron krejt e hapur ndaj vzhgueshmris son. Porse, edhe n kt rast, duhet thn se problematika vijon t shfaqet e njjt. Ndrlidhjen dhe prkimin mes mbledhjes s buzve dhe shijes q e cilsojm si t atht, nuk e kemi vzhguar prpos se n rastin ton; nga ta dim se e njjta gj vlen edhe pr njerzit e tjer?

Kushedi, ajo ka e bn mikun ton t mbledh buzt, mund t jet nj prvoj e ngjashme me at q mund t kemi ne nse na qllon t ham bollgur apo tagji.

N qoft se vijojm me kmbngulje q t ngrem pyetje t ksaj natyre, dalngadal do t nisim q t zhvendosemi nga nj skepticizm paqsor dhe i parrezikshm - t pasigurt nse akullorja e kakaos ka t njjtn shije pr dhe pr mikun ton - drejt nj skepticizmi shum her m radikal - t pasigurt nse ekziston ndonj ngjashmri mes prvojave tona dhe atyre t mikut ton. Madje, nse i shkojm nga pas ksaj forme t dyt, nj nga pyetjet q mund t dilte qysh n fillim dhe krejt natyrshm do t ishte: Nga e dim vall se n astin kur miku yn fut dika n goj, ka nj prvoj t atij lloji q ne do ta cilsonim si nj shije? Nisur nga gjith sa dim, mund t bhej fare mir fjal pr dika q ne do ta kishim cilsuar si nj tingull, pr shembull, ndrkoh q nuk prjashtohet aspak gjasa q t jet edhe krejt e ndryshme nga shijet q mund t kemi provuar ndonjher, a q mund t prfytyrojm ndonjher.

N rast se ndjekim kt fill argumentimi, n fund t prfundojm n suazat e skepticizmit m radikal n lidhje me gjith sa ka t bj me mendjet e tjera.

Nga e dim, pr shembull, se miku yn sht qenie e ndrgjegjshme dhe me vetdije? Nga e dim se ekzistojn mendje t tjera prve mendjes son? I vetmi shembull q kemi arritur t vzhgojm n lidhje me ndrlidhjen apo marrdhnien e mendjes, trupit, anatomis dhe rrethanave fizike, sht vetm ai q i prket rastit ton. Ndrkaq, edhe n rast se njerzit e tjer dhe kafsht nuk do t kishin asnj lloj prvoje, asnj lloj jete mendore t brendshme, por do t ishin thjesht makina biologjike t sofistikuara, srish do t n dukeshin t njjta, identike. Nse mbajm parasysh kt, pyetja q shtrohet krejt natyrshm, sht: Po nga e dim vall se s’sht pikrisht ksisoj? Nga e dim se qeniet prreth nesh nuk jan thjesht disa robot pa kurrfar mendje? Ne s’kemi arritur kurr t vzhgojm brenda mendjes s tyre - e kemi thjesht t pamundur - kshtu, kushedi, ndoshta sjellja e tyre fizike mund t jet trsisht fryt i disa shkaksive pastrtisht fizike. Ndoshta prindrit apo t afrmit tan, apo fqinjt, macja, apo qeni q kemi n shtpi, ka t ngjar t mos ken kurrfar prvoje t brendshme. Nse s’e kan vrtet, ne srishmi nuk kemi kurrfar mnyre prmes t cils t jemi n gjendje t zbulojm se e gjith kjo sht e vrtet. Po, ashtu, e kemi t pamundur q t kapemi pas provave q mund t vjelim nisur nga sjellja e tyre e jashtme apo nga ajo ka shprehin me goj, pr aq koh sa nj gj e till do t prkonte me pranimin paraprakisht si nj gjas t mirqen faktin se tek kto qenie sjellja e jashtme qndron n nj lloj lidhjeje me prvojn e brendshme, njlloj si ndodh n rastin ton, ndrkoh q sht pikrisht kjo ajo q i shpton suazave apo rrjets s njohurive dhe dijeve tona.

Ideja sipas s cils asnj nga njerzit q na rrethojn s’sht qenie e ndrgjegjshme dhe me vetdije, krijon vetvetishm nj ndjesi fort t uditshme. N t vrtet, nj gjas e till na shprfaqet krejt e hapur ndaj nj konceptueshmrie t mundshme, ndrkoh q, nga ana tjetr, e kemi krejt t pamundur q t kemi prova t knaqshme dhe t mjaftueshme pr ta prjashtuar n mnyr energjike dhe prfundimisht nj gjas t till.

Fragment i shkputur nga libri “’kuptim ka e gjith kjo”