Metafora e madhe
1. Proza
Rexhep Qosja sht shkrimtar erudit, prandaj forma m e prshtatshme pr ta manifestuar dijen e tij enciklopedike sht proza. Jo rastsisht vepra e tij m e prkthyer dhe m e mirpritur n bot sht Vdekja m vjen prej syve t till. Proza eruditive, nprmjet strukturs s gjer tekstuale, mundson amplifikimin e ides, ka nuk e mundsojn forma poetike dhe dramatike.
Proza e Qosjes prfshin tre romane dhe nj tregim. Tregimi I ringjalluri i penduar ka statusin e satirs, pra, krkon leximin e tekstit karshi kontekstit t cilin e prqesh. Stili prsiats ndikon n shmangien e dispositio-s dhe n theksimin e elocutio-s. N aspektin e inventio-s, tregimi mbetet i jashtzakonshm. Romanet ndrtohen si alegori dhe prfshijn prvojat e prozs s mparshme botrore, duke u
kshtu romane-sintez, n t cilat, brenda prvojs personale, shihen edhe prvojat e prozatorve t tjer, t till si: Dostojevski, Proust e Joyce.
Romanet e tilla, romanet-sintez, jan vepra kaleidoskopike, shklqejn shumngjyrshm n t gjitha ant. Ata nuk e zhvillojn vetm nj linj, nuk e ruajn vetm nj diskurs, nuk kufizohen tematikisht, pavarsisht q ndonj linj tematike e theksojn m shum. Personazhet q parakalojn jan gjithfarsh, nuk ekziston ndarja n personazhe pozitiv e negativ. Hiperrealizmi prfshin pothuajse t gjitha teknikat e mparshme narrative. Preken t gjitha prvojat letrare: nga pastoralja e melodramatikja deri te erotikja. Nuk ka kufizime prmbajtsore as formale. Nse situata sht dramatike, autori brenda romanit mund t prdor formn dramatike t dialogut, nse personazhit i kndohet, autori e prshkruan kngn e tij n tekst.
Nj shembull t till e jep edhe romani Nata sht dita jon, i cili, n krahasim me dy romanet e mparshme, paraqet nj lidhje m t fort fabulare. Vdekja m vjen prej syve t till kishte status t romanit potencial (t mundshm): trembdhjet tregime q mund t bnin nj roman, kurse Nj dashuri dhe shtat faje prkufizohej si roman, megjithse dorshkrimi i futur brenda tij do t mund t funksiononte edhe si tet novela. Por, autori tashm ka vendosur q n prmbyllje t projektit t tij t jap nj roman, q ka ngjarje dhe konflikt. Rrjedhimisht, ktu m shum se mendimtari, paraqitet rrfimtari.
Nata sht dita jon ka si moto katr citate, q lidhen me romanin: dy nga Kurani dhe dy nga Bibla. Romani prbhet nga tre libra: Kshtu kishin filluar, Kshtu kishin vazhduar dhe Kshtu kishin prfunduar. Librat ndahen n kapituj dhe meskapituj. Kapitujve, n t cilt zhvillohet ngjarja, u prijn citate nga: Shekspiri, Volteri, Didroi, Nie, Unamuno, Eko, etj., kurse meskapitujt zakonisht shkaktojn pauz n rrfim dhe jepen si fragmente mendimesh t narratorit mbi romanin t cilin e shkruan, ose si inserte nga jeta, apo edhe si ndonj Fletore e fsheht e masonve shqiptar, t ciln e kishte zbuluar e botuar gazeta Globi sot. N at fletore prmenden emra t njohur t artit, kulturs, historis dhe politiks shqiptare, n mesin e t cilve gjendet edhe vet emri i autorit t romanit Nata sht dita jon, Rexhep Qosja.
2. Poetika
Nata sht dita jon, si edhe dy romanet paraprake t Rexhep Qosjes, paraqet nj poetik t prozs, e cila tashm i ka krijuar standardet e veta. Kjo poetik ka projektuar lexuesin e pushtuar nga pagjumsia ideale (James Joyce), t aft pr tiu prveshur leximit semiotik t tekstit, megjithse n kt roman autori nprmjet aventurave t personazheve e zbavit mjaft edhe lexuesin semantik me t cilin nuk kishte denjuar t merrej n romanet paraprake, t cilt personazh kryesor kan intelektualin e prndjekur shqiptar.
Edhe n kt roman protagonisti sht njeri i pajisur me dije, por i pajisur edhe me bindjen se jo dija, por fuqia ti hap rrugt. N saj t ksaj bindjeje, personazhi bn kalimin nga kontemplacioni n aksion e, rrjedhimisht, edhe diskursi meditativ shndrrohet n diskurs kritik. Prapseprap parimi i rrfimit sht identik me poetikn e rrfimit t ciln tashm e ka krijuar proza e ktij autori. Kjo poetik e konteston dhe e problematizon kodin e paraqitjes dhe, nprmjet manifestimit t rrfimit antirealist, e jep variantin e vet diskursiv mbi realitetin. Autori nuk pranon ta absolutizoj mendimin e tij mbi realitetin me an t perspektivs s narratorit t gjithdijshm. N vend t tij, zgjedh narratorin-personazh pr ta paraqitur thjesht nj variant t realitetit t par me dy syt e tij dhe, nprmjet konstruktimit personal t universit narrativ, ndrton vizionin ton pr realitetin e shnjuar dhe, ksisoj, sht evident qllimi pr modifikim t vetdijes s shoqris (Susan Sontag). Ktij qllimi pr modifikim i kontribuon edhe debatimi i relacionit realitet fiksion brenda romanit, ather kur narratori Budin Buda gjendet para dilems pr ti paraqitur ngjarjet si ndodhin apo t trilluara. Ai e di q trillimi sht tharmi i letrsis, por ka frik mos do ti hidhrohet realiteti, prandaj vendos t mos ia bj qejfin juris s konkursit n t cilin konkuron pr romanin m t mir t mijvjearit t tret, edhe pse ajo mund t hidhrohet: vetm nj gj sht e sigurt si nj e nj q bjn dy: nuk do t hidhrohet njmendsia. Nuk ka arsye njmendsia t hidhrohet me mua. Ajo do t m thot: bravo! Prpara! Ti nuk po m tradhton. Ti po e tregon fytyrn time si sht. Ti po m shikon n lok t zemrs! Dhe, n bebzat e syve!
Autori e inkuadron jetn n vepr pr t mundur ta inkuadroj pastaj veprn n jet. Sipas tij, miqsia mijra vjeare mes jets e veprs nuk duhet t prishet. E, kjo miqsi ruhet kur edhe n fiksion thuhet e vrteta, edhe pse prshkrimi i s vrtets mund t ndikoj q n roman t mos ket asnj personazh pozitiv. Natyrisht kjo sht e mundshme kur pozicionimi i autorit sht kritik kundruall realitetit. Insistimi n vrtetsin e rrfimit e prforcon edhe m shum kritikn e tij: letrsia, sigurisht, do t hidhrohet n mua pse nuk po trilloj asgj.
Nata sht dita jon, ndonse, krahasuar me dy romanet e mparshme, sht nj avancim n aspektin e dispositio-s, prap i prmbahet poetiks s prozs prsiatse, n t ciln bukuria e veprs qndron n thellsin e mendimit dhe bukurin e fjals, n elocutio-n e saj. Kjo poetik pluraliste lejon, madje lakmon, przierjen e zhanreve, shfrytzimin e dokumenteve, ditarve, kronikave, gazetave, fjalorve, enciklopedive, parullave, grafiteve etj., pr t arritur nj shumsi sa m t madhe ngjyrash, pr ti dhn veprs form mozaiku (trsi e krijuar nga pjest) dhe pr t rritur shkalln e besueshmris s rrfimit. Metoda e montazhit sjell formn e mozaikut, n t ciln pjest nuk kan rol dekorativ, por domethns, sepse prplotsojn rrfimin n planin semantik. Forma bhet domethnie (Cleanth Brooks). T gjitha pjest futen n makinn retorike dhe dalin t strukturuara si nj trsi, si ndodh me citatet e ndryshme t prozs Nata sht dita jon, t cilat edhe pse t marra nga zhanre t ndryshme, shkrihen brenda zhanrit t romanit, por duke ndikuar n zgjatjen e dimensionit intertekstual nga fjalt hyjnore (Bibla e Kurani) deri te fjalt e rrugs, nga kshillat e shkrimit t shenjt deri te mesazhet e muziks rap, nga e cila, sipas Houston A. Baker, Jr., do t merrte mesazhe edhe vet Shekspiri.
Poetika e romanit Nata sht dita jon i prmbahet edhe nj parimi q sht karakteristik e fiksionit postmodernist.
3. Parimi: double coding
Letrsia postmoderniste sht njkohsisht elitiste dhe popullore. N tekstet e saj vizatohen profilet e dy tipave t lexuesve: lexuesi semiotik dhe lexuesi semantik. I pari interesohet pr tekstin si sistem shenjash, ndrsa i dyti argtohet me peripecit e personazheve. Interesimi i t dy tipave t lexuesve pr leximin e teksteve postmoderniste, sipas Umberto Eco-s, vjen si pasoj e kodimit t dyfisht (double coding) t teksteve.
Nata sht dita jon paraqet haptazi kt mnyr t kodimit duke e manifestuar n protagonistin skizmatik, Budin Buda, i cili bhet autor dhe personazh i rrfimit t vet. Ndarja e protagonistit n dy pjes/ persona, njri q merret me shkrime (Budin Buda) dhe tjetri q bn krime (Kentauri), sht ndarje q autori e bn me vetdijen pr ti ruajtur dy tipat e lexuesve. Budini tregon si vepron Kentauri. Veprimet e Kentaurit e argtojn lexuesin semantik, kurse strukturimi i rrfimit nga ana e Budinit provokon lexuesin semiotik.
Trajektorja e fabuls prfaqsohet nga forca, kurse subjekti zhvillohet nga mendja. Fabula sht prospektive, subjekti shtrihet her para e her mbrapa. Ecja e protagonistit prpara, nuk e pengon narratorin t aplikoj teknikn e retardimit dhe retrospektivn. sht pikrisht kjo teknik rrfimi, e mbushur me meditime dhe citate, q e shpton veprn nga rnia e saj n nivel t romanit t zi (kriminalistik) nga i cili prvetson vetm postulatin pr paralelizmin e rrfimit me aksionin (T.Todorov). N fakt, ky roman do t mund t shihej si i prbr nga dy veprime esenciale t rrfimit: shkrimi dhe krimi, ku shkrimi do t prfaqsonte shtjellimin e universit diskursiv, kurse krimi do t prfaqsonte linjn fabulare t ngjarjeve apo, m sakt, aksionin e veprs.
Ndryshe nga lexuesi semiotik q preokupohet me tekstin si sistem shenjash, lexuesi semantik, prvese me aksionin, argtohet mjaft edhe me fjalorin e personazheve dhe me prshkrimet erotike, si sht prshkrimi i shitses s gazetave e cila blersve ua dhuron argumentet e saj magjepsse: qepallat si krah t dallndyshes (krahasim i harxhuar n kohn e Naimit); cicat si gjyle topi (krahasim me prejardhje teknike i harxhuar n poezin e Marinetit); kofsht e forta e vithet e gjera si anije, q duhet t kesh me ka ti ndash (krahasim i harxhuar n bisedat erotike t politikanve t cilt, pr shkak t lodhjes npr mbledhje, tubime, konferenca kan mbetur pa at argumentin mashkullor me t cilin mund t ndahen ato kofsh). Sa sperma derdhet mes tyre ! Sa poezia frymzohet prej tyre! Sa dshirat digjen n diellin q djeg mes tyre?, pastaj edhe krahasimet me figura t t famshmve: buzt si t Naomi Kempbelit, prapanica si e Xhenifer Lopezit, dashnor si Bred Piti e Angjelina Zholi; I zgjeroj kmbt si t isha Terminatori; si t isha guvernatori i Kalifornis, Arnold Shvarcenegeri, shtrngoj duart si t isha Glen Fordi duke nxjerr koltin e sermt me t cilin do t shtrij prdhe Billi Kidin, por edhe me krahasime t tilla, si: Bhem serioz si prifti para brekve t gruas q ka vendosur tia prish fen! Zoja sht e rrast, si raketa tomahovk.
Nata sht dita jon, megjithse e argton kt tip lexuesi, kah fundi e tradhton t pritmen e tij, duke e vendosur nj kapitull q sht shum domethns, por jo argtues. Pra, Rexhep Qosja n fund prcaktohet prfundimisht pr lexuesin semiotik, q sht Lexues Model i mbar trilogjis s tij.
4. Protagonisti
Protagonisti i romanit q prmbyll trilogjin tridhjet e tre vjeare, Budin Buda (nofka: Kentauri), ka moshn tridhjet e tre vjeare. Nse mosha e tij korrespondon me moshn e trilogjis, karakteri i tij korrespondon me narratort paraardhs t tij. Ashtu si Xhezairi i Gjiks e erem apari q rrfejn n vetn e par sipas poetiks s vetreflektimit (Paul Malbty) edhe Budin Buda rrfen n vetn e par. T tre narratort jan t dhn pas leximit, vetm se nj dit ky i fundit vendos t jepet pas aventurave fitimprurse. Vendimi i tij ka pr pasoj ndarjen e personalitetit n dy pjes: Kentauri do tu hyj aventurave dhe Budin Buda do ti rrfej ato. N njrn an sht forca, n tjetrn dija.
Ky kalim nga nj gjendje n nj tjetr ndodh q n fillim t kapitullit t dyt t quajtur Prita e papritur: Dal prej baness me hapa t vendosur solemn. Dua ta filloj jetn menjher, pikrisht n kt ast, as nj ast m prpara, as nj ast m pas. Kmbngulja n astin e prtashm vetm sa e prforcon vendimin e tij dhe e zbulon mllefin q ka ai ndaj mnyrs s t jetuarit me dije e nder. Tash e tutje ai do t jetoj dhe do t fitoj me forc, sepse ligjet e ksaj bote nuk jan t drejta: Kjo bot i bn t lumtur ata q do t duhej ti fundoste shtat pash posht dhe i bn t dshpruar ata q do t duhej ti ngrite shtat pash lart. Dhe, nuk jan kto t papriturat e saj po ligjet e saj! Kentauri, pasi nuk ka pasur kurrfar dobie prej mendjes, as n Hamburg as n Vajazan, vendos ta prdor forcn pr tu pasuruar: Me mendime nuk e kam zgjidhur asnj shtje: as timen, as t babait, as t nns, as t njerks. As Leka i Madh nuk e ka humbur kohn duke menduar para Nyjs s Gordit e ka zgjidhur me nj t mshuar. Bravo, Lek! Ashtu bhet Lek! Sbhet ndryshe Lek! Ti me koh ia ke gjetur kallauzin ksaj kurve q i thon Jet.
Budin Buda, i kthyer nga Hamburgu, n shtpin e tij n Vajazan fillon t mendoj pr fmijrin. Pa e fshehur nj prirje incestuoze, e kujton nnn e tij q punonte n dhomat e fjetjes n hotel, i kujton dyshimet e t tjerve n identitetin e tij, kujton ndrrimin e regjimeve dhe prfshihet nga kriza e identitetit personal (Prsri n Vajazan), pr tu prekur shkarazi edhe shtje t identitetit nacional e shtetror. Ai dshprohet pse n shtpin e tij nuk gjendet fotografia e nns, t ciln e kan hequr babai ose njerka. Sheh se televizioni Philips sht n vendin ku e kishte ln kur ishte larguar nga Vajazani dhe n ekranin e tij, nprmjet kujtess, sheh ndrrimet e regjimeve: Musolini me kmishzinjt duke marshuar n Rom. Stalini trashgimtari gjenial i Leninit. Fjalimi i Hitlerit pas djegjes s Raihstagut. Ruzvelti i paralizuar. erili duke folur pr perden e hekurt. Enveri te Titoja: t tjera fjal kemi pasur pr Kosovn. Titoja: un t kuptoj, por sdo t kuptonte Serbia! Informbyroja. Titoja n Nju Delhi. Enveri n Mosk. Revolucioni kulturor. Stalini, Maoja, Titoja dhe Enveri prejardhje t ndryshme shoqrore, shkollime t ndryshme, mentalitete etnike t ndryshme, por rezultati ideologjik dhe politik i njjt: ferri n tok!
Prve me babain e tij, Budini dshprohet edhe me rrethin e korruptuar t cilit i takon dhe vendos t prfitoj edhe vet duke ndjekur shembullin e atyre q ngryseshin t varfr e gdhiheshin t pasur n Vajazan, ku tashm kishte ardhur koha e sundimit t hajnis s ligjshme.
Budini q i kishte ndrprer studimet pr violin n Akademin e Arteve n Vajazan, pasi kthehet nga mrgimi, nuk provon ta vazhdoj t njjtn rrug pr tu
artist, sepse ai sht i vetdijshm se nuk ia vlen t jesh violinist atje ku n vend t mbretreshs s instrumenteve, mohen fyelli e iftelia. Dshprimi i tij vjen duke u rritur sa m shum q dgjon radion e shikon televizionin: Mashtrimet e kontabilitetit. Papunsia 59 pr qind. Ministrat e korruptuar. Varret masive. Dshmort. Gjykata e Hags. Analfabet me diplom etj.
Prandaj, Budini, pasi zgjohet n dhomn e tij i vetmuar mes librave, si Raskolnikovi, i zhgnjyer me rrethin, vendos t bhet dikushi. I kujtohet se nna e thrriste kreshnik, dhe prcaktohet prfundimisht pr forcn, duke e
refren t jets s tij melodin heroike t filmit Sknderbeu. Dhe, sapo del n rrug, nuk i shmanget belas me rrugat, por i drrmon me grushte: Prej birave t hunds rrjedh nj vij e kuqe q bashkohet me dy vija t tjera m t trasha e m t gjata. Asfalti mes t shtrirve bhet piktur surrealiste, q nuk e kan
as Pikasoja, as Dali! E ka
Budin Buda-Kentauri, i detyruar.
Me kta huligan, q kishin mbrritur n shkalln m t lart n hierarkin kriminale t Vajazanit, Kentauri do t ndeshet e prleshet edhe herve t tjera gjat jets s tij si trafikant i femrave, drogs dhe plakits bankash, vetshrbimesh, shtpish private etj., bashk me dy shokt e tij, Demin dhe Garipin, me t cilt edhe sajojn planin pr ndrtimin e Shtpis s t mendurve, pr t ciln ka aq shum nevoj Vajazani. N emr t ktij plani (projekti), Kentauri me shok shkojn npr shtpit dhe firmat e pasanikve t qytetit pr t mbledhur ndihma pr realizimin e projektit. Kur me fjal nuk mund ti bindin pasanikt t japin t holla, ather prdoret forca dhe arrihet qllimi. Kentauri dy her merret n hetime dhe lirohet, kurse hern e tret i bhet me dije se dikush e ka tradhtuar, duke ia dorzuar hetuesis dorshkrimin e romanit Nata sht dita jon, n t cilin Budini prshkruan veprimet e veta kriminale. Dorshkrimi duhet t drgohet n gjykat pr tu verifikuar ngjashmria mes personazhit dhe personit Budin Buda-Kentauri:
- A e keni prshkruar jetn tuaj n kt vepr?
- Ai sht roman i imi, por un nuk jam personazhi i tij kryesor.
- Krimet q fatmirsisht prshkruhen ktu jan krime q fatkeqsisht kan ndodhur n Vajazan.
- A e bni dallimin mes njmendsis dhe fiksionit, zoti hetues?
- Hetuesi e bn dallimin mes njmendsis dhe fiksionit kur njmendsia dhe fiksioni nuk prputhen. (...) Mbas ktij hetimi, zoti Budin, do t jeni i lir prkohsisht. Por, dalja juaj n gjyq sht e pashmangshme. Ju duhet t dshmoni: e para, se nuk jeni personazhi kryesor i ktij romani dhe, e dyta, se n roman nuk keni prshkruar krimet tuaja.
- Do ta nxirrni n gjyq letrsin!
- Kemi dshmitar.
- Dshmitar t ushtruar pr t paditur letrsin.
- Romani juaj sht njmendsi.
- Aq m keq pr njmendsin.
(N hetime hern e tret)
Dy pjest e personalitetit t protagonistit t ndara n fillim t romanit i merr prsipr ti bashkoj gjyqi. Kshtu, Kentauri ia sheh sherrin edhe njher dijes, shkrimit. Autori duke e projektuar romanin sipas devizs krim e fitim, kah prfundimi i veprs megjithat hyn n relacion intertekstual me devizn e Dostojevskit: krim e dnim.
5. Paradoksi
Poetika e postmodernizmit sht poetik e paradoksit dhe ironis. Te Nata sht dita jon ironia sht figur q haset mjaft shpesh n rrfim, kurse paradoksi haset q n titull. N kuptimin e par t fjals, nata sht e kundrta e dits dhe e till sht pr t gjith. Nata ka terrin, dita ka dritn. Po ja q n romanin e Rexhep Qosjes nata sht dit e dikujt. Nata sht dita jon! Rroft terri!, brtet Kentauri, teksa udhton npr terr dhe fiton nga terri: N largsi shihen drita, q m shqetsojn e nuk e di pse m shqetsojn. Ndoshta pse m mir, m sigurt ndihem n terr. T dhjefsha dritn. Rroft terri! Punt m s miri bhen n terr.
Figura e paradoksit shfaqet n portn e universit narrativ, n titull, si identifikim i nats me ditn, territ me dritn, por dhe brenda atij universi. Ndarja e personalitetit t protagonistit n dy pjes paraqet nj paradoks dhe, sidomos gjetja e Manifestit t t Menurve n Shtpin e t mendurve, q sht edhe antitez edhe paradoks.
Poetika e paradoksit i bashkon n nj trsi, duke ua przier statuset, t mirn dhe t keqn, knaqsin dhe dhimbjen, t besueshmen dhe t pabesueshmen. M nuk dihet n i ngjan fiksioni realitetit apo realiteti fiksionit, sepse koha pr t ciln flet romani sht koh e realitetit t fiksionalizuar (Jean Baudrillard)).
6. Perspektivat narrative
Krkimet narratologjike e identifikojn perspektivn me fokalizatorin, i cili e sheh at q ndodh, pr dallim nga narratori q rrfen. Narratori sht goja e rrfimit, kurse fokalizatori-syri i rrfimit. Kjo ndarje e mundson rrfimin me goj t njeriut t pjekur e t shikuar me sy infantil, si ndodh te kapitulli i par i romanit Nata sht dita jon, ku narratori 33 vjear e kujton fmijrin e tij, pra botn q e rrfen e sheh me sy t fmijs: E nna ime ishte e bukur, aq e bukur saq pas saj, kur kalonte me mua prdore rrugs, i kthenin syt jo vetm burrat, po edhe grat. N kostume t zeza vishej n vjesht e n dimr, n kostume ngjyrvjollce n pranver dhe n kostume t bardha n ver. Nuk e lshonte fundin shum gjat deri te gjunjt, se donte q ti shiheshin kmbt e ardhura mir, edhe pse babai e qortonte fort: se ke moshn pr tia treguar bots shalt! ka po flet, nuk je n vete, ia kthente nna qet-qet.
Rrfimin nprmjet gojs s t rriturit dhe syrit t fmijs e mundson analeksa si mnemoteknik (teknik e kujtess), e cila n teorin e filmit quhet flashback, aplikimi i s cils e prmbys linjn drejtvizore, por e shpjegon nj sjellje t personazhit, e cila pa t do t dukej e pamotivueshme. Analeksa n kt roman i shpjegon sjelljet e mvonshme t Budinit, i cili q n fmijri kishte pasur nj urrejtje ndaj babait, nj dshir ndaj nns dhe nj kriz t identitetit personal.
E kundrt me analeksn sht proleksa (flashforard), e cila gjithashtu sht e pranishme n kt roman. Ajo ka karakter prospektiv (e tejkalon t tashmen) dhe her e paralajmron at q do t ndodh, her shpreh nj dshir. Paralajmrimet prve n kapituj jepen edhe n shnimet shpjeguese t tre librave, ku tregohet far do t ndodh n secilin libr. Ndrsa, proleksa si dshir artikulohet ather kur fokalizatori lakmon ta shikoj botn nga lart, nga perspektiva e zogut: Po t isha pllumb, n kt mngjes t janarit n Vajazan do t shihja: pullaze gjithfarshe t larta, t ulta, t rrafshta, t pjerrta (...); tre meshkuj, nj afrikan dhe dy aziatik, ku ta di kinez, tajlandez a korean, duke dal, t liruar prej tepris s sperms, nga shtpia e bukur publike, Drandofillishtja; tri vetura t zeza, t mdha, para Morgut duke pritur kufomat e tre djemve q kan humbur jetn n t hyr t Vajazanit; truprojat, duke dal rrmbyeshm prej veturave prcjellse pran ndrtess s Kuvendit: edhe pse nuk shihet njeri, vetur, sorr a korb afr, ata e tregojn gatishmrin e tyre flijuese pr ta mbuluar me trupin e tyre t bshm trupin e harxhuar t kryetarit! T hajnit, thon.
Pas nj prshkrimi panoramik q e jep nprmjet perspektivs s zogut, Budini i kthehet perspektivs normale, t njeriut, pr ta prshkruar tani qytetin nga brenda: Mjaft, Budin! Mjaft shikove prej lartsis qiellore t pllumbit! Hajde, zbrit n tok dhe shiko prej ultsis toksore t njeriut, t qenit, t maces, t miut, t urithit.
Historin e bjn uritht!
Fushet, gebelst dhe zhdanovt!
Dhe, shrbtort e tyre. Shrbtort e shrbtorve!
Mjer historia.
Dhe zbres. N balt. Me gjith historin!
M qepen syt n Bankn e Vjetr, pastaj n hotelin Mbretresha Teuta, pastaj n kazinon Konica. N t tria, edhe pse sht mngjes, shum hyrjedalje dhe daljehyrje. Bankat, hotelet dhe kazinot - treshe e pandar, simbolike, e ngritjeve dhe e shthurjeve. Sa m shum banka, hotele dhe kazino m shum pasuri, m shum zyrtar, m shum vjedhje, m shum kumar dhe m shum kurvri. Mungojn vetm edhe shtpit e t mendurve. Deri kur? Sa shum na duhen. Jo m pak se xhamit dhe kishat.
Ndrrimi i perspektivave mundson shikimin e objektit nga an dhe distanca t ndryshme. Bashkimi i t gjithave e jep pamjen e plot t objektit pr t cilin rrfehet.
N mbar prozn e Rexhep Qosjes perspektiva dhe zri narrativ i prkasin vets s par, sepse narratori sht vet karakter n rrfimin e tij, pra sht narrator homodiegjetik (Gerard Genette).
6. Projekti
Romani Nata sht dita jon (2007) i Rexhep Qosjes vjen si vazhdim i dy romaneve paraprake t tij dhe, njhersh, si prmbyllje e trilogjis s paralajmruar, t nisur me romanin potencial Vdekja m vjen prej syve t till (1974) e t vazhduar me romanin Nj dashuri dhe shtat faje (2003). Kta tre romane i prmbahen poetiks postmoderniste, preambul e s cils n letrsin shqipe sht Vdekja m vjen prej syve t till, ku skicohen e paralajmrohen parimet e shkrimit krejtsisht t ndryshm nga shkrimi realist e modernist. Proza e Rexhep Qosjes me shfaqjen e saj paraqet nj alternativ n letrsin shqipe, ngaq paraqet nj poetik t hershme krejt t ndryshme nga poetika degraduese e realizmit socialist n Shqipri dhe nga poetika e vonuar moderniste n Kosov.
Prjashto tregimin I ringjalluri i penduar (2002), e gjith proza e Rexhep Qosjes sht shkruar pr t prmbushur nj projekt q prmbyllet, pas tridhjet e tre vjetsh, me romanin Nata sht dita jon, i cili ruan relacione intratekstuale me prozat dhe dramat e tij dhe shprfaq relacione intertekstuale me vepra letrare, filozofike, fetare e shkencore t shum autorve botror, duke mos prjashtuar as relacionet intermediale me muzikn, pikturn, teatrin e filmin.
Proza e till, e projektuar si trilogji, detyrimisht karakterizohet nga komponent t ngjashm: personazhet-narrator kan lidhje gjenetike ose ideore mes vete; vendi sht identik pr t tre (Vajazani) dhe kodi tematik prshkohet nga ideja se dija n Vajazan nuk t bn t lumtur. Ndrsa interferencat formale jan t pashmangshme, sepse trilogjia ka status total q romaneve ua jep statusin parcial. Romanet jan trsi n vete, por kur prbjn trilogji kan statusin e pjess: romani i par pjesa e par, romani i dyt pjesa e dyt dhe romani i tret pjesa e tret.
Trilogjia e Rexhep Qosjes prfaqson nj realitet dhe prqafon nj poetik. Ajo bn fiksionalizmin e realitetit nprmjet poetiks, e cila referencialitetin e prozs e kupton si kusht t domosdoshm pr funksionin kritik e kontestues t saj, duke iu prmbajtur kshtu prkufizimit q Linda Hutcheon ia bnte funksionit t fiksionit antirealist, kur kmbngulte se nuk ekzistonte asnj vepr postmoderne q nuk udhhiqej nga angazhimi kritik. N kt aspekt, pozicionimi i Rexhep Qosjes sht kritik, kurse teknika e tij sht kombinatorike, ka e bn veprn e tij postmoderniste edhe si qllim (funksion) edhe si qeniesi (ontologji).
Retorika e ksaj trilogjie tashm e ka prvijuar dshirn e autorit pr mnyrn e leximit t veprs s tij (ayne C. Booth). Rexhep Qosja e ka ndrtuar Lexuesin Model, t cilin Eco e identifikon me lexuesin semiotik. I mbetet tash lexuesit ta krijoj Autorin Model, profili i t cilit manifestohet vetm brenda diskursit. E, ta lexosh vetm diskursin, do t thot t pajtohesh me Jacques Derrida-n se nuk ka asgj prve tekstit. Pra, gjithka gjendet brenda tekstit.
Rexhep Qosja, ashtu si edhe Ernesto Sabato, sht prozator q s pari e skicon projektin, pastaj e realizon at. Trilogjia sht nj tregim i romanit t par t tij, por ajo tash sht edhe nj projekt i prmbushur i tij. N thelb t trilogjis sht numri tre: tre romane, tre protagonist, tre parime. Romanet: Vdekja m vjen prej syve t till, Nj dashuri dhe shtat faje dhe Nata sht dita jon. Protagonistt (narratort): Xhezairi i Gjiks, erem apari dhe Budin Buda Kentauri. Parimet: 1. kodi narrativ: hiperrealist; 2. metoda: montazhi; 3. figura: alegoria.
Alegoria nuk sht figur e vetme e trilogjis, por sht figur mbretrore e saj. Sikur metafora q sht mbretresh e poezis, ashtu edhe alegoria n kt trilogji sht mbretresh e prozs. Alegoria si nj metafor e zgjeruar, si nj Metafor e Madhe.
Rexhep Qosja sht shkrimtar erudit, prandaj forma m e prshtatshme pr ta manifestuar dijen e tij enciklopedike sht proza. Jo rastsisht vepra e tij m e prkthyer dhe m e mirpritur n bot sht Vdekja m vjen prej syve t till. Proza eruditive, nprmjet strukturs s gjer tekstuale, mundson amplifikimin e ides, ka nuk e mundsojn forma poetike dhe dramatike.
Proza e Qosjes prfshin tre romane dhe nj tregim. Tregimi I ringjalluri i penduar ka statusin e satirs, pra, krkon leximin e tekstit karshi kontekstit t cilin e prqesh. Stili prsiats ndikon n shmangien e dispositio-s dhe n theksimin e elocutio-s. N aspektin e inventio-s, tregimi mbetet i jashtzakonshm. Romanet ndrtohen si alegori dhe prfshijn prvojat e prozs s mparshme botrore, duke u
kshtu romane-sintez, n t cilat, brenda prvojs personale, shihen edhe prvojat e prozatorve t tjer, t till si: Dostojevski, Proust e Joyce.
Romanet e tilla, romanet-sintez, jan vepra kaleidoskopike, shklqejn shumngjyrshm n t gjitha ant. Ata nuk e zhvillojn vetm nj linj, nuk e ruajn vetm nj diskurs, nuk kufizohen tematikisht, pavarsisht q ndonj linj tematike e theksojn m shum. Personazhet q parakalojn jan gjithfarsh, nuk ekziston ndarja n personazhe pozitiv e negativ. Hiperrealizmi prfshin pothuajse t gjitha teknikat e mparshme narrative. Preken t gjitha prvojat letrare: nga pastoralja e melodramatikja deri te erotikja. Nuk ka kufizime prmbajtsore as formale. Nse situata sht dramatike, autori brenda romanit mund t prdor formn dramatike t dialogut, nse personazhit i kndohet, autori e prshkruan kngn e tij n tekst.
Nj shembull t till e jep edhe romani Nata sht dita jon, i cili, n krahasim me dy romanet e mparshme, paraqet nj lidhje m t fort fabulare. Vdekja m vjen prej syve t till kishte status t romanit potencial (t mundshm): trembdhjet tregime q mund t bnin nj roman, kurse Nj dashuri dhe shtat faje prkufizohej si roman, megjithse dorshkrimi i futur brenda tij do t mund t funksiononte edhe si tet novela. Por, autori tashm ka vendosur q n prmbyllje t projektit t tij t jap nj roman, q ka ngjarje dhe konflikt. Rrjedhimisht, ktu m shum se mendimtari, paraqitet rrfimtari.
Nata sht dita jon ka si moto katr citate, q lidhen me romanin: dy nga Kurani dhe dy nga Bibla. Romani prbhet nga tre libra: Kshtu kishin filluar, Kshtu kishin vazhduar dhe Kshtu kishin prfunduar. Librat ndahen n kapituj dhe meskapituj. Kapitujve, n t cilt zhvillohet ngjarja, u prijn citate nga: Shekspiri, Volteri, Didroi, Nie, Unamuno, Eko, etj., kurse meskapitujt zakonisht shkaktojn pauz n rrfim dhe jepen si fragmente mendimesh t narratorit mbi romanin t cilin e shkruan, ose si inserte nga jeta, apo edhe si ndonj Fletore e fsheht e masonve shqiptar, t ciln e kishte zbuluar e botuar gazeta Globi sot. N at fletore prmenden emra t njohur t artit, kulturs, historis dhe politiks shqiptare, n mesin e t cilve gjendet edhe vet emri i autorit t romanit Nata sht dita jon, Rexhep Qosja.
2. Poetika
Nata sht dita jon, si edhe dy romanet paraprake t Rexhep Qosjes, paraqet nj poetik t prozs, e cila tashm i ka krijuar standardet e veta. Kjo poetik ka projektuar lexuesin e pushtuar nga pagjumsia ideale (James Joyce), t aft pr tiu prveshur leximit semiotik t tekstit, megjithse n kt roman autori nprmjet aventurave t personazheve e zbavit mjaft edhe lexuesin semantik me t cilin nuk kishte denjuar t merrej n romanet paraprake, t cilt personazh kryesor kan intelektualin e prndjekur shqiptar.
Edhe n kt roman protagonisti sht njeri i pajisur me dije, por i pajisur edhe me bindjen se jo dija, por fuqia ti hap rrugt. N saj t ksaj bindjeje, personazhi bn kalimin nga kontemplacioni n aksion e, rrjedhimisht, edhe diskursi meditativ shndrrohet n diskurs kritik. Prapseprap parimi i rrfimit sht identik me poetikn e rrfimit t ciln tashm e ka krijuar proza e ktij autori. Kjo poetik e konteston dhe e problematizon kodin e paraqitjes dhe, nprmjet manifestimit t rrfimit antirealist, e jep variantin e vet diskursiv mbi realitetin. Autori nuk pranon ta absolutizoj mendimin e tij mbi realitetin me an t perspektivs s narratorit t gjithdijshm. N vend t tij, zgjedh narratorin-personazh pr ta paraqitur thjesht nj variant t realitetit t par me dy syt e tij dhe, nprmjet konstruktimit personal t universit narrativ, ndrton vizionin ton pr realitetin e shnjuar dhe, ksisoj, sht evident qllimi pr modifikim t vetdijes s shoqris (Susan Sontag). Ktij qllimi pr modifikim i kontribuon edhe debatimi i relacionit realitet fiksion brenda romanit, ather kur narratori Budin Buda gjendet para dilems pr ti paraqitur ngjarjet si ndodhin apo t trilluara. Ai e di q trillimi sht tharmi i letrsis, por ka frik mos do ti hidhrohet realiteti, prandaj vendos t mos ia bj qejfin juris s konkursit n t cilin konkuron pr romanin m t mir t mijvjearit t tret, edhe pse ajo mund t hidhrohet: vetm nj gj sht e sigurt si nj e nj q bjn dy: nuk do t hidhrohet njmendsia. Nuk ka arsye njmendsia t hidhrohet me mua. Ajo do t m thot: bravo! Prpara! Ti nuk po m tradhton. Ti po e tregon fytyrn time si sht. Ti po m shikon n lok t zemrs! Dhe, n bebzat e syve!
Autori e inkuadron jetn n vepr pr t mundur ta inkuadroj pastaj veprn n jet. Sipas tij, miqsia mijra vjeare mes jets e veprs nuk duhet t prishet. E, kjo miqsi ruhet kur edhe n fiksion thuhet e vrteta, edhe pse prshkrimi i s vrtets mund t ndikoj q n roman t mos ket asnj personazh pozitiv. Natyrisht kjo sht e mundshme kur pozicionimi i autorit sht kritik kundruall realitetit. Insistimi n vrtetsin e rrfimit e prforcon edhe m shum kritikn e tij: letrsia, sigurisht, do t hidhrohet n mua pse nuk po trilloj asgj.
Nata sht dita jon, ndonse, krahasuar me dy romanet e mparshme, sht nj avancim n aspektin e dispositio-s, prap i prmbahet poetiks s prozs prsiatse, n t ciln bukuria e veprs qndron n thellsin e mendimit dhe bukurin e fjals, n elocutio-n e saj. Kjo poetik pluraliste lejon, madje lakmon, przierjen e zhanreve, shfrytzimin e dokumenteve, ditarve, kronikave, gazetave, fjalorve, enciklopedive, parullave, grafiteve etj., pr t arritur nj shumsi sa m t madhe ngjyrash, pr ti dhn veprs form mozaiku (trsi e krijuar nga pjest) dhe pr t rritur shkalln e besueshmris s rrfimit. Metoda e montazhit sjell formn e mozaikut, n t ciln pjest nuk kan rol dekorativ, por domethns, sepse prplotsojn rrfimin n planin semantik. Forma bhet domethnie (Cleanth Brooks). T gjitha pjest futen n makinn retorike dhe dalin t strukturuara si nj trsi, si ndodh me citatet e ndryshme t prozs Nata sht dita jon, t cilat edhe pse t marra nga zhanre t ndryshme, shkrihen brenda zhanrit t romanit, por duke ndikuar n zgjatjen e dimensionit intertekstual nga fjalt hyjnore (Bibla e Kurani) deri te fjalt e rrugs, nga kshillat e shkrimit t shenjt deri te mesazhet e muziks rap, nga e cila, sipas Houston A. Baker, Jr., do t merrte mesazhe edhe vet Shekspiri.
Poetika e romanit Nata sht dita jon i prmbahet edhe nj parimi q sht karakteristik e fiksionit postmodernist.
3. Parimi: double coding
Letrsia postmoderniste sht njkohsisht elitiste dhe popullore. N tekstet e saj vizatohen profilet e dy tipave t lexuesve: lexuesi semiotik dhe lexuesi semantik. I pari interesohet pr tekstin si sistem shenjash, ndrsa i dyti argtohet me peripecit e personazheve. Interesimi i t dy tipave t lexuesve pr leximin e teksteve postmoderniste, sipas Umberto Eco-s, vjen si pasoj e kodimit t dyfisht (double coding) t teksteve.
Nata sht dita jon paraqet haptazi kt mnyr t kodimit duke e manifestuar n protagonistin skizmatik, Budin Buda, i cili bhet autor dhe personazh i rrfimit t vet. Ndarja e protagonistit n dy pjes/ persona, njri q merret me shkrime (Budin Buda) dhe tjetri q bn krime (Kentauri), sht ndarje q autori e bn me vetdijen pr ti ruajtur dy tipat e lexuesve. Budini tregon si vepron Kentauri. Veprimet e Kentaurit e argtojn lexuesin semantik, kurse strukturimi i rrfimit nga ana e Budinit provokon lexuesin semiotik.
Trajektorja e fabuls prfaqsohet nga forca, kurse subjekti zhvillohet nga mendja. Fabula sht prospektive, subjekti shtrihet her para e her mbrapa. Ecja e protagonistit prpara, nuk e pengon narratorin t aplikoj teknikn e retardimit dhe retrospektivn. sht pikrisht kjo teknik rrfimi, e mbushur me meditime dhe citate, q e shpton veprn nga rnia e saj n nivel t romanit t zi (kriminalistik) nga i cili prvetson vetm postulatin pr paralelizmin e rrfimit me aksionin (T.Todorov). N fakt, ky roman do t mund t shihej si i prbr nga dy veprime esenciale t rrfimit: shkrimi dhe krimi, ku shkrimi do t prfaqsonte shtjellimin e universit diskursiv, kurse krimi do t prfaqsonte linjn fabulare t ngjarjeve apo, m sakt, aksionin e veprs.
Ndryshe nga lexuesi semiotik q preokupohet me tekstin si sistem shenjash, lexuesi semantik, prvese me aksionin, argtohet mjaft edhe me fjalorin e personazheve dhe me prshkrimet erotike, si sht prshkrimi i shitses s gazetave e cila blersve ua dhuron argumentet e saj magjepsse: qepallat si krah t dallndyshes (krahasim i harxhuar n kohn e Naimit); cicat si gjyle topi (krahasim me prejardhje teknike i harxhuar n poezin e Marinetit); kofsht e forta e vithet e gjera si anije, q duhet t kesh me ka ti ndash (krahasim i harxhuar n bisedat erotike t politikanve t cilt, pr shkak t lodhjes npr mbledhje, tubime, konferenca kan mbetur pa at argumentin mashkullor me t cilin mund t ndahen ato kofsh). Sa sperma derdhet mes tyre ! Sa poezia frymzohet prej tyre! Sa dshirat digjen n diellin q djeg mes tyre?, pastaj edhe krahasimet me figura t t famshmve: buzt si t Naomi Kempbelit, prapanica si e Xhenifer Lopezit, dashnor si Bred Piti e Angjelina Zholi; I zgjeroj kmbt si t isha Terminatori; si t isha guvernatori i Kalifornis, Arnold Shvarcenegeri, shtrngoj duart si t isha Glen Fordi duke nxjerr koltin e sermt me t cilin do t shtrij prdhe Billi Kidin, por edhe me krahasime t tilla, si: Bhem serioz si prifti para brekve t gruas q ka vendosur tia prish fen! Zoja sht e rrast, si raketa tomahovk.
Nata sht dita jon, megjithse e argton kt tip lexuesi, kah fundi e tradhton t pritmen e tij, duke e vendosur nj kapitull q sht shum domethns, por jo argtues. Pra, Rexhep Qosja n fund prcaktohet prfundimisht pr lexuesin semiotik, q sht Lexues Model i mbar trilogjis s tij.
4. Protagonisti
Protagonisti i romanit q prmbyll trilogjin tridhjet e tre vjeare, Budin Buda (nofka: Kentauri), ka moshn tridhjet e tre vjeare. Nse mosha e tij korrespondon me moshn e trilogjis, karakteri i tij korrespondon me narratort paraardhs t tij. Ashtu si Xhezairi i Gjiks e erem apari q rrfejn n vetn e par sipas poetiks s vetreflektimit (Paul Malbty) edhe Budin Buda rrfen n vetn e par. T tre narratort jan t dhn pas leximit, vetm se nj dit ky i fundit vendos t jepet pas aventurave fitimprurse. Vendimi i tij ka pr pasoj ndarjen e personalitetit n dy pjes: Kentauri do tu hyj aventurave dhe Budin Buda do ti rrfej ato. N njrn an sht forca, n tjetrn dija.
Ky kalim nga nj gjendje n nj tjetr ndodh q n fillim t kapitullit t dyt t quajtur Prita e papritur: Dal prej baness me hapa t vendosur solemn. Dua ta filloj jetn menjher, pikrisht n kt ast, as nj ast m prpara, as nj ast m pas. Kmbngulja n astin e prtashm vetm sa e prforcon vendimin e tij dhe e zbulon mllefin q ka ai ndaj mnyrs s t jetuarit me dije e nder. Tash e tutje ai do t jetoj dhe do t fitoj me forc, sepse ligjet e ksaj bote nuk jan t drejta: Kjo bot i bn t lumtur ata q do t duhej ti fundoste shtat pash posht dhe i bn t dshpruar ata q do t duhej ti ngrite shtat pash lart. Dhe, nuk jan kto t papriturat e saj po ligjet e saj! Kentauri, pasi nuk ka pasur kurrfar dobie prej mendjes, as n Hamburg as n Vajazan, vendos ta prdor forcn pr tu pasuruar: Me mendime nuk e kam zgjidhur asnj shtje: as timen, as t babait, as t nns, as t njerks. As Leka i Madh nuk e ka humbur kohn duke menduar para Nyjs s Gordit e ka zgjidhur me nj t mshuar. Bravo, Lek! Ashtu bhet Lek! Sbhet ndryshe Lek! Ti me koh ia ke gjetur kallauzin ksaj kurve q i thon Jet.
Budin Buda, i kthyer nga Hamburgu, n shtpin e tij n Vajazan fillon t mendoj pr fmijrin. Pa e fshehur nj prirje incestuoze, e kujton nnn e tij q punonte n dhomat e fjetjes n hotel, i kujton dyshimet e t tjerve n identitetin e tij, kujton ndrrimin e regjimeve dhe prfshihet nga kriza e identitetit personal (Prsri n Vajazan), pr tu prekur shkarazi edhe shtje t identitetit nacional e shtetror. Ai dshprohet pse n shtpin e tij nuk gjendet fotografia e nns, t ciln e kan hequr babai ose njerka. Sheh se televizioni Philips sht n vendin ku e kishte ln kur ishte larguar nga Vajazani dhe n ekranin e tij, nprmjet kujtess, sheh ndrrimet e regjimeve: Musolini me kmishzinjt duke marshuar n Rom. Stalini trashgimtari gjenial i Leninit. Fjalimi i Hitlerit pas djegjes s Raihstagut. Ruzvelti i paralizuar. erili duke folur pr perden e hekurt. Enveri te Titoja: t tjera fjal kemi pasur pr Kosovn. Titoja: un t kuptoj, por sdo t kuptonte Serbia! Informbyroja. Titoja n Nju Delhi. Enveri n Mosk. Revolucioni kulturor. Stalini, Maoja, Titoja dhe Enveri prejardhje t ndryshme shoqrore, shkollime t ndryshme, mentalitete etnike t ndryshme, por rezultati ideologjik dhe politik i njjt: ferri n tok!
Prve me babain e tij, Budini dshprohet edhe me rrethin e korruptuar t cilit i takon dhe vendos t prfitoj edhe vet duke ndjekur shembullin e atyre q ngryseshin t varfr e gdhiheshin t pasur n Vajazan, ku tashm kishte ardhur koha e sundimit t hajnis s ligjshme.
Budini q i kishte ndrprer studimet pr violin n Akademin e Arteve n Vajazan, pasi kthehet nga mrgimi, nuk provon ta vazhdoj t njjtn rrug pr tu
artist, sepse ai sht i vetdijshm se nuk ia vlen t jesh violinist atje ku n vend t mbretreshs s instrumenteve, mohen fyelli e iftelia. Dshprimi i tij vjen duke u rritur sa m shum q dgjon radion e shikon televizionin: Mashtrimet e kontabilitetit. Papunsia 59 pr qind. Ministrat e korruptuar. Varret masive. Dshmort. Gjykata e Hags. Analfabet me diplom etj.
Prandaj, Budini, pasi zgjohet n dhomn e tij i vetmuar mes librave, si Raskolnikovi, i zhgnjyer me rrethin, vendos t bhet dikushi. I kujtohet se nna e thrriste kreshnik, dhe prcaktohet prfundimisht pr forcn, duke e
refren t jets s tij melodin heroike t filmit Sknderbeu. Dhe, sapo del n rrug, nuk i shmanget belas me rrugat, por i drrmon me grushte: Prej birave t hunds rrjedh nj vij e kuqe q bashkohet me dy vija t tjera m t trasha e m t gjata. Asfalti mes t shtrirve bhet piktur surrealiste, q nuk e kan
as Pikasoja, as Dali! E ka
Budin Buda-Kentauri, i detyruar.
Me kta huligan, q kishin mbrritur n shkalln m t lart n hierarkin kriminale t Vajazanit, Kentauri do t ndeshet e prleshet edhe herve t tjera gjat jets s tij si trafikant i femrave, drogs dhe plakits bankash, vetshrbimesh, shtpish private etj., bashk me dy shokt e tij, Demin dhe Garipin, me t cilt edhe sajojn planin pr ndrtimin e Shtpis s t mendurve, pr t ciln ka aq shum nevoj Vajazani. N emr t ktij plani (projekti), Kentauri me shok shkojn npr shtpit dhe firmat e pasanikve t qytetit pr t mbledhur ndihma pr realizimin e projektit. Kur me fjal nuk mund ti bindin pasanikt t japin t holla, ather prdoret forca dhe arrihet qllimi. Kentauri dy her merret n hetime dhe lirohet, kurse hern e tret i bhet me dije se dikush e ka tradhtuar, duke ia dorzuar hetuesis dorshkrimin e romanit Nata sht dita jon, n t cilin Budini prshkruan veprimet e veta kriminale. Dorshkrimi duhet t drgohet n gjykat pr tu verifikuar ngjashmria mes personazhit dhe personit Budin Buda-Kentauri:
- A e keni prshkruar jetn tuaj n kt vepr?
- Ai sht roman i imi, por un nuk jam personazhi i tij kryesor.
- Krimet q fatmirsisht prshkruhen ktu jan krime q fatkeqsisht kan ndodhur n Vajazan.
- A e bni dallimin mes njmendsis dhe fiksionit, zoti hetues?
- Hetuesi e bn dallimin mes njmendsis dhe fiksionit kur njmendsia dhe fiksioni nuk prputhen. (...) Mbas ktij hetimi, zoti Budin, do t jeni i lir prkohsisht. Por, dalja juaj n gjyq sht e pashmangshme. Ju duhet t dshmoni: e para, se nuk jeni personazhi kryesor i ktij romani dhe, e dyta, se n roman nuk keni prshkruar krimet tuaja.
- Do ta nxirrni n gjyq letrsin!
- Kemi dshmitar.
- Dshmitar t ushtruar pr t paditur letrsin.
- Romani juaj sht njmendsi.
- Aq m keq pr njmendsin.
(N hetime hern e tret)
Dy pjest e personalitetit t protagonistit t ndara n fillim t romanit i merr prsipr ti bashkoj gjyqi. Kshtu, Kentauri ia sheh sherrin edhe njher dijes, shkrimit. Autori duke e projektuar romanin sipas devizs krim e fitim, kah prfundimi i veprs megjithat hyn n relacion intertekstual me devizn e Dostojevskit: krim e dnim.
5. Paradoksi
Poetika e postmodernizmit sht poetik e paradoksit dhe ironis. Te Nata sht dita jon ironia sht figur q haset mjaft shpesh n rrfim, kurse paradoksi haset q n titull. N kuptimin e par t fjals, nata sht e kundrta e dits dhe e till sht pr t gjith. Nata ka terrin, dita ka dritn. Po ja q n romanin e Rexhep Qosjes nata sht dit e dikujt. Nata sht dita jon! Rroft terri!, brtet Kentauri, teksa udhton npr terr dhe fiton nga terri: N largsi shihen drita, q m shqetsojn e nuk e di pse m shqetsojn. Ndoshta pse m mir, m sigurt ndihem n terr. T dhjefsha dritn. Rroft terri! Punt m s miri bhen n terr.
Figura e paradoksit shfaqet n portn e universit narrativ, n titull, si identifikim i nats me ditn, territ me dritn, por dhe brenda atij universi. Ndarja e personalitetit t protagonistit n dy pjes paraqet nj paradoks dhe, sidomos gjetja e Manifestit t t Menurve n Shtpin e t mendurve, q sht edhe antitez edhe paradoks.
Poetika e paradoksit i bashkon n nj trsi, duke ua przier statuset, t mirn dhe t keqn, knaqsin dhe dhimbjen, t besueshmen dhe t pabesueshmen. M nuk dihet n i ngjan fiksioni realitetit apo realiteti fiksionit, sepse koha pr t ciln flet romani sht koh e realitetit t fiksionalizuar (Jean Baudrillard)).
6. Perspektivat narrative
Krkimet narratologjike e identifikojn perspektivn me fokalizatorin, i cili e sheh at q ndodh, pr dallim nga narratori q rrfen. Narratori sht goja e rrfimit, kurse fokalizatori-syri i rrfimit. Kjo ndarje e mundson rrfimin me goj t njeriut t pjekur e t shikuar me sy infantil, si ndodh te kapitulli i par i romanit Nata sht dita jon, ku narratori 33 vjear e kujton fmijrin e tij, pra botn q e rrfen e sheh me sy t fmijs: E nna ime ishte e bukur, aq e bukur saq pas saj, kur kalonte me mua prdore rrugs, i kthenin syt jo vetm burrat, po edhe grat. N kostume t zeza vishej n vjesht e n dimr, n kostume ngjyrvjollce n pranver dhe n kostume t bardha n ver. Nuk e lshonte fundin shum gjat deri te gjunjt, se donte q ti shiheshin kmbt e ardhura mir, edhe pse babai e qortonte fort: se ke moshn pr tia treguar bots shalt! ka po flet, nuk je n vete, ia kthente nna qet-qet.
Rrfimin nprmjet gojs s t rriturit dhe syrit t fmijs e mundson analeksa si mnemoteknik (teknik e kujtess), e cila n teorin e filmit quhet flashback, aplikimi i s cils e prmbys linjn drejtvizore, por e shpjegon nj sjellje t personazhit, e cila pa t do t dukej e pamotivueshme. Analeksa n kt roman i shpjegon sjelljet e mvonshme t Budinit, i cili q n fmijri kishte pasur nj urrejtje ndaj babait, nj dshir ndaj nns dhe nj kriz t identitetit personal.
E kundrt me analeksn sht proleksa (flashforard), e cila gjithashtu sht e pranishme n kt roman. Ajo ka karakter prospektiv (e tejkalon t tashmen) dhe her e paralajmron at q do t ndodh, her shpreh nj dshir. Paralajmrimet prve n kapituj jepen edhe n shnimet shpjeguese t tre librave, ku tregohet far do t ndodh n secilin libr. Ndrsa, proleksa si dshir artikulohet ather kur fokalizatori lakmon ta shikoj botn nga lart, nga perspektiva e zogut: Po t isha pllumb, n kt mngjes t janarit n Vajazan do t shihja: pullaze gjithfarshe t larta, t ulta, t rrafshta, t pjerrta (...); tre meshkuj, nj afrikan dhe dy aziatik, ku ta di kinez, tajlandez a korean, duke dal, t liruar prej tepris s sperms, nga shtpia e bukur publike, Drandofillishtja; tri vetura t zeza, t mdha, para Morgut duke pritur kufomat e tre djemve q kan humbur jetn n t hyr t Vajazanit; truprojat, duke dal rrmbyeshm prej veturave prcjellse pran ndrtess s Kuvendit: edhe pse nuk shihet njeri, vetur, sorr a korb afr, ata e tregojn gatishmrin e tyre flijuese pr ta mbuluar me trupin e tyre t bshm trupin e harxhuar t kryetarit! T hajnit, thon.
Pas nj prshkrimi panoramik q e jep nprmjet perspektivs s zogut, Budini i kthehet perspektivs normale, t njeriut, pr ta prshkruar tani qytetin nga brenda: Mjaft, Budin! Mjaft shikove prej lartsis qiellore t pllumbit! Hajde, zbrit n tok dhe shiko prej ultsis toksore t njeriut, t qenit, t maces, t miut, t urithit.
Historin e bjn uritht!
Fushet, gebelst dhe zhdanovt!
Dhe, shrbtort e tyre. Shrbtort e shrbtorve!
Mjer historia.
Dhe zbres. N balt. Me gjith historin!
M qepen syt n Bankn e Vjetr, pastaj n hotelin Mbretresha Teuta, pastaj n kazinon Konica. N t tria, edhe pse sht mngjes, shum hyrjedalje dhe daljehyrje. Bankat, hotelet dhe kazinot - treshe e pandar, simbolike, e ngritjeve dhe e shthurjeve. Sa m shum banka, hotele dhe kazino m shum pasuri, m shum zyrtar, m shum vjedhje, m shum kumar dhe m shum kurvri. Mungojn vetm edhe shtpit e t mendurve. Deri kur? Sa shum na duhen. Jo m pak se xhamit dhe kishat.
Ndrrimi i perspektivave mundson shikimin e objektit nga an dhe distanca t ndryshme. Bashkimi i t gjithave e jep pamjen e plot t objektit pr t cilin rrfehet.
N mbar prozn e Rexhep Qosjes perspektiva dhe zri narrativ i prkasin vets s par, sepse narratori sht vet karakter n rrfimin e tij, pra sht narrator homodiegjetik (Gerard Genette).
6. Projekti
Romani Nata sht dita jon (2007) i Rexhep Qosjes vjen si vazhdim i dy romaneve paraprake t tij dhe, njhersh, si prmbyllje e trilogjis s paralajmruar, t nisur me romanin potencial Vdekja m vjen prej syve t till (1974) e t vazhduar me romanin Nj dashuri dhe shtat faje (2003). Kta tre romane i prmbahen poetiks postmoderniste, preambul e s cils n letrsin shqipe sht Vdekja m vjen prej syve t till, ku skicohen e paralajmrohen parimet e shkrimit krejtsisht t ndryshm nga shkrimi realist e modernist. Proza e Rexhep Qosjes me shfaqjen e saj paraqet nj alternativ n letrsin shqipe, ngaq paraqet nj poetik t hershme krejt t ndryshme nga poetika degraduese e realizmit socialist n Shqipri dhe nga poetika e vonuar moderniste n Kosov.
Prjashto tregimin I ringjalluri i penduar (2002), e gjith proza e Rexhep Qosjes sht shkruar pr t prmbushur nj projekt q prmbyllet, pas tridhjet e tre vjetsh, me romanin Nata sht dita jon, i cili ruan relacione intratekstuale me prozat dhe dramat e tij dhe shprfaq relacione intertekstuale me vepra letrare, filozofike, fetare e shkencore t shum autorve botror, duke mos prjashtuar as relacionet intermediale me muzikn, pikturn, teatrin e filmin.
Proza e till, e projektuar si trilogji, detyrimisht karakterizohet nga komponent t ngjashm: personazhet-narrator kan lidhje gjenetike ose ideore mes vete; vendi sht identik pr t tre (Vajazani) dhe kodi tematik prshkohet nga ideja se dija n Vajazan nuk t bn t lumtur. Ndrsa interferencat formale jan t pashmangshme, sepse trilogjia ka status total q romaneve ua jep statusin parcial. Romanet jan trsi n vete, por kur prbjn trilogji kan statusin e pjess: romani i par pjesa e par, romani i dyt pjesa e dyt dhe romani i tret pjesa e tret.
Trilogjia e Rexhep Qosjes prfaqson nj realitet dhe prqafon nj poetik. Ajo bn fiksionalizmin e realitetit nprmjet poetiks, e cila referencialitetin e prozs e kupton si kusht t domosdoshm pr funksionin kritik e kontestues t saj, duke iu prmbajtur kshtu prkufizimit q Linda Hutcheon ia bnte funksionit t fiksionit antirealist, kur kmbngulte se nuk ekzistonte asnj vepr postmoderne q nuk udhhiqej nga angazhimi kritik. N kt aspekt, pozicionimi i Rexhep Qosjes sht kritik, kurse teknika e tij sht kombinatorike, ka e bn veprn e tij postmoderniste edhe si qllim (funksion) edhe si qeniesi (ontologji).
Retorika e ksaj trilogjie tashm e ka prvijuar dshirn e autorit pr mnyrn e leximit t veprs s tij (ayne C. Booth). Rexhep Qosja e ka ndrtuar Lexuesin Model, t cilin Eco e identifikon me lexuesin semiotik. I mbetet tash lexuesit ta krijoj Autorin Model, profili i t cilit manifestohet vetm brenda diskursit. E, ta lexosh vetm diskursin, do t thot t pajtohesh me Jacques Derrida-n se nuk ka asgj prve tekstit. Pra, gjithka gjendet brenda tekstit.
Rexhep Qosja, ashtu si edhe Ernesto Sabato, sht prozator q s pari e skicon projektin, pastaj e realizon at. Trilogjia sht nj tregim i romanit t par t tij, por ajo tash sht edhe nj projekt i prmbushur i tij. N thelb t trilogjis sht numri tre: tre romane, tre protagonist, tre parime. Romanet: Vdekja m vjen prej syve t till, Nj dashuri dhe shtat faje dhe Nata sht dita jon. Protagonistt (narratort): Xhezairi i Gjiks, erem apari dhe Budin Buda Kentauri. Parimet: 1. kodi narrativ: hiperrealist; 2. metoda: montazhi; 3. figura: alegoria.
Alegoria nuk sht figur e vetme e trilogjis, por sht figur mbretrore e saj. Sikur metafora q sht mbretresh e poezis, ashtu edhe alegoria n kt trilogji sht mbretresh e prozs. Alegoria si nj metafor e zgjeruar, si nj Metafor e Madhe.