NJ LIBR I RRALL Q KA FORCN T NDRYSHOJ
Kohet e fundit n revistn angleze nthposition sht botuar nj ese pr librin me poezi t Visar Zhitit, Molla e dnuar (The condemned apple), vllim n dy gjuh, shqip dhe anglisht, edicion i Shtpis s njohur Botuese Green Integer n Los Angeles, SHBA. Przgjedhja e poezive dhe prkthimi jan
nga albanalogu i shquar kanadez Robert Elsie.
Esen e prkthyer po jua drgojm t plot me dshirn pr ta botuar n gazetn tuaj, sepse paraqit vlera estetike dhe etike, aq shum t nevojshme sot, jo vetm pr lexuesin, por edhe pr qytetarin shqiptar.
.................................................
Molla e dnuar sht nj libr poezish nga m trubulluesit q kam lexuar. Visar Zhiti u rrit n Durrs, port n bregdetin Adriatik. Poezit e para i botoi n revistat letrare, teksa prgatiste vllimin e par t poezive Rapsodi e jets s trandafilave .
Nse do t jetonte n Irland apo Angli, Visarit do ti jepej mimi Forward apo dhe do t ftohej t paraqiste vllimin e tij n Festivalin Ledbury apo n Cuirt. Edhe mund t ndodhte t bnin sikur ta harronin dhe, n nje rast kshtu, pa dyshim ai dhe mund ta prfliste kt gj me miqt. E till sht jeta e poetit. Te paktn nga ajo q dim. Po Visar Zhiti nuk jeton n Brighton apo n Galway; ai mbijeton n nj vend q ishte nn rregjimin absolut t stalinistit fanatik Enver Hoxha , q e bnte Nikolau ausheskun t dukej nj liberal i mir n krahasim me t. Enver Hoxha ishte nj maniak me proporcione t hatashme. Pasi u prish me Bashkimin Sovjetik, kur Hrushovi pranoi gabimet e bra nga Stalini, dhe m pas me kinezt, t cilt pas vdekjes s Mao-s ndrpren t ashtuquajturin Revolucion Kultural dhe nxorrn n gjyq bandn e t katrve ku prfshihej edhe gruaja e Mao-s, Hoxha dnoi Bashkimin Sovjetik, Republikn Popullore t Kins (dhe satelit t tjer t tyre, q nga Kuba e deri te Korea e Veriut) si revizionist borgjez. Nga mesi i viteve 70 Shqipria ndrpreu kontaktet diplomatike dhe ekonomike me pjesn tjetr t bots komuniste dhe zyrtarisht ishte i vetmi vend socialist n bote, por n t njjten koh ishte edhe vendi m i keq n bot. Vetm regjimi i Polpotit ia kalonte regjimit shqiptar. Pra nuk ishin rrethanat q t mund t botohej koleksioni i pare i poezive t Zhitit, megjithse kishte paraqitur dorshkrimin e tij t par n Shtpin Botuese Naim Frashri, kur filloi spastrimi i liberaleve n Sezionin Plenar t Partis Komuniste n Tiran. Liberalt n fjal ekzistonin m shum n fantazin e Enverit, por kjo nuk kishte rndsi, duhej
nj spastrim medoemos. Dhe Zhiti e vuajti si pasoj: Vepra e tij u zbulua si nxirje e realitetit socialist. Dy antare t Lidhjes se Shkrimtareve dhe Artistve emrat e tyre jan dhn vetm me iniciale R.V. dhe P.K. - prgatitn nj akt-ekspertiz mbi veprn poetike t Visar Zhitit, me krkes t Ministris s Punve t Brendshme . T dy lakejt me shum zell i dorzuan autoriteteve m 24 tetor 1979 relacionin prej 12 faqesh t ksaj akt-ekspertize. Dy jav m pas Visar Zhiti u arrestua.
U lirua nga burgu me 28 janar 1987, pasi qe flakur n gulagun shqiptar, i detyruar t punoj si skllav n ferrin e miniers s Spait.
Aktekspertiza sht ribotuar e plot n fund t librit. T rrqethet mishi kur e lexon, sepse ndshkimi m mizor i bhet gjuhs s errt dhe natyrs hermetike t poezive t Zhitit, gj q m kujton ato q kam degjuar t thuheshin nga miq socialist, disa prej tyre tani ish- miq, pr veprat e poetve si Medbh McGucikian dhe John Ashbery. Nj pjes e mir e kritiks letrare t majt, sidomos, si duket n shtypin e vogl, sht e lidhur ende me qndrimet staliniste. Tani kan mbetur pak stalinist dhe midis tyre pa dyshim ka edhe n letrsi q flasin si Trocki nuk ka vij partie n art, por veprojn si Stalinr, gjith ndshkime dhe zilira t zeza, kur flitet pr poezin q i tejkalon apo nuk i shrben shtjes s tyre.
Me t keqijat dhe t mirat, ne, q jetojm n botn perndimore, jemi t paktn t lir t shkruajm at q duam. Poezit tona mund edhe t injoroheshin, kjo sht shtje tjetr, po Medh McGucikian nuk rrezikonte t denoncohej nga Ministria e Brendshme pr faktin q ai nuk shte Adrian Mitchell apo Linton Johnson.
Por ata arritn ta prndjekin Visar Zhitin pr obskurantizm n poezi. R.V dhe P.K. t Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve, e dnojn at pse thot at q ata sduan t degjojn, ja p.sh.: N poezin Xhulis, nj vajz malsore ndjek studimet, e veshur me nj xhaket t vjetr ushtarake, q i dhan vllait, kur mbaroi shrbimin ushtarak. Synimet e poetit jan t qarta ktu. N kto poezi ai krkon t nxij jetn ton dhe shpif pr mirqenien ekonomike q u ka sjell socializmi, ashtu si pr gjith popullin, edhe malsorve tan.
E vetmja kritik q kam pr kt libr sht se poezit goditse, ato t cilave u referohen R.V. dhe P.K. n akt-ekspertizn e dnimit nuk prfshihen t gjitha. Do t ishte shum interesante t na jepej mundsia t lexoheshin. N kt vllim mbizotrojn poezi q Visar Zhiti i shkruajti gjat viteve n burg. Duke mos patur t drejtn t kishte letr e pen, kur ishte n qeli, ai i krijoi me mend dhe i nguliti n kujtes t gjitha poezit duke u prpjekur kshtu t mos humbiste dhe mbamendjen. Prkthimi i vllimit nga shqipja n gjuhn angleze, pa dyshim, ka humbje. E megjithate prkthimi i Robert Elsit sht i fuqishm dhe preks. Nga poezit m t bukura ndoshta sht dhe astet ikin:
Ikin astet
si morrat
npr trupin tim.
N kt llogore burgu
plot balt vuajtjesh
rri dhe pres.
Sa keq
T jesh lufttar
pa luftra.
(1982)
N poezine e shklqyer Banjoja e t burgosurve, e krijuar kur ai ndodhej ne burgun e Qaf- Barit n korrik te vitit 1983, Zhiti tregon se si edhe n rrethanat m t tmerrshme njeriu kapet pas sensacioneve q mund t t japin edhe knaqesi, sado voglane:
M lpin me gjuh uji i dashuruar,
u lehtsova i tri.
Hija e telave me gjemba
si tatuazh skllavi
nxin mbi lkuren time.
Po un po lahem,
e humba peshn si n nj realitet tjetr
N poezin q ka marr dhe titullin vllimi, Zhiti kapet pas humanitetit nga fija m e brisht, Un, si i marr, ulrij n heshtje: Ej, ti, bote! Dhe n m ke harruarr, un jo
Dhe n nj far mnyre, profetikisht, kshtu ndodhi, sepse regjimi ra ne 1990 dhe Visar Zhiti doli nga gulagu, pra ky sht nj libr, pr fat, me nj fund t lumtur: Poeti ruajti shndetin e mendjes dhe mbizoteroi.
N poezin Zyra e dikurshme e diktatorit, pran s cils punoj ai arrin madje t vizitoj zyrn e torturuesit t tij dhe - jehonat e Hannah Arendt - sheh se ai ishte nj vend shkretimisht zymtan, jasht imagjinats: As humnera denimesh. Nga sirtart sdalin tyta armesh si sy dedektivesh metalike. Rri i heshtur. Fytyrzbardhur. Sikur t kem dal nga nj smundje e gjat.
Ky libr poezish lindi si realiteti i nj makthi tejet t keq. sht nj nga ata librat e rrall q ka forcn ti ndryshoj lexuesit vizionin mbi boten. Merreni dhe mbajeni fort. Esht dhe ilustrimi m i shklqyer q kam par, ku shpjegohet se si shpresat e larta, me socializmin e fillimit t shekullit 20, degjeneruan n nj tirani t prditeshme.
prktheu nga anglishtja
Mira Xhiku
_______________________________________________________________________
*KEVIN HIGGINS sht poet, kritik i njohur letrar dhe botues anglez. Ka lindur n Londr m 1967. Krijimtaria e tij, prve Anglis, sht botuar dhe n Belgjik, Zelandn e Re, SHBA, etj. Si poet ka marr pjes n shum festivale botrore.
nga albanalogu i shquar kanadez Robert Elsie.
Esen e prkthyer po jua drgojm t plot me dshirn pr ta botuar n gazetn tuaj, sepse paraqit vlera estetike dhe etike, aq shum t nevojshme sot, jo vetm pr lexuesin, por edhe pr qytetarin shqiptar.
.................................................
Molla e dnuar sht nj libr poezish nga m trubulluesit q kam lexuar. Visar Zhiti u rrit n Durrs, port n bregdetin Adriatik. Poezit e para i botoi n revistat letrare, teksa prgatiste vllimin e par t poezive Rapsodi e jets s trandafilave .
Nse do t jetonte n Irland apo Angli, Visarit do ti jepej mimi Forward apo dhe do t ftohej t paraqiste vllimin e tij n Festivalin Ledbury apo n Cuirt. Edhe mund t ndodhte t bnin sikur ta harronin dhe, n nje rast kshtu, pa dyshim ai dhe mund ta prfliste kt gj me miqt. E till sht jeta e poetit. Te paktn nga ajo q dim. Po Visar Zhiti nuk jeton n Brighton apo n Galway; ai mbijeton n nj vend q ishte nn rregjimin absolut t stalinistit fanatik Enver Hoxha , q e bnte Nikolau ausheskun t dukej nj liberal i mir n krahasim me t. Enver Hoxha ishte nj maniak me proporcione t hatashme. Pasi u prish me Bashkimin Sovjetik, kur Hrushovi pranoi gabimet e bra nga Stalini, dhe m pas me kinezt, t cilt pas vdekjes s Mao-s ndrpren t ashtuquajturin Revolucion Kultural dhe nxorrn n gjyq bandn e t katrve ku prfshihej edhe gruaja e Mao-s, Hoxha dnoi Bashkimin Sovjetik, Republikn Popullore t Kins (dhe satelit t tjer t tyre, q nga Kuba e deri te Korea e Veriut) si revizionist borgjez. Nga mesi i viteve 70 Shqipria ndrpreu kontaktet diplomatike dhe ekonomike me pjesn tjetr t bots komuniste dhe zyrtarisht ishte i vetmi vend socialist n bote, por n t njjten koh ishte edhe vendi m i keq n bot. Vetm regjimi i Polpotit ia kalonte regjimit shqiptar. Pra nuk ishin rrethanat q t mund t botohej koleksioni i pare i poezive t Zhitit, megjithse kishte paraqitur dorshkrimin e tij t par n Shtpin Botuese Naim Frashri, kur filloi spastrimi i liberaleve n Sezionin Plenar t Partis Komuniste n Tiran. Liberalt n fjal ekzistonin m shum n fantazin e Enverit, por kjo nuk kishte rndsi, duhej
nj spastrim medoemos. Dhe Zhiti e vuajti si pasoj: Vepra e tij u zbulua si nxirje e realitetit socialist. Dy antare t Lidhjes se Shkrimtareve dhe Artistve emrat e tyre jan dhn vetm me iniciale R.V. dhe P.K. - prgatitn nj akt-ekspertiz mbi veprn poetike t Visar Zhitit, me krkes t Ministris s Punve t Brendshme . T dy lakejt me shum zell i dorzuan autoriteteve m 24 tetor 1979 relacionin prej 12 faqesh t ksaj akt-ekspertize. Dy jav m pas Visar Zhiti u arrestua.
U lirua nga burgu me 28 janar 1987, pasi qe flakur n gulagun shqiptar, i detyruar t punoj si skllav n ferrin e miniers s Spait.
Aktekspertiza sht ribotuar e plot n fund t librit. T rrqethet mishi kur e lexon, sepse ndshkimi m mizor i bhet gjuhs s errt dhe natyrs hermetike t poezive t Zhitit, gj q m kujton ato q kam degjuar t thuheshin nga miq socialist, disa prej tyre tani ish- miq, pr veprat e poetve si Medbh McGucikian dhe John Ashbery. Nj pjes e mir e kritiks letrare t majt, sidomos, si duket n shtypin e vogl, sht e lidhur ende me qndrimet staliniste. Tani kan mbetur pak stalinist dhe midis tyre pa dyshim ka edhe n letrsi q flasin si Trocki nuk ka vij partie n art, por veprojn si Stalinr, gjith ndshkime dhe zilira t zeza, kur flitet pr poezin q i tejkalon apo nuk i shrben shtjes s tyre.
Me t keqijat dhe t mirat, ne, q jetojm n botn perndimore, jemi t paktn t lir t shkruajm at q duam. Poezit tona mund edhe t injoroheshin, kjo sht shtje tjetr, po Medh McGucikian nuk rrezikonte t denoncohej nga Ministria e Brendshme pr faktin q ai nuk shte Adrian Mitchell apo Linton Johnson.
Por ata arritn ta prndjekin Visar Zhitin pr obskurantizm n poezi. R.V dhe P.K. t Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve, e dnojn at pse thot at q ata sduan t degjojn, ja p.sh.: N poezin Xhulis, nj vajz malsore ndjek studimet, e veshur me nj xhaket t vjetr ushtarake, q i dhan vllait, kur mbaroi shrbimin ushtarak. Synimet e poetit jan t qarta ktu. N kto poezi ai krkon t nxij jetn ton dhe shpif pr mirqenien ekonomike q u ka sjell socializmi, ashtu si pr gjith popullin, edhe malsorve tan.
E vetmja kritik q kam pr kt libr sht se poezit goditse, ato t cilave u referohen R.V. dhe P.K. n akt-ekspertizn e dnimit nuk prfshihen t gjitha. Do t ishte shum interesante t na jepej mundsia t lexoheshin. N kt vllim mbizotrojn poezi q Visar Zhiti i shkruajti gjat viteve n burg. Duke mos patur t drejtn t kishte letr e pen, kur ishte n qeli, ai i krijoi me mend dhe i nguliti n kujtes t gjitha poezit duke u prpjekur kshtu t mos humbiste dhe mbamendjen. Prkthimi i vllimit nga shqipja n gjuhn angleze, pa dyshim, ka humbje. E megjithate prkthimi i Robert Elsit sht i fuqishm dhe preks. Nga poezit m t bukura ndoshta sht dhe astet ikin:
Ikin astet
si morrat
npr trupin tim.
N kt llogore burgu
plot balt vuajtjesh
rri dhe pres.
Sa keq
T jesh lufttar
pa luftra.
(1982)
N poezine e shklqyer Banjoja e t burgosurve, e krijuar kur ai ndodhej ne burgun e Qaf- Barit n korrik te vitit 1983, Zhiti tregon se si edhe n rrethanat m t tmerrshme njeriu kapet pas sensacioneve q mund t t japin edhe knaqesi, sado voglane:
M lpin me gjuh uji i dashuruar,
u lehtsova i tri.
Hija e telave me gjemba
si tatuazh skllavi
nxin mbi lkuren time.
Po un po lahem,
e humba peshn si n nj realitet tjetr
N poezin q ka marr dhe titullin vllimi, Zhiti kapet pas humanitetit nga fija m e brisht, Un, si i marr, ulrij n heshtje: Ej, ti, bote! Dhe n m ke harruarr, un jo
Dhe n nj far mnyre, profetikisht, kshtu ndodhi, sepse regjimi ra ne 1990 dhe Visar Zhiti doli nga gulagu, pra ky sht nj libr, pr fat, me nj fund t lumtur: Poeti ruajti shndetin e mendjes dhe mbizoteroi.
N poezin Zyra e dikurshme e diktatorit, pran s cils punoj ai arrin madje t vizitoj zyrn e torturuesit t tij dhe - jehonat e Hannah Arendt - sheh se ai ishte nj vend shkretimisht zymtan, jasht imagjinats: As humnera denimesh. Nga sirtart sdalin tyta armesh si sy dedektivesh metalike. Rri i heshtur. Fytyrzbardhur. Sikur t kem dal nga nj smundje e gjat.
Ky libr poezish lindi si realiteti i nj makthi tejet t keq. sht nj nga ata librat e rrall q ka forcn ti ndryshoj lexuesit vizionin mbi boten. Merreni dhe mbajeni fort. Esht dhe ilustrimi m i shklqyer q kam par, ku shpjegohet se si shpresat e larta, me socializmin e fillimit t shekullit 20, degjeneruan n nj tirani t prditeshme.
prktheu nga anglishtja
Mira Xhiku
_______________________________________________________________________
*KEVIN HIGGINS sht poet, kritik i njohur letrar dhe botues anglez. Ka lindur n Londr m 1967. Krijimtaria e tij, prve Anglis, sht botuar dhe n Belgjik, Zelandn e Re, SHBA, etj. Si poet ka marr pjes n shum festivale botrore.